Endokrin sistem: bezler, hormonlar ve homeostazi

Hormonun kanla nasıl haber taşıdığını, hipotalamus ve hipofizin bezleri nasıl yönettiğini, kalsiyum, kan şekeri ve vücut sıcaklığının geri bildirimle nasıl dengede tutulduğunu ve denge bozulunca ortaya çıkan diyabeti neden-sonuç zinciriyle öğren.

7 durakAYT
14 etkinlikeşleştir · sırala · doldur · çöz
0 / 14tamamlanan etkinlik
50 sorubu konuda çözebileceğin
KAVRAM · HORMON

Hormon ve endokrin bez: kanla gönderilen mektuplar

MEB 11. sınıf · İnsan fizyolojisi · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaİmpuls nasıl oluşur ve iletilir? Polarizasyon, depolarizasyon ve repolarizasyon nedir?Bağlantılı konudan (Sinir sistemi). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Dinlenen nöronda zarın içi negatif, dışı pozitiftir (polarizasyon). Eşik değerde bir uyarı gelince Na⁺ iyonları içeri girer ve zarın içi pozitifleşir (depolarizasyon); ardından K⁺ iyonları dışarı çıkar ve zar eski yük durumuna döner (repolarizasyon). Bu yük değişimi akson boyunca dalga gibi ilerler.

İmpulsun oluşumu ve iletimi

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Hormon nedir, endokrin bez ile ekzokrin bez arasındaki fark nedir?

Kısa cevap: Hormon, endokrin (iç salgı) bezlerin ürettiği, doğrudan kana verilen ve kanla taşınarak yalnız hedef hücrelerde etki gösteren düzenleyici kimyasal maddedir. Endokrin bezlerin kanalı yoktur, salgısını kana verir; ekzokrin (dış salgı) bezler salgısını bir kanalla vücut boşluğuna ya da dışarıya akıtır; pankreas gibi karma bezler ikisini birden yapar.

Korkunç bir ses duyduğunda kalbin bir saniye içinde hızlanır; oysa boyunun uzaması yıllar sürer. İkisini de aynı vücut yönetir, ama iki ayrı haberleşme yoluyla.

Vücudun iki denetleyici sistemi vardır. Sinir sistemi haberi elektriksel ve kimyasal impuls olarak nöronlar boyunca taşır; bunu sinir sistemi sayfasında ayrıntılı anlatıyoruz. Endokrin sistem ise haberi bir kimyasal maddeye yükler ve kana bırakır. Bu maddeye hormon, onu üreten yapıya endokrin bez denir.

Kanalla akıtmak, kana bırakmak

Bezleri ayıran ölçüt salgının nereye gittiğidir. Ekzokrin (dış salgı) bezler salgılarını bir kanal aracılığıyla vücut boşluğuna ya da vücut yüzeyine akıtır: tükürük, ter, gözyaşı ve süt bezleri böyledir. Endokrin (iç salgı) bezlerin kanalı yoktur; ürettikleri hormonu çevrelerindeki kılcal damarlara, yani doğrudan kana verirler. Karma bezler iki işi birden yapar: pankreas sindirim enzimlerini kanalla ince bağırsağa, insülin ve glukagonu kana gönderir; eşeysel bezler de üreme hücrelerini kanallarla, eşey hormonlarını kanla iletir.

Bez türünü salgının gittiği yerden tanı: kanal varsa dış salgı, kan varsa iç salgı, ikisi birden varsa karma.Görsel: Sınav Defteri

Sinir sistemi ile düzenleme

  • Haber: impuls
  • Yol: nöronlar
  • Hız: çok hızlı, saniyenin kesirleri
  • Etki süresi: kısa
  • Hedef: belirli kas ya da bez

Hormonla düzenleme

  • Haber: hormon
  • Yol: kan
  • Hız: daha yavaş, saniyelerden aylara
  • Etki süresi: uzun
  • Hedef: o hormona duyarlı bütün hücreler

Hormon herkese ulaşır, herkesi etkilemez

Kana karışan hormon dolaşımla vücudun her yerine gider. Ama yalnız o hormonu tanıyabilen hücreler yanıt verir; bunlara hedef hücre denir. Radyo yayını gibi düşün: sinyal her eve ulaşır, sesi yalnız doğru frekansa ayarlı cihaz verir. Bazı hormonların hedefi tek bir organdır (TSH yalnız tiroiti uyarır), büyüme hormonu ve tiroksin gibi bazılarının hedefi ise vücudun büyük bölümüdür.

Hormonların ortak özellikleri sınavda sık öncül olur:

  • Çok az miktarda etkilidir. Kandaki düzeyleri düşüktür ama etkileri büyüktür.
  • Yeni bir iş başlatmaz, var olanı ayarlar. Hücrede zaten yürüyen olayları hızlandırır ya da yavaşlatır.
  • Aynı hormon farklı hücrede farklı etki yapabilir. Adrenalin kalbi hızlandırırken sindirim organlarının çalışmasını yavaşlatır.
  • Az ya da çok salgılanması hastalık yapar. Kandaki düzeyin dar bir aralıkta kalması gerekir; bozukluklara son konuda geleceğiz.

İki sistem neden birlikte çalışır?

Çünkü işleri farklıdır. Sinir sistemi ani durumları yönetir, hormonlar ise büyüme, metabolizma ve üreme gibi uzun soluklu süreçleri. Çoğu olayda ikisi el ele verir: korku anında sinirler kalbe hemen ulaşır, böbrek üstü bezinden salınan adrenalin de bu etkiyi dakikalarca sürdürür. Sinir sistemi sayfasında, komutu uygulayan kas ve bezlere efektör denildiğini görüyoruz; endokrin bezler de sinir sisteminin efektörleri arasındadır. İki sistemi birbirine bağlayan asıl köprü ise hipotalamustur; ona bir sonraki konuda geçiyoruz.

Akılda kalsın: Kanal varsa dış salgı, kan varsa iç salgı, ikisi varsa karma. Pankreas ve eşeysel bezler karmadır. Sinir = hızlı ve kısa, hormon = yavaş ve uzun.
Sınavda

Nasıl sorulurNumaralanmış bezler verilir, “kanalla salgı yapanlar”, “karma olanlar” ya da “salgısı hedefe kanla taşınanlar” eşleştirilir.

TuzakTükürük bezini endokrin, pankreası yalnız endokrin saymak. Bir başka kalıp genellemedir: “hormon kanla bütün vücuda taşındığı için bütün hücreleri etkiler” yargısı yanlıştır, yalnız hedef hücreler yanıt verir. Hormonların kimyasal yapısı (steroit, protein, amino asit türevi), hedef hücredeki reseptör türleri ve ikincil haberci YKS kapsamında değildir.

⇄Bilgi eşleştirme bez türleri

?Soru çöz

Hormonla düzenleme sinirsel düzenlemeyle karşılaştırıldığında aşağıdakilerden hangisi yalnız hormonla düzenlemeye özgüdür?

✓ C. Hormon kana verilir ve kanla taşınır. A ve D iki sistemde ortaktır: ikisi de tepki oluşturur, homeostaziye katkı sağlar; B sinapslarda da kimyasal madde kullanıldığını atlar.
YAPI · HİPOFİZ

Hipotalamus ve hipofiz: hormonların yönetim merkezi

MEB 11. sınıf · İnsan fizyolojisi · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaBeynin bölümleri nelerdir? Ön beyin, orta beyin ve arka beynin görevleri nelerdir?Bağlantılı konudan (Sinir sistemi). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Beyin üç bölümdür. Ön beyin uç beyin ve ara beyinden oluşur; uç beyin düşünme, öğrenme, hafıza, konuşma ve istemli hareketleri yönetir. Orta beyin görme ve işitme reflekslerini ve kas tonusunu düzenler. Arka beyinde beyincik denge ve hareket uyumunu, pons solunum ritmini, omurilik soğanı solunum, dolaşım ve sindirim gibi hayati olayları yönetir.

Beynin bölümleri

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Hipofiz bezi hangi hormonları salgılar, hipotalamusla ilişkisi nedir?

Kısa cevap: Hipofiz, beynin tabanında hipotalamusa bağlı küçük bir bezdir ve iki lobu vardır. Ön lob STH (büyüme hormonu), TSH, ACTH, FSH, LH, LTH (prolaktin) ve MSH'yi kendisi üretir. Arka lobdan salınan ADH ve oksitosin ise hipotalamusta üretilir, arka lobda depolanıp kana verilir.

Ortaokulda bir yaz tatilinde birkaç santim uzadığını fark ettiysen, o sürecin talimatı beyninin hemen altındaki nohut kadar bir bezden çıktı.

Vücuttaki bezlerin çoğu kendi kendine çalışmaz; birileri onlara “daha çok” ya da “yeter” der. Bu zincirin tepesinde iki yapı vardır: hipotalamus ve onun hemen altında, ince bir sapla ona bağlı duran hipofiz. Hipofiz pek çok bezi yönettiği için eskiden “ana bez” diye anılırdı. Ama hipofizi de yöneten biri var.

Hipotalamus: sinir ile hormonun buluştuğu yer

Hipotalamus, sinir sistemi sayfasında görevlerini kısaca andığımız ara beynin bir parçasıdır. Vücut sıcaklığı ve kandaki su miktarı gibi iç ortam değerlerini izler. Asıl farkı, sinir hücrelerinin burada hormon da üretmesidir. Hipotalamus hipofizi iki yoldan yönetir: ön hipofize kanla salgılatıcı (ya da durdurucu) hormonlar gönderir; arka hipofize ise kendi ürettiği ADH ve oksitosini sinir hücrelerinin uzantıları içinde indirir.

Ön lob hormonlarını kendisi üretir; arka lob hipotalamusun ürettiğini depolayıp kana verir.Görsel: Sınav Defteri

Ön lobun yedi hormonu

Hipofiz hormonları: nerede üretilir, neyi etkiler?
HormonÜretildiği yerHedefEtkisi
STH (somatotropik hormon, büyüme hormonu; GH)Ön hipofizVücudun çoğu hücresi, kemik ve kasProtein sentezini ve hücre bölünmesini artırır; çocuklukta kemik ve kasların büyümesini sağlar.
TSH (tiroit uyarıcı hormon)Ön hipofizTiroit beziTiroiti uyarır, tiroksin salgılatır.
ACTH (adrenokortikotropik hormon)Ön hipofizBöbrek üstü bezinin kabuğuKabuk bölgesini uyarır; kortizol ve aldosteron salgısını kontrol eder.
FSH (folikül uyarıcı hormon)Ön hipofizYumurtalık, testisDişide yumurta gelişimini, erkekte sperm üretimini uyarır.
LH (lüteinleştirici hormon)Ön hipofizYumurtalık, testisDişide yumurtlamayı (ovulasyon) sağlar, erkekte testosteron üretimini uyarır.
LTH (prolaktin)Ön hipofizSüt bezleriDoğumdan sonra süt üretimini uyarır.
MSH (melanosit uyarıcı hormon)Ön hipofizDeriMelanin pigmentinin oluşumunu uyarır.
ADHHipotalamus (arka hipofizde depolanır, oradan kana verilir)BöbrekSuyun geri emilimini artırır.
OksitosinHipotalamus (arka hipofizde depolanır, oradan kana verilir)Rahim, süt bezleriDoğumda rahmi kasar, emzirmede sütün salınmasını sağlar.

Bunlardan TSH, ACTH, FSH ve LH'nin hedefi başka bir bezdir. Başka bir bezi uyaran bu hormonlara tropik hormon denir. FSH ve LH'nin aylık döngüdeki inişli çıkışlı seyrini üreme sistemi sayfasında grafiklerle inceliyoruz.

Arka lob: üretmez, depolar

ADH (antidiüretik hormon, vazopressin) böbreklerden suyun geri emilimini artırır. Kan suyu azaldığında salgısı artar, idrar azalır ve derişikleşir, kan hacmi ve kan basıncı korunur. Böbrekteki işleyişini üriner sistem sayfasında görüyoruz. Oksitosin doğumda rahim kaslarını kasar ve emzirme sırasında sütün dışarı salınmasını sağlar. İki hormonun ortak noktası, ikisinin de hipotalamusta üretilip arka hipofizde depolanmasıdır.

Neden böyle bir iş bölümü var? Arka lob aslında hipotalamusun aşağı uzanan sinir uçlarından oluşur. Hormon sinir hücresinde yapılır, hücrenin uzantısı boyunca iner ve sinir uyarısı gelince kana bırakılır. Bu yüzden ADH ve oksitosin salgısı, sinirsel uyarıya hızlı yanıt verebilir.

Akılda kalsın: Arka lobun iki hormonu ADH ve oksitosin: ikisi de hipotalamustan gelir. Süt üretimi LTH, süt salınımı oksitosin. Tropik dörtlü: TSH, ACTH, FSH, LH.
Sınavda

Nasıl sorulurEn bilinen tuzak “üretir / depolar / salgılar” karışıklığıdır: “ADH arka hipofizde üretilir” yargısı yanlıştır, ADH hipotalamusta üretilir, arka hipofizde depolanıp kana verilir. İkinci kalıp “hipofizden salgılanan hormonların doğrudan etkili olmadığı olay hangisidir?” sorusudur; cevap çoğu zaman kandaki kalsiyum düzeyinin düzenlenmesidir, çünkü onu tiroit ve paratiroit doğrudan yapar. Üçüncüsü süt: LTH ile oksitosinin görevleri yer değiştirilerek verilir.

⇄Bilgi eşleştirme hormon → hedef

?Soru çöz

Bir deney hayvanında hipotalamustan arka hipofize inen sinir uzantıları kesiliyor; hipotalamus ve hipofizin geri kalanı sağlam kalıyor. Bu hayvanda kısa süre sonra aşağıdakilerden hangisi beklenir?

✓ B. ADH hipotalamusta üretilir, sinir uzantılarıyla arka hipofize iner, orada depolanıp kana verilir. Yol kesilince hormon kana ulaşamaz; suyun geri emilimi azalır, idrar artar. A, üretim yerini değil yolu kesen deneyi üretimin durması sanar. C, arka hipofizi üretici sanır; o yalnız depolar. D yanlıştır, çünkü ön hipofiz hipotalamusa sinirle değil kanla bağlıdır.
SÜREÇ · KALSİYUM DENGESİ

Tiroit ve paratiroit: metabolizmanın gaz pedalı ve kalsiyum terazisi

MEB 11. sınıf · İnsan fizyolojisi · Okuma 4 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaMinerallerin görevleri ve eksikliğinde görülen hastalıklar nelerdir?Bağlantılı konudan (Canlıların ortak özellikleri). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Mineraller canlıların üretemediği, besin ve suyla hazır aldığı inorganik maddelerdir; enerji vermezler ama yapıya katılır ve düzenleyici görev yaparlar. Bilinmesi gereken 11 mineral kalsiyum, potasyum, demir, iyot, flor, magnezyum, sodyum, fosfor, klor, kükürt ve çinkodur. Örneğin demir eksikliği kansızlığa (anemi), iyot eksikliği guatra, flor eksikliği diş çürüklerine yol açar.

Mineraller: 11 mineralin görevi

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Kandaki kalsiyum hangi hormonlarla düzenlenir, tiroksin ne işe yarar?

Kısa cevap: Tiroit bezi tiroksin ve kalsitonin salgılar: tiroksin metabolizma hızını artırır, kalsitonin kandaki kalsiyumu düşürür. Paratiroit bezlerinin salgıladığı parathormon kandaki kalsiyumu yükseltir. Kalsitonin ile parathormon zıt (antagonist) çalışarak kan kalsiyumunu dar bir aralıkta tutar.

Bir bardak süt içtiğinde kalsiyumun bir kısmı kana geçer. Ama kandaki kalsiyum ne yemekten sonra fırlar ne de açlıkta yere çakılır. Bu sabitliği boynundaki iki küçük bez sağlar.

Tiroit bezi ve tiroksin

Tiroit bezi (TYMM: tiroid), boyunda gırtlağın altında, soluk borusunun önünde iki yanlı duran bir bezdir. Başlıca hormonu tiroksin, vücuttaki hemen bütün hücreleri etkiler: hücresel solunumu ve metabolizma hızını artırır, protein sentezini destekler, bu yüzden büyüme ve gelişmede de rol alır. Kalp atımına etkisini kalp ve damarlar sayfasında görüyoruz. Tiroksin salgısı hipofizin TSH'si ile kontrol edilir.

Tiroksin yapılabilmesi için besinlerle iyot alınması gerekir. Canlıların ortak özellikleri sayfasında iyodu önemli mineraller arasında saymıştık; nedeni budur. İyot eksikliğinin tiroiti nasıl büyüttüğünü geri bildirim ve bozukluklar konularında adım adım göreceğiz.

Kalsiyum neden bu kadar titizlikle izlenir?

Çünkü kalsiyum yalnız kemik ve dişin yapı taşı değildir. Kasların kasılması, kanın pıhtılaşması ve impulsun sinapsta iletilmesi için kandaki kalsiyumun belli bir düzeyde kalması gerekir. Kan kalsiyumu fazla düşerse kaslar istemsiz kasılır; fazla yükselirse kas ve sinir işleyişi bozulur, böbrek taşı riski artar. Vücudun en büyük kalsiyum deposu kemiktir; bu yüzden düzenleme kemik, böbrek ve bağırsak üçgeninde yapılır.

İki zıt hormon, tek terazi

Kalsitonin tiroit bezinden salgılanır ve kan kalsiyumu yükseldiğinde devreye girer: kalsiyumun kemiklerde depolanmasını sağlar, böbrek ve bağırsaktan kana geçişini azaltır. Parathormon ise tiroitin arka yüzüne gömülü dört küçük paratiroit bezinden salgılanır ve kan kalsiyumu düştüğünde çalışır: kemikten kana kalsiyum geçişini artırır, böbrekte kalsiyumun geri emilimini artırır, D vitaminini etkin hâle getirir. Etkin D vitamini de bağırsaktan kalsiyum emilimini artırır; D vitamininin bu görevini organik bileşikler sayfasında görmüştük. İki hormonun böyle birbirinin etkisini dengelemesine antagonist (zıt) etki denir.

Kalsiyum dengesi bir terazi gibi işler: yükselişe kalsitonin, düşüşe parathormon karşılık verir.Görsel: Sınav Defteri

Bu düzenlemenin dikkat çekici bir yanı var: paratiroit ve tiroitteki ilgili hücreler kandaki kalsiyum düzeyini doğrudan algılar. Arada hipotalamus ya da hipofiz yoktur. Kan şekerini düzenleyen pankreas da aynı biçimde çalışır; sıradaki konunun konusu bu.

Akılda kalsın: Para-thormon kemikten para çeker: kemikteki kalsiyumu kana aktarır, kan kalsiyumunu yükseltir. Kalsitonin kalsiyumu kemiğe koyar, kan kalsiyumunu düşürür.
Sınavda

Nasıl sorulurTablolu sorular gelir: “Kalsitonin salgısı artan bir insanda kemikteki, kandaki ve idrardaki kalsiyum nasıl değişir?” Doğru düşünme sırası: kalsitonin kalsiyumu kemiğe gönderir, böbrekte geri emilimi azaltır. Yani kemikte artar, kanda azalır, idrarda artar. Parathormonda her şey tersine döner.

TuzakKan kalsiyumunun düzenlenmesini hipofize bağlamak; bu düzenlemede tropik hormon yoktur.

↕Sıralama kan kalsiyumu düşünce

  1. Kemikten kana kalsiyum geçişi artar
  2. Kandaki kalsiyum normalin altına iner
  3. Kan kalsiyumu normal düzeye döner
  4. Paratiroit bezleri parathormon salgılar

?Soru çöz

Sağlıklı bir insanda kandaki parathormon miktarının artmasıyla ilgili olarak aşağıdakilerden hangisi beklenir?

✓ A. Parathormon kan kalsiyumunu yükseltir; böbrekte geri emilimi artırır. B ters: kemikten kana kalsiyum aktarır, kemikteki azalır; C kalsitonin parathormonun karşıtıdır, kalsiyum yükselince salgılanır; D ters: parathormon bağırsaktan emilimi artırır.
SÜREÇ · KAN ŞEKERİ

Pankreas ve kan şekeri: insülin ile glukagonun dengesi

MEB 11. sınıf · İnsan fizyolojisi · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaKarbonhidratlar nelerdir, monosakkarit, disakkarit ve polisakkarit örnekleri nelerdir?Bağlantılı konudan (Organik bileşikler). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Karbonhidratlar karbon, hidrojen ve oksijenden oluşan, canlıların temel enerji kaynağı olan organik bileşiklerdir. Monosakkaritler (glikoz, fruktoz, galaktoz, riboz, deoksiriboz) yapı taşıdır; iki monosakkarit birleşince disakkarit (maltoz, sükroz, laktoz), çok sayıda monosakkarit birleşince polisakkarit (nişasta, glikojen, selüloz, kitin) oluşur.

Karbonhidratlar

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Kan şekeri nasıl düzenlenir, insülin ve glukagon ne işe yarar?

Kısa cevap: Kan şekeri (kandaki glikoz) pankreasın iki zıt hormonuyla düzenlenir. Kan şekeri yükselince salınan insülin, glikozun hücrelere girmesini ve karaciğerle kaslarda glikojen olarak depolanmasını sağlayıp kan şekerini düşürür. Kan şekeri düşünce salınan glukagon, karaciğerdeki glikojeni glikoza yıkıp kana verir ve kan şekerini yükseltir.

Bayram sabahı tatlıyla açılan bir kahvaltıdan sonra da, öğle yemeğini kaçırdığın bir okul gününde de kandaki şeker aşağı yukarı aynı aralıkta kalır. Bunu yöneten bez, midenin hemen arkasında saklanır.

Neden kan şekeri sabit kalmalı?

Glikoz, hücrelerin hücresel solunumda kullandığı başlıca yakıttır; beyin hücreleri enerji için büyük ölçüde ona bağımlıdır. Kan şekeri çok düşerse baş dönmesi, titreme ve bilinç bulanıklığı başlar. Uzun süre çok yüksek kalırsa damarlar ve organlar zarar görür. Bu yüzden vücut kan şekerini yemekten sonra da açlıkta da dar bir aralıkta tutar; bu da sınavda en sık sorulan homeostazi örneklerinden biridir.

Pankreas: hem enzim hem hormon

Pankreas bir karma bezdir. Sindirim enzimlerini kanalla onikiparmak bağırsağına gönderir; bu tarafı sindirim sistemi sayfasında anlatıyoruz. Dokusunun arasına dağılmış küçük hücre kümeleri (Langerhans adacıkları) ise iki hormonu doğrudan kana verir: insülin ve glukagon.

  • İnsülin (kan şekerini düşürür): kan şekeri yükselince salınır. Hücrelerin kandan glikoz almasını sağlar; karaciğer ve kaslarda glikozun glikojene, fazlasının yağa dönüşmesini hızlandırır; protein sentezini de uyarır.
  • Glukagon (kan şekerini yükseltir): kan şekeri düşünce salınır. Asıl hedefi karaciğerdir: depodaki glikojeni glikoza yıkar ve kana verir; yağların enerji için kullanılmasını da artırır.

Hatırla: Glikojeni organik bileşikler sayfasında hayvanların ve insanın depo polisakkariti olarak görmüştün: çok sayıda glikozun birleşmesiyle oluşur, karaciğer ve kaslarda depolanır. Şimdi o bilgiye hormonu ekle: glikozdan glikojen yapımını insülin hızlandırır, karaciğerdeki glikojeni yeniden glikoza yıkan işi glukagon başlatır.

Neden tek hormon yetmiyor? Arabayı yalnız gaz pedalıyla sürmeye çalıştığını düşün: hızlanırsın ama yavaşlamak için pedaldan ayağını çekmekten başka çaren olmaz. İki zıt hormon, gaz ve fren gibi, kan şekerini iki yönde de hızla düzeltmeyi sağlar.

Yemekten sonra şeker yükselir, insülin onu biraz geriden izler ve şekeri normale indirir; aynı sürede glukagon azalır.Görsel: Sınav Defteri

Kan şekerini yükselten tek hormon glukagon değil

Ani bir korku ya da heyecanda böbrek üstü bezinin adrenalini, uzun süren streste aynı bezin kortizolü de kan şekerini yükseltir; ikisini sonraki konuda göreceğiz. Buna karşılık bu konunun kapsamında kan şekerini düşüren tek hormon insülindir. Uzun bir koşuda kaslar glikozu hızla tükettiği için kan şekeri azalır; pankreas insülini kısar, glukagonu artırır ve karaciğer depolarını açar.

Akılda kalsın: İnsülin İndirir, Glukagon Glikoz Getirir. Ve bir ince ayar: glukagonun yıktığı glikojen karaciğerdeki glikojendir.
Sınavda

Nasıl sorulurGrafik yorumlama kalıbıdır: yemekten ya da egzersizden sonra kan şekeri, insülin ve glukagon eğrileri verilir, öncüllerin hangisinin doğru olduğu sorulur. Şunu kontrol et: şeker yükselirken insülin artar, glukagon azalır; şeker düşerken tersi olur. Bir neden-sonuç tuzağı sık kurulur: “kan şekerinin azalmasının nedeni insülinin azalmasıdır” yargısı ters kurulmuştur, egzersizde şeker azaldığı için insülin azalır. Genelleme tuzağı da gelir: kan şekerini yükselten hormon yalnız glukagon değildir.

▭Boşluk doldurma

Yemekten sonra yükselen kan şekerini pankreastan salınan hormonu düşürür. Açlıkta düşen kan şekerini ise karaciğerdeki glikojeni yıktıran hormonu yükseltir.

insülinglukagonkalsitonintiroksin

?Soru çöz

Sağlıklı bir öğrenci kahvaltıdan iki saat sonra uzun bir koşuya çıkıyor. Koşu boyunca kan şekeri azalıyor.
Bu süreçte öğrencinin vücudunda,
I. pankreastan glukagon salgısının artması,
II. karaciğerde glikojenin glikoza yıkımının artması,
III. pankreastan insülin salgısının artması
olaylarından hangilerinin gerçekleşmesi beklenir?

✓ D. Kan şekeri azalınca glukagon artar ve karaciğerdeki glikojen yıkılarak kana glikoz verilir. İnsülin salgısı artmaz, azalır. A glikojen yıkımını (II) atlar; B ve C, şekeri düşüren insülinin arttığını sanır.
YAPI · BÖBREK ÜSTÜ BEZİ

Böbrek üstü bezi ve eşeysel bezler: stres, tuz dengesi, üreme

MEB 11. sınıf · İnsan fizyolojisi · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaMerkezî ve çevresel sinir sistemi nedir? Somatik ve otonom sinir sistemi arasındaki fark nedir?Bağlantılı konudan (Sinir sistemi). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Merkezî sinir sistemi beyin ve omurilikten oluşur; bilgiyi değerlendirip tepkiyi oluşturur. Çevresel sinir sistemi beyinden çıkan 12 çift ve omurilikten çıkan 31 çift sinirden oluşur; duyu bölümü bilgiyi merkeze taşır, motor bölümü cevabı somatik (iskelet kası) ve otonom (iç organlar) sinir sistemi yoluyla organlara götürür.

Merkezî ve çevresel sinir sistemi

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Böbrek üstü bezi hangi hormonları salgılar, adrenalin ve kortizol arasındaki fark nedir?

Kısa cevap: Böbrek üstü bezinin kabuk bölgesi ACTH ile uyarılır ve aldosteron (tuz-su dengesi, kan basıncı), kortizol (uzun süreli stres, kan şekeri) ile az miktarda eşey hormonu salgılar. Öz bölgesi sinir sistemiyle uyarılır ve ani tehlikede adrenalin ile noradrenalin salgılar. Eşeysel bezlerden testis testosteron, yumurtalık östrojen ve progesteron üretir.

Sınav kâğıdı önüne konduğu an kalbin hızlanır, avuçların terler. Sınav dönemi haftalarca sürdüğünde ise yorgunluk başka türlü birikir. İki durumda da aynı bez çalışır, ama iki ayrı bölgesiyle.

Bir bezde iki bez

Böbrek üstü bezleri her iki böbreğin üstünde birer tane bulunur. Her bezin dışta bir kabuk (korteks), içte bir öz (medulla) bölgesi vardır. Bu iki bölge farklı hormonlar üretir ve farklı biçimde yönetilir: kabuk hipofizin ACTH'sine bağlıdır, öz ise doğrudan sinir sistemine.

Aynı bezde iki yönetim: kabuk hormonla (ACTH), öz sinirle uyarılır. “Öz bölge ACTH ile uyarılır” öncülü bu yüzden yanlıştır.Görsel: Sınav Defteri

Kabuk bölgesi: uzun vadeli işler

  • Aldosteron: böbreklerden sodyum ve klorun geri emilimini artırır. Tuzla birlikte su da geri alındığı için kan hacmi ve kan basıncı yükselir; potasyumun idrarla atılımı artar. Nefronu üriner sistem sayfasında tanıyacaksın; o zaman bu hormonu oraya ekle: aldosteron tuzu, ADH ise suyu geri aldırır; ikisi birlikte kan hacmini korur.
  • Kortizol: uzun süreli streste salgısı artar. Protein ve yağların yıkımını artırıp yapı taşlarından glikoz yapılmasını sağlar, böylece kan şekerini yükseltir. Bağışıklık tepkilerini ve alerjik tepkileri baskılar. Kandaki kortizol arttıkça ACTH salgısı azalır.
  • Eşey hormonları: az miktarda üretilir; asıl üretim yeri eşeysel bezlerdir.

Öz bölgesi: “savaş ya da kaç”

Öz bölgesi adrenalin (epinefrin) ve noradrenalin (norepinefrin) salgılar. Bu iki hormon aynı yönde, birbirinin etkisini güçlendirerek çalışır. Adrenalin kalp atım hızını ve kan basıncını artırır, karaciğerde glikojenin glikoza yıkımını hızlandırıp kan şekerini yükseltir, kanı deri ve sindirim organlarından kaslara yönlendirir, sindirimi yavaşlatır, solunumu hızlandırır, göz bebeğini büyütür ve kanın pıhtılaşmasını hızlandırır. Noradrenalin de benzer etkiler yapar; özellikle damarları daraltarak kan basıncını yükseltir.

Neden öz bölge hipofizi beklemez de doğrudan sinirle uyarılır? Çünkü ani tehlikede yanıt saniyeler içinde gerekir. Hipotalamus → hipofiz → bez zinciri dakikalar alır; sinir yolu ise neredeyse anında çalışır. Sinir sistemi sayfasında anlatılan otonom sinir sistemi öz bölgeyi uyarır, adrenalin de sinirlerin başlattığı tepkiyi kanla bütün vücuda yayıp sürdürür. Bu, sinir ve endokrin sistemin birlikte çalışmasının en bilinen örneğidir.

Adrenalin (öz bölge)

  • Ani tehlike, korku, heyecan
  • Sinir sistemiyle uyarılır
  • Saniyeler içinde etki, dakikalar sürer
  • Kalp hızı, kan basıncı, kan şekeri ↑

Kortizol (kabuk bölgesi)

  • Uzun süreli stres
  • ACTH ile uyarılır
  • Yavaş başlar, uzun sürer
  • Protein ve yağdan glikoz; bağışıklık baskılanır

Eşeysel bezler

Eşeysel bezler (gonadlar) hem üreme hücresi hem hormon ürettiği için karma bezdir ve hipofizin FSH ile LH'si tarafından yönetilir. Testisler testosteron üretir: sperm üretimini destekler, erkekte ikincil eşey özelliklerini (sesin kalınlaşması, yüz ve vücutta kıllanma, kas kütlesinin artması) geliştirir. Yumurtalıklar östrojen ve progesteron üretir: östrojen dişide ikincil eşey özelliklerini ve süt bezlerinin gelişimini sağlar; progesteron rahim iç duvarını kalınlaştırır ve gebeliğin sürmesini sağlar. Bu hormonların döngü içindeki seyri üreme sistemi sayfasının konusudur.

Öteki hormon üreten yapılar

  • Epifiz bezi: beyindedir, karanlıkta salgısı artan melatonin hormonunu üretir; uyku-uyanıklık ritminin (biyolojik saat) düzenlenmesinde rol alır.
  • Timüs bezi: göğüs boşluğunda, kalbin üst önündedir; çocuklukta etkindir, ergenlikten sonra küçülür. T lenfositlerin olgunlaşmasında görev alır; T lenfositleri kan, lenf ve bağışıklık sayfasında anlatıyoruz.
  • Mide ve onikiparmak bağırsağı: sindirimi düzenleyen hormonlar salgılar (gastrin, sekretin); bu hormonların sindirimdeki rolü sindirim sistemi sayfasındadır.
Akılda kalsın: Öz = özel kuvvetler: ani baskın, sinirle çağrılır, adrenalin. Kabuk = kalıcı ordu: ACTH ile çağrılır, kortizol ve aldosteron. Kan şekerini yükselten üçlü: glukagon, adrenalin, kortizol.
Sınavda

Nasıl sorulur“Yoğun bir tehlikeyle karşılaşan sağlıklı bir insanda aşağıdakilerden hangisi gerçekleşmez?” kalıbı sık gelir. Adrenalin etkilerini tek tek kontrol et: kalp hızı ve kan basıncı artar, kan şekeri artar, sindirim yavaşlar, kan kaslara yönelir. “Sindirim hızlanır” ya da “kan şekeri düşer” şıkkı gerçekleşmeyendir.

TuzakBir başka tuzak denetimdir: öz bölge ACTH ile değil, sinir sistemiyle uyarılır. Aldosteronun sodyumu geri aldırdığını, potasyumu attırdığını karıştırma.

⇄Bilgi eşleştirme hormon → görev

?Soru çöz

Gece ıssız bir sokakta arkasından ani bir ses duyan sağlıklı bir insanda, böbrek üstü bezinin öz bölgesinden salgılanan hormonların etkisiyle aşağıdakilerden hangisinin gerçekleşmesi beklenmez?

✓ B. Adrenalin kanı sindirim organlarından ve deriden kaslara yönlendirir; sindirim organlarına giden kan azalır. A beklenir: adrenalin kalp atımını hızlandırır; C beklenir: glikojen yıkılıp kana glikoz verilir; D beklenir: kan basıncı yükselir.
SİSTEM · HOMEOSTAZİ

Homeostazi ve geri bildirim: vücudun termostatı

MEB 11. sınıf · İnsan fizyolojisi · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaEnzim nedir, nasıl çalışır ve yapısı nasıldır?Bağlantılı konudan (Organik bileşikler). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Enzimler, canlılardaki kimyasal tepkimelerin aktivasyon enerjisini düşürerek onları hızlandıran, çoğunlukla protein yapılı biyolojik katalizörlerdir. Substratlarına özgüdür, tepkimeden değişmeden çıkar ve tekrar kullanılır. Yalnız proteinden oluşanlara basit enzim, protein kısım (apoenzim) ile yardımcı kısımdan (kofaktör ya da koenzim) oluşanlara bileşik enzim (holoenzim) denir.

Enzimlerin yapısı

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Homeostazi nedir, negatif ve pozitif geri bildirim nasıl işler, vücut sıcaklığı nasıl düzenlenir?

Kısa cevap: Homeostazi, dış koşullar değişse de vücudun iç ortamının (sıcaklık, su, tuz, glikoz, kalsiyum) dar bir aralıkta tutulmasıdır. Bunu çoğunlukla negatif geri bildirim sağlar: bir sürecin sonucu, onu başlatan değişikliği azaltır. Pozitif geri bildirimde ise sonuç başlatan etkiyi güçlendirir; doğumdaki oksitosin buna örnektir.

Soğuk bir sabah otobüs durağında beklerken titremeye başlarsın. Bu istemsiz titreme, vücudunun bir ayar düğmesini çevirdiğinin işaretidir.

Homeostazi ve düzenleme döngüsü

Önceki konularda kalsiyumun ve kan şekerinin nasıl sabit tutulduğunu gördük. İkisinin ortak adı homeostazidir (iç denge). Her homeostatik düzenlemede üç parça vardır: değişikliği fark eden bir algılayıcı, gelen bilgiyi olması gereken değerle karşılaştıran bir merkez ve düzeltmeyi yapan bir etkili yapı (efektör), yani bir kas ya da bez. Kalsiyum ve kan şekerinde merkez bezin kendisidir; vücut sıcaklığında merkez hipotalamustur.

Negatif geri bildirim: “yeter” sinyali

Negatif geri bildirimde bir sürecin sonucu, o süreci başlatan değişikliği tersine çevirir ve süreci yavaşlatır. Evdeki kombi termostatı gibi: oda ısınınca kombi kendiliğinden durur. Vücuttaki düzenlemelerin çoğu böyledir. En iyi örnek tiroksindir: kandaki tiroksin azalınca hipotalamus ve hipofiz uyarılır, TSH artar, tiroit daha çok tiroksin salgılar; tiroksin yeterli düzeye gelince bu kez hipotalamus ve hipofizi baskılar, TSH azalır.

Tiroksin yeterli düzeye ulaşınca kendi salgısını yukarıdan kısar; soğukta ise zincir hızlanır ve ısı üretimi artar.Görsel: Sınav Defteri

Pozitif geri bildirim: süreci tamamlamak için

Pozitif geri bildirimde sonuç, başlatan etkiyi güçlendirir; süreç bir hedefe ulaşınca biter. Doğumda bebeğin başı rahim ağzına bastırdıkça oksitosin salgısı artar, oksitosin rahmi daha güçlü kasar, kasılma da daha çok oksitosin salgılatır; döngü bebek doğunca durur. Emzirmede bebek emdikçe oksitosin ve süt salınımı sürer. Yaralanmada kan pıhtısının kendini büyüterek yarayı kapatması da pozitif geri bildirimdir. Bu döngüler iç dengeyi korumaz, bir işi hızla bitirir; bu yüzden sınırlı süre çalışırlar.

Vücut sıcaklığının düzenlenmesi

Sağlıklı insanın vücut sıcaklığı yaklaşık 37 °C'tır. Neden bu kadar titizlikle korunur? Vücuttaki tepkimeleri yürüten enzimler belirli bir sıcaklıkta en iyi çalışır; organik bileşikler sayfasında enzim etkinliği grafiğinde gördüğümüz gibi, sıcaklık çok yükselince enzimlerin yapısı bozulur. Deri ve iç organlardaki sıcaklık algılayıcıları bilgiyi hipotalamusa gönderir; hipotalamus hem sinirsel hem hormonal yanıtı başlatır.

Soğukta: ısıyı koru, ısı üret

  • Deri damarları daralır, ısı kaybı azalır
  • İskelet kasları titrer, ısı üretilir
  • Kıllar dikleşir
  • TSH ve tiroksin artar, metabolizma hızlanır

Sıcakta: ısı kaybını artır

  • Ter bezleri çalışır, ter buharlaşırken ısı alır
  • Deri damarları genişler, yüz kızarır
  • Kıl kökü kasları gevşer
  • Isı kaybı artar, sıcaklık düşer

Bu tablo iki sistemin iş bölümünü de gösterir: titreme, terleme ve damar çapı değişimi sinir sistemiyle saniyeler içinde olur; tiroksinle metabolizmanın hızlanması ise daha yavaş ama kalıcı bir ayardır. Su dengesinde ADH'nin, tuz dengesinde aldosteronun böbrekle birlikte çalışmasını üriner sistem sayfasında homeostazi başlığıyla ele alıyoruz.

Akılda kalsın: Negatif = denge (termostat, tiroksin, insülin, kalsiyum). Pozitif = bitir (doğum, emzirme, pıhtılaşma). Pozitif örnekler o kadar azdır ki üçünü ezberle, gerisini negatif say.
Sınavda

Nasıl sorulurOlaylar verilir, “hangileri pozitif geri bildirime örnektir?” diye sorulur. Doğum ve emzirmede oksitosin ile pıhtılaşma pozitif, gerisi negatiftir. Şema sorusunda hipotalamus–hipofiz–tiroit zinciri verilir ve “kanda tiroksin normalin üzerindeyse ne olur?” diye sorulur: TSH azalır, hipotalamusun uyarısı azalır, tiroit yavaşlar.

TuzakTuzak: pozitif geri bildirimi homeostaziyi koruyan mekanizma diye sunmak. Vücut sıcaklığında “soğukta deri damarları genişler” gibi yön ters çevrilir.

↕Sıralama soğuk havada ısı üretimi

  1. Tiroit bezi daha çok tiroksin salgılar
  2. Bilgi hipotalamusa iletilir
  3. Metabolizma hızlanır, ısı üretimi artar
  4. Derideki algılayıcılar soğuğu algılar
  5. Ön hipofizden TSH salgısı artar

?Soru çöz

Aşağıdaki düzenlemelerden hangisi pozitif geri bildirime örnektir?

✓ A. Kasılma oksitosini, oksitosin kasılmayı artırır; süreç doğumla biter. B, C ve D negatif geri bildirimdir: tiroksin TSH'yi, insülin kan şekerini, terleme sıcaklığı düşürür; sonuç başlatan değişikliği azaltır.
SAĞLIK · ENDOKRİN

Diyabet ve öteki hormon bozuklukları: denge bozulunca

MEB 11. sınıf · İnsan fizyolojisi · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaBesinlerde organik bileşikler nasıl tespit edilir, obezite ve insülin direnci beslenmeyle nasıl ilişkilidir?Bağlantılı konudan (Organik bileşikler). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Besinlerdeki organik bileşikler ayıraçlarla tespit edilir: nişasta iyot (Lugol) ile mavi-mor, glikoz ve fruktoz Benedict ile ısıtılınca kiremit kırmızısı, protein biüret ile mor, yağ Sudan III ile kırmızı renk verir. Uzun süre aşırı ve dengesiz beslenme vücutta yağ birikmesine (obezite) yol açar; aşırı yağ birikimi hücrelerin insüline yanıtını azaltır (insülin direnci) ve tip 2 diyabet riskini artırır.

Besin testleri ve sağlıklı beslenme

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Diyabet nedir, tip 1 ve tip 2 diyabet arasındaki fark nedir, hormon bozuklukları hangileridir?

Kısa cevap: Diyabet (diabetes mellitus, şeker hastalığı), insülin yetersizliği ya da hücrelerin insüline yeterli yanıt verememesi nedeniyle kan şekerinin sürekli yüksek kalmasıdır. Tip 1'de pankreas yeterli insülin üretemez ve tedavide dışarıdan insülin şarttır; tip 2'de insülin üretilir ama hücreler ona dirençlidir ve beslenme, egzersiz ve ilaç ön plandadır.

Sınıfında öğle yemeğinden önce parmağından bir damla kan alıp ölçüm yapan, sonra kalemi andıran bir iğneyle kendine insülin veren bir arkadaşın olabilir. Onun her gün yaptığı şey, pankreasının yapamadığı işi elle üstlenmektir.

Diyabet: insülin işini yapamayınca

Pankreas konusunda gördüğümüz denge bozulduğunda kan şekeri yemekten sonra yükselir ama eski düzeyine inemez. Organik bileşikler sayfasında insülin direnci ve diyabete beslenme açısından değinmiştik; burada hormon tarafına bakıyoruz. Diyabetin iki temel tipi vardır:

  • Tip 1 diyabet: pankreas yeterli insülin üretemez. Kanda glikoz bol olduğu hâlde hücreler onu alamaz. Çoğunlukla çocukluk ve gençlikte başlar; dışarıdan insülin verilmesi zorunludur.
  • Tip 2 diyabet: pankreas insülin üretir ama hücreler insüline yeterince yanıt vermez; buna insülin direnci denir. Fazla kilo (obezite) ve hareketsizlik riski artırır. Tedavi beslenme düzeni, egzersiz ve ilaçla başlar; ilerlerse insülin gerekebilir.

Belirtiler neden ortaya çıkar?

Belirtilerin her biri tek bir zincirin halkasıdır. Kan şekeri çok yükselince böbrekler süzülen glikozun tamamını geri alamaz ve idrarda şeker görülür. İdrardaki glikoz suyu da beraberinde götürdüğü için sık ve çok idrara çıkma başlar, kaybedilen su aşırı susama yapar. Hücreler glikozu alamadığından enerji açığı doğar: kişi sık acıkır, yorulur; tip 1'de vücut yağ ve proteinini yakmaya başlar ve kilo kaybı görülür.

Diyabetle yaşamak

Diyabet hormonların yaşam kalitesine etkisini en açık gösteren hastalıktır. Diyabetli bir kişi kan şekerini gün içinde ölçer, öğünlerini ve ilaç ya da insülin dozunu buna göre ayarlar. İnsülin fazla gelir ya da öğün atlanırsa kan şekeri tehlikeli biçimde düşebilir; titreme, terleme ve baş dönmesi başlar, hemen şekerli bir şey alınması gerekir. Kan şekeri yıllarca kontrolsüz yüksek kalırsa damarlar zarar görür; gözler, böbrekler ve sinirler etkilenir, yaralar geç iyileşir. Düzenli kontrol, lifli ve dengeli beslenme, düzenli egzersiz ve ideal kiloyu korumak bu riskleri belirgin biçimde azaltır; tip 2 diyabetten korunmanın da yolu budur.

Öteki hormon bozuklukları

Hormon bozuklukları: hangi hormon, az mı çok mu?
BozuklukHormonSalgıNe olur?
Diabetes insipidus (şekersiz şeker hastalığı)ADHAz (ya da böbrek ADH'ye yanıt vermez)Su geri emilemez; çok miktarda seyreltik idrar ve şiddetli susama olur, idrarda şeker yoktur.
CücelikSTHÇocuklukta azBoy kısa kalır.
DevlikSTHÇocuklukta çokBoy aşırı uzar.
AkromegaliSTHBüyüme bittikten sonra çokBoy uzamaz; el, ayak, çene ve yüz kemikleri kalınlaşır.
KretenizmTiroksinÇocuklukta azBedensel büyüme ve zihinsel gelişme geri kalır.
GuatrTiroksin (iyot eksikliği)AzNegatif geri bildirim ortadan kalkar, TSH artar, sürekli uyarılan tiroit büyür. İyotlu tuz bu yüzden önerilir.
Fazla tiroksinTiroksinÇokMetabolizma aşırı hızlanır; kilo kaybı, çarpıntı, sinirlilik, sıcağa dayanıksızlık.
TetaniParathormonAzKan kalsiyumu düşer, kaslarda istemsiz kasılmalar olur.

Guatr satırını canlıların ortak özellikleri sayfasında gördüğün iyotla birleştir: mineral eksikliği önce hormonu, hormon eksikliği de geri bildirim yoluyla bezin kendisini etkiler. Diabetes insipidus ise ADH'nin böbrekteki işinin aksadığı durumdur; nefronda suyun nerede geri alındığını üriner sistem sayfasında göreceğiz.

Akromegalide boy neden uzamaz? Uzun kemiklerin boyca uzaması, uçlarındaki büyüme bölgelerinin etkin olduğu çocukluk ve ergenlik dönemine özgüdür. Bu bölgeler kemikleşip kapandıktan sonra fazla STH kemiği uzatamaz, yalnız kalınlaştırabilir. Aynı hormon fazlalığının çocukta devlik, yetişkinde akromegali yapması bundandır.

Akılda kalsın: İki “diyabet”, bir fark: mellitus = insülin, idrarda şeker var; insipidus = ADH, idrarda şeker yok. İkisinde de çok idrar ve susama ortaktır. Guatr zinciri: iyot yok → tiroksin yok → fren yok → TSH çok → bez büyür.
Sınavda

Nasıl sorulur“Ortak özellik değildir” kalıbı: diabetes mellitus ile diabetes insipidus için “çok idrar”, “susama” ortaktır; “idrarda glikoz bulunması” yalnız mellitusa aittir.

TuzakTip karşılaştırmasında tuzak, tip 2'de insülinin hiç üretilmediğini söylemektir; tip 2'de insülin vardır, hücreler dirençlidir. Hastalık–hormon–salgı yönü tablosu da gelir: akromegali (STH fazla, yetişkin), kretenizm (tiroksin az, çocuk), tetani (parathormon az). Guatrda TSH'nin azaldığını söyleyen şık yanlıştır.

⇄Bilgi eşleştirme bozukluk → neden

?Soru çöz

Uzun süre iyot eksikliği yaşayan bir bölgede basit guatr görülen bireylerde aşağıdakilerden hangisi beklenmez?

✓ D. Tiroksin az olduğu için negatif geri bildirim zayıflar; TSH azalmaz, tersine artar. A beklenir: iyot yokken tiroksin yapılamaz; B beklenir: sürekli uyarılan tiroit büyür; C beklenir: az tiroksin hipofizi baskılayamaz.

Karma tekrar

Önceki 3 sayfadan karışık 10 soru. Sınavdaki gibi konular karışık gelir; hangi konudan olduğunu çözümde görürsün. Birkaç gün sonra yeniden çöz.

?Soru 1

Özdeş K ve L nöronlarından K'ye eşik değerde, L'ye eşik değerin iki katı şiddette uyarı veriliyor. Buna göre aşağıdakilerden hangisi beklenir?

✓ B. Eşik ve üstü uyarılar aynı büyüklükte impuls oluşturur (ya hep ya hiç); şiddet arttıkça yalnız impuls sayısı artar. A impulsun büyüklüğü şiddetle artmaz; C eşik değerdeki uyarı da impuls oluşturur; D yön her zaman dendrit → aksondur.Kaynak: Sinir sistemi · İmpulsun oluşumu ve iletimi

?Soru 2

Kafa travması geçiren bir kişide yürürken dengesini sağlayamama ve hareketlerinde uyumsuzluk görülüyor; solunumu, konuşması ve hafızası ise normaldir. Bu kişide en olası hasar aşağıdaki bölümlerden hangisindedir?

✓ A. Denge ve hareket uyumu beyinciğin görevidir. B omurilik soğanı solunumu yönetir, solunum normaldir; C uç beyin konuşma ve hafızayı yönetir, bunlar normaldir; D orta beyin görme-işitme refleksleri ve kas tonusuyla ilgilidir.Kaynak: Sinir sistemi · Beynin bölümleri

?Soru 3

Bir çayır ekosisteminde çekirge ve tavşan otlarla; fare hem ot tohumlarıyla hem çekirgelerle; yılan farelerle; şahin ise yılan, fare ve tavşanlarla beslenmektedir. Buna göre aşağıdakilerden hangisi yanlıştır?

✓ D. Bütün tüketicilerin enerjisi sonunda otlardan gelir; otlar azalınca fare, yılan ve şahin de etkilenir. A doğrudur: fare tohum yiyince birincil, çekirge yiyince ikincil tüketicidir. B doğrudur: şahin ot → tavşan → şahin zincirinde 3., fare → yılan üzerinden 4. ve 5. basamaktadır. C doğrudur: avcısı azalan fare kısa sürede çoğalır.Kaynak: Ekosistem ekolojisi · Besin zinciri ve besin ağı

?Soru 4

Bir soy ağacında özelliği göstermeyen bir anne ile babanın, özelliği gösteren bir kızı vardır.
Bu özelliğin kalıtımıyla ilgili,
I. çekinik bir alelle aktarılır,
II. X'e bağlı çekinik olamaz,
III. Y'ye bağlı olamaz
yargılarından hangileri kesinlikle doğrudur?

✓ C. Sağlıklı iki ebeveynden hasta çocuk doğduğu için özellik çekiniktir (I). X'e bağlı çekinik olsaydı hasta kızın babası hasta olurdu (II). Kızda görüldüğü için Y'ye bağlı olamaz (III). A ve D, II'yi atlar: babanın sağlıklı olması X'e bağlı kalıbı çürütür; B çekinikliği kanıtlayan I'i gözden kaçırır.Kaynak: Eşeye bağlı kalıtım ve varyasyon · Soy ağacı okuma

?Soru 5

Çıplak ayakla yürürken ayağına cam batan bir kişi ayağını hemen geri çekiyor, ardından acı hissediyor. Bu olayla ilgili; I. Ayağın çekilmesi omurilikte oluşturulan bir tepkidir. II. Acının hissedilmesi için impulsun beyne ulaşması gerekir. III. Bu refleks yayında ara nöron görev almaz. ifadelerinden hangileri doğrudur?

✓ D. Çekme refleksinin cevabı omurilikte oluşur (I), acı ise beyinde hissedilir (II). III yanlıştır: bu üç nöronlu bir refleks yayıdır; ara nöronsuz örnek diz kapağı refleksidir. A acının beyinde hissedildiğini (II) atlar; B ve C diz kapağı refleksiyle karıştırıp III'ü alır.Kaynak: Sinir sistemi · Omurilik ve refleks yayı

?Soru 6

Babası renk körü, kendisi normal gören ve A kan grubundan olan bir kadın (annesi O kan grubundan), normal gören ve O kan gruplu bir erkekle evleniyor.
Bu ailede doğacak bir çocuğun renk körü ve O kan gruplu bir erkek olma olasılığı kaçtır?

✓ A. Kadın XᴿXʳ ve AO, erkek XᴿY ve OO. Renk körü erkek (XʳY) olasılığı 1/4; O kan grubu (AO × OO) 1/2; 1/4 × 1/2 = 1/8. B kan grubu olasılığını hesaba katmaz; C renk körü erkek olasılığını 1/8 alır; D yalnız kan grubunu hesaplar.Kaynak: Eşeye bağlı kalıtım ve varyasyon · Renk körlüğü ve Y'ye bağlı kalıtım

?Soru 7

I. Sınavda kalemi tutup yazı yazmak II. Heyecanlanınca kalp atışının hızlanması III. Yemekten sonra midenin kasılıp gevşemesi IV. Diz kapağına çekiçle vurulunca bacağın sıçraması. Bu olaylardan hangileri otonom sinir sisteminin denetimindedir?

✓ B. Kalp ve midenin düz kasları otonom sistemle yönetilir (II, III). A yazı yazmak istemli iskelet kası hareketidir, diz refleksi de somatiktir; C IV istemsizdir ama bacak kası iskelet kasıdır, “istemsiz = otonom” yanılgısı; D mide hareketini (III) unutur.Kaynak: Sinir sistemi · Merkezî ve çevresel sinir sistemi

?Soru 8

Türkiye'nin biyolojik çeşitlilik bakımından zengin olmasının nedenleri arasında aşağıdakilerden hangisi gösterilemez?

✓ D. Türkiye'nin yüz ölçümü Avrupa kıtasından çok küçüktür; zenginlik büyüklükten değil konum, iklim ve yer şekli çeşitliliğinden gelir. A doğru nedendir: üç bitki coğrafyası bölgesi kesişir; B doğrudur: kısa mesafede yükselti ve iklim değişir; C doğrudur: kuş göç yolları üzerindedir.Kaynak: Ekosistem ekolojisi · Biyoçeşitlilik ve endemik türler

?Soru 9

Akraba evliliklerinde bazı kalıtsal hastalıkların görülme olasılığının artmasının temel nedeni aşağıdakilerden hangisidir?

✓ B. Hastalık için aynı çekinik alelin iki ebeveynden gelmesi gerekir; akrabalarda bu alelin ikisinde de bulunma olasılığı yüksektir. A akrabalık mutasyon hızını değiştirmez; C alellerin baskınlığı evlilikle değişmez; D akraba evliliği kromozom sayısını etkilemez.Kaynak: Eşeye bağlı kalıtım ve varyasyon · Akraba evliliği

?Soru 10

Aşağıdakilerden hangisi küresel ısınmanın sonuçlarından biri değil, nedenlerinden biridir?

✓ A. Orman yakmak hem CO₂ verir hem de CO₂'yi tutan bitki örtüsünü yok eder; ısınmanın nedenidir. B buzul erimesi, C deniz seviyesinin yükselmesi ve D türlerin kutuplara kayması ısınmanın sonuçlarıdır.Kaynak: Ekosistem ekolojisi · İklim değişikliği, erozyon, ayak izi
50
Daha fazla soru çözmek ister misin?Endokrin sistem konusundan 50 soru seni bekliyor. Çözümlü; yanlışların Hata Defteri'ne kaydedilir.
Soru çöz →