Eşey kromozomları: cinsiyeti hangi gamet belirler?
MEB 10. sınıf · Kalıtımın genel ilkeleri · Okuma 4 dk · 2 etkinlik
✎Konu anlatımı
Otozom ve gonozom nedir? İnsanda cinsiyet nasıl belirlenir ve eşeye bağlı kalıtım ne demektir?
Kısa cevap: İnsanın 46 kromozomundan 44'ü (22 çift) iki cinsiyette de aynı olan otozomlar, 2'si cinsiyeti belirleyen eşey kromozomlarıdır (gonozom): kadında XX, erkekte XY. Yumurtaların hepsi X taşır; spermin yarısı X, yarısı Y taşır. Bu yüzden çocuğun cinsiyetini babadan gelen sperm belirler ve her doğumda kız ya da erkek olma olasılığı 1/2'dir.“Hep kız çocuğu doğuruyor” diye anneleri suçlayan eski bir inanış vardır. Oysa annenin verebileceği tek eşey kromozomu X'tir; Y'yi yalnız baba verebilir.
Otozom ve gonozom
Hücre bölünmeleri sayfasında insan vücut hücrelerinin 2n = 46 kromozomlu olduğunu gördük. Bu 23 çiftin 22'si kadında ve erkekte aynı yapıdadır; bunlara otozom denir ve vücut özelliklerinin çoğunu belirleyen genleri taşır. Kalan bir çift, cinsiyeti belirleyen eşey kromozomlarıdır (gonozom): kadında iki X (44 + XX), erkekte bir X ve bir Y (44 + XY). Mayozda kadın yalnız 22 + X yumurta, erkek yarı yarıya 22 + X ve 22 + Y sperm üretir.
Eşeye bağlı kalıtım neden farklıdır?
X ve Y kromozomları homolog sayılır ama birbirinin aynısı değildir. X, Y'den çok büyüktür ve Y'de karşılığı olmayan birçok gen taşır. Eşey kromozomları üzerindeki genlerle aktarılan özelliklere eşeye bağlı özellik denir. Kadının iki X'i olduğu için X'e bağlı her gen için iki aleli vardır; çekinik bir alel, öteki X'teki baskın alel tarafından gizlenebilir. Erkeğin ise tek X'i vardır: X'teki alel çekinik de olsa karşısında onu gizleyecek ikinci bir alel bulunmaz ve özellik doğrudan görünür. Bu yüzden X'e bağlı çekinik özellikler erkeklerde kadınlardan çok daha sık görülür. Yazımda alel X'in üzerine küçük harfle konur: XH, Xh; Y'ye alel yazılmaz.
Nasıl sorulur“Bir ailenin ilk üç çocuğu kız ise dördüncünün erkek olma olasılığı nedir?” sorusunun cevabı yine 1/2'dir. Kromozom sayımı da sorulur: yumurta 22 + X, sperm 22 + X ya da 22 + Y; erkeğin bir vücut hücresinde 44 otozom ve 2 gonozom vardır.
Tuzak“cinsiyeti annenin yumurtası belirler” ve “erkekler X'e bağlı çekinik özellik için taşıyıcı olabilir” öncülleridir; ikisi de yanlıştır.
▭Boşluk doldurma
İnsanda çocuğun cinsiyetini belirleyen, gelen gametteki eşey kromozomudur. Erkeklerde X kromozomu tane olduğu için X'e bağlı çekinik özellikler erkeklerde daha sık görülür.
?Soru çöz
Sağlıklı bir erkeğin vücut hücreleri ve gametleriyle ilgili aşağıdakilerden hangisi yanlıştır?