Hormon ve endokrin bez: kanla gönderilen mektuplar
MEB 11. sınıf · İnsan fizyolojisi · Okuma 5 dk · 2 etkinlik
Önce hatırlaİmpuls nasıl oluşur ve iletilir? Polarizasyon, depolarizasyon ve repolarizasyon nedir?Bağlantılı konudan (Sinir sistemi). Önce kendin cevapla, sonra aç.
Dinlenen nöronda zarın içi negatif, dışı pozitiftir (polarizasyon). Eşik değerde bir uyarı gelince Na⁺ iyonları içeri girer ve zarın içi pozitifleşir (depolarizasyon); ardından K⁺ iyonları dışarı çıkar ve zar eski yük durumuna döner (repolarizasyon). Bu yük değişimi akson boyunca dalga gibi ilerler.
✎Konu anlatımı
Hormon nedir, endokrin bez ile ekzokrin bez arasındaki fark nedir?
Kısa cevap: Hormon, endokrin (iç salgı) bezlerin ürettiği, doğrudan kana verilen ve kanla taşınarak yalnız hedef hücrelerde etki gösteren düzenleyici kimyasal maddedir. Endokrin bezlerin kanalı yoktur, salgısını kana verir; ekzokrin (dış salgı) bezler salgısını bir kanalla vücut boşluğuna ya da dışarıya akıtır; pankreas gibi karma bezler ikisini birden yapar.Korkunç bir ses duyduğunda kalbin bir saniye içinde hızlanır; oysa boyunun uzaması yıllar sürer. İkisini de aynı vücut yönetir, ama iki ayrı haberleşme yoluyla.
Vücudun iki denetleyici sistemi vardır. Sinir sistemi haberi elektriksel ve kimyasal impuls olarak nöronlar boyunca taşır; bunu sinir sistemi sayfasında ayrıntılı anlatıyoruz. Endokrin sistem ise haberi bir kimyasal maddeye yükler ve kana bırakır. Bu maddeye hormon, onu üreten yapıya endokrin bez denir.
Kanalla akıtmak, kana bırakmak
Bezleri ayıran ölçüt salgının nereye gittiğidir. Ekzokrin (dış salgı) bezler salgılarını bir kanal aracılığıyla vücut boşluğuna ya da vücut yüzeyine akıtır: tükürük, ter, gözyaşı ve süt bezleri böyledir. Endokrin (iç salgı) bezlerin kanalı yoktur; ürettikleri hormonu çevrelerindeki kılcal damarlara, yani doğrudan kana verirler. Karma bezler iki işi birden yapar: pankreas sindirim enzimlerini kanalla ince bağırsağa, insülin ve glukagonu kana gönderir; eşeysel bezler de üreme hücrelerini kanallarla, eşey hormonlarını kanla iletir.
Sinir sistemi ile düzenleme
- Haber: impuls
- Yol: nöronlar
- Hız: çok hızlı, saniyenin kesirleri
- Etki süresi: kısa
- Hedef: belirli kas ya da bez
Hormonla düzenleme
- Haber: hormon
- Yol: kan
- Hız: daha yavaş, saniyelerden aylara
- Etki süresi: uzun
- Hedef: o hormona duyarlı bütün hücreler
Hormon herkese ulaşır, herkesi etkilemez
Kana karışan hormon dolaşımla vücudun her yerine gider. Ama yalnız o hormonu tanıyabilen hücreler yanıt verir; bunlara hedef hücre denir. Radyo yayını gibi düşün: sinyal her eve ulaşır, sesi yalnız doğru frekansa ayarlı cihaz verir. Bazı hormonların hedefi tek bir organdır (TSH yalnız tiroiti uyarır), büyüme hormonu ve tiroksin gibi bazılarının hedefi ise vücudun büyük bölümüdür.
Hormonların ortak özellikleri sınavda sık öncül olur:
- Çok az miktarda etkilidir. Kandaki düzeyleri düşüktür ama etkileri büyüktür.
- Yeni bir iş başlatmaz, var olanı ayarlar. Hücrede zaten yürüyen olayları hızlandırır ya da yavaşlatır.
- Aynı hormon farklı hücrede farklı etki yapabilir. Adrenalin kalbi hızlandırırken sindirim organlarının çalışmasını yavaşlatır.
- Az ya da çok salgılanması hastalık yapar. Kandaki düzeyin dar bir aralıkta kalması gerekir; bozukluklara son konuda geleceğiz.
İki sistem neden birlikte çalışır?
Çünkü işleri farklıdır. Sinir sistemi ani durumları yönetir, hormonlar ise büyüme, metabolizma ve üreme gibi uzun soluklu süreçleri. Çoğu olayda ikisi el ele verir: korku anında sinirler kalbe hemen ulaşır, böbrek üstü bezinden salınan adrenalin de bu etkiyi dakikalarca sürdürür. Sinir sistemi sayfasında, komutu uygulayan kas ve bezlere efektör denildiğini görüyoruz; endokrin bezler de sinir sisteminin efektörleri arasındadır. İki sistemi birbirine bağlayan asıl köprü ise hipotalamustur; ona bir sonraki konuda geçiyoruz.
Nasıl sorulurNumaralanmış bezler verilir, “kanalla salgı yapanlar”, “karma olanlar” ya da “salgısı hedefe kanla taşınanlar” eşleştirilir.
TuzakTükürük bezini endokrin, pankreası yalnız endokrin saymak. Bir başka kalıp genellemedir: “hormon kanla bütün vücuda taşındığı için bütün hücreleri etkiler” yargısı yanlıştır, yalnız hedef hücreler yanıt verir. Hormonların kimyasal yapısı (steroit, protein, amino asit türevi), hedef hücredeki reseptör türleri ve ikincil haberci YKS kapsamında değildir.
⇄Bilgi eşleştirme bez türleri
?Soru çöz
Hormonla düzenleme sinirsel düzenlemeyle karşılaştırıldığında aşağıdakilerden hangisi yalnız hormonla düzenlemeye özgüdür?