Eşeye bağlı kalıtım ve varyasyon: hemofili, renk körlüğü, soy ağacı

Cinsiyeti hangi gametin belirlediğini, X'e bağlı hastalıkların neden erkeklerde sık görüldüğünü, soy ağacının adım adım nasıl çözüldüğünü ve çeşitliliğin nereden geldiğini öğren.

6 durakTYT
12 etkinlikeşleştir · sırala · doldur · çöz
0 / 12tamamlanan etkinlik
Sorularuygulamaya ekleniyor
KAVRAM · EŞEY KROMOZOMLARI

Eşey kromozomları: cinsiyeti hangi gamet belirler?

MEB 10. sınıf · Kalıtımın genel ilkeleri · Okuma 4 dk · 2 etkinlik

✎Konu anlatımı

Otozom ve gonozom nedir? İnsanda cinsiyet nasıl belirlenir ve eşeye bağlı kalıtım ne demektir?

Kısa cevap: İnsanın 46 kromozomundan 44'ü (22 çift) iki cinsiyette de aynı olan otozomlar, 2'si cinsiyeti belirleyen eşey kromozomlarıdır (gonozom): kadında XX, erkekte XY. Yumurtaların hepsi X taşır; spermin yarısı X, yarısı Y taşır. Bu yüzden çocuğun cinsiyetini babadan gelen sperm belirler ve her doğumda kız ya da erkek olma olasılığı 1/2'dir.

“Hep kız çocuğu doğuruyor” diye anneleri suçlayan eski bir inanış vardır. Oysa annenin verebileceği tek eşey kromozomu X'tir; Y'yi yalnız baba verebilir.

Otozom ve gonozom

Hücre bölünmeleri sayfasında insan vücut hücrelerinin 2n = 46 kromozomlu olduğunu gördük. Bu 23 çiftin 22'si kadında ve erkekte aynı yapıdadır; bunlara otozom denir ve vücut özelliklerinin çoğunu belirleyen genleri taşır. Kalan bir çift, cinsiyeti belirleyen eşey kromozomlarıdır (gonozom): kadında iki X (44 + XX), erkekte bir X ve bir Y (44 + XY). Mayozda kadın yalnız 22 + X yumurta, erkek yarı yarıya 22 + X ve 22 + Y sperm üretir.

X'e özgü bölgedeki genlerin erkekte tek kopyası vardır; bu yüzden çekinik bir alel erkekte doğrudan fenotipe yansır.Görsel: Sınav Defteri

Eşeye bağlı kalıtım neden farklıdır?

X ve Y kromozomları homolog sayılır ama birbirinin aynısı değildir. X, Y'den çok büyüktür ve Y'de karşılığı olmayan birçok gen taşır. Eşey kromozomları üzerindeki genlerle aktarılan özelliklere eşeye bağlı özellik denir. Kadının iki X'i olduğu için X'e bağlı her gen için iki aleli vardır; çekinik bir alel, öteki X'teki baskın alel tarafından gizlenebilir. Erkeğin ise tek X'i vardır: X'teki alel çekinik de olsa karşısında onu gizleyecek ikinci bir alel bulunmaz ve özellik doğrudan görünür. Bu yüzden X'e bağlı çekinik özellikler erkeklerde kadınlardan çok daha sık görülür. Yazımda alel X'in üzerine küçük harfle konur: XH, Xh; Y'ye alel yazılmaz.

Akılda kalsın: Erkek X'ini anneden, Y'sini babadan alır. Kız bir X'i anneden, bir X'i babadan alır. Bu iki cümle bütün eşeye bağlı kalıtım sorularının anahtarıdır. Erkekte X'e bağlı genler için taşıyıcılık yoktur: ya sağlıklıdır ya hasta.
Sınavda

Nasıl sorulur“Bir ailenin ilk üç çocuğu kız ise dördüncünün erkek olma olasılığı nedir?” sorusunun cevabı yine 1/2'dir. Kromozom sayımı da sorulur: yumurta 22 + X, sperm 22 + X ya da 22 + Y; erkeğin bir vücut hücresinde 44 otozom ve 2 gonozom vardır.

Tuzak“cinsiyeti annenin yumurtası belirler” ve “erkekler X'e bağlı çekinik özellik için taşıyıcı olabilir” öncülleridir; ikisi de yanlıştır.

▭Boşluk doldurma

İnsanda çocuğun cinsiyetini belirleyen, gelen gametteki eşey kromozomudur. Erkeklerde X kromozomu tane olduğu için X'e bağlı çekinik özellikler erkeklerde daha sık görülür.

babadantekannedeniki

?Soru çöz

Sağlıklı bir erkeğin vücut hücreleri ve gametleriyle ilgili aşağıdakilerden hangisi yanlıştır?

✓ D. Sperm 22 otozom ve 1 eşey kromozomu taşır; 23 sayısı toplam kromozomdur, otozom değil. A doğrudur: 46 − 2 gonozom = 44; B doğrudur: mayozda X ve Y ayrılır, spermlerin yarısı Y alır; C doğrudur: erkek Y'yi babadan aldığına göre X annesinden gelmiştir.
SAĞLIK · HEMOFİLİ

Hemofili: kanın pıhtılaşmadığı X'e bağlı çekinik hastalık

MEB 10. sınıf · Kalıtımın genel ilkeleri · Okuma 4 dk · 2 etkinlik

✎Konu anlatımı

Hemofili nasıl kalıtılır? Taşıyıcı bir annenin çocuklarının hemofili olma olasılığı nedir?

Kısa cevap: Hemofili, kanın pıhtılaşmasında görevli bir proteinin üretilememesi sonucu küçük yaralarda bile kanamanın durmadığı, X kromozomundaki çekinik alelle (Xʰ) kalıtılan bir hastalıktır. Erkek tek Xʰ ile hasta olur; kadının hasta olması için iki Xʰ gerekir, bir Xʰ taşıyan kadın sağlıklı ama taşıyıcıdır. Taşıyıcı anne ile sağlıklı babanın oğullarının hasta olma olasılığı 1/2'dir.

19. yüzyılda İngiltere kraliçesi Viktorya, taşıdığından habersiz olduğu bir aleli kızları aracılığıyla Avrupa'nın birçok kraliyet ailesine aktardı. O ailelerin oğulları arasında hemofili görüldü, kızları ise sağlıklıydı.

Kan damardan çıktığında bir dizi pıhtılaşma proteini sırayla devreye girer ve yarayı kapatan pıhtı oluşur. Bu proteinlerden birini kodlayan gen X kromozomunun Y'de karşılığı olmayan bölgesindedir. Genin bozuk aleli (h) çekiniktir: sağlam alel (H) ile birlikte bulunduğunda yeterli protein üretilir. Hemofilili bir kişide küçük bir kesik ya da diş çekimi bile uzun süren kanamalara yol açar; eklem içine kanamalar görülebilir. Tedavide eksik olan pıhtılaşma proteini dışarıdan verilir. Pıhtılaşmanın kendisini kan, lenf ve bağışıklık sayfasında göreceğiz.

Hemofilide beş olası genotip
GenotipCinsiyetFenotip
XHXHkadınsağlıklı
XHXhkadınsağlıklı, taşıyıcı
XhXhkadınhemofili
XHYerkeksağlıklı
XhYerkekhemofili

Örnek çaprazlama: taşıyıcı anne × sağlıklı baba

Oğul X'ini anneden aldığı için annenin taşıyıcılığı oğulların yarısında hastalık olarak görünür; kızlar babadan sağlam X aldığı için hasta olmaz.Görsel: Sınav Defteri

“Doğacak bir oğlun hasta olma olasılığı” ile “doğacak bir çocuğun hasta bir oğul olma olasılığı” farklı sorulardır. Birincisinde yalnız oğullara bakılır: iki oğul kutusunun biri hasta, olasılık 1/2. İkincisinde dört kutunun hepsi hesaba katılır: olasılık 1/4.

Akılda kalsın: X'e bağlı çekinik kalıtımın üç kuralı: 1) Hasta oğlun hastalık aleli annesinden gelir. 2) Hasta kızın babası kesin hastadır (kız bir X'i babadan alır). 3) Hasta annenin bütün oğulları hastadır. Babadan oğula X'e bağlı alel geçmez.
Sınavda

Nasıl sorulurAnne ve babanın soyu tarif edilir (“annesi hemofili olan sağlıklı bir kadın”) ve çocuklar için öncüller verilir. İlk adım kişilerin genotipini çıkarmaktır: annesi hemofili olan sağlıklı kadın kesin XHXh'dir.

TuzakTuzak, “oğul olma koşullu” ile “bütün çocuklar içinde” olasılığı karıştırmaktır: 1/2 ile 1/4. Hemofili hasta bir babanın oğullarının hasta olacağını söyleyen öncül de yanlıştır; baba oğluna X değil Y verir.

⇄Bilgi eşleştirme hemofilide çıkarım

?Soru çöz

Hemofili hastası bir erkek ile babası hemofili olan sağlıklı bir kadın evleniyor.
Bu ailede doğacak bir kız çocuğun hemofili olma olasılığı kaçtır?

✓ B. Kadın XᴴXʰ, erkek XʰY; kız babadan kesin Xʰ alır, anneden yarı olasılıkla Xʰ alır: 1/2. A babanın hasta olduğunu atlar; C “kız çocuk” koşulunu unutup bütün çocuklar içindeki hasta kız olasılığını verir; D annenin taşıyıcı olduğunu, hasta olmadığını gözden kaçırır.
SAĞLIK · RENK KÖRLÜĞÜ

Kısmi renk körlüğü ve Y'ye bağlı kalıtım: babadan oğula giden yol

MEB 10. sınıf · Kalıtımın genel ilkeleri · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

✎Konu anlatımı

Kısmi renk körlüğü nasıl kalıtılır? Y kromozomuna bağlı kalıtımın özellikleri nelerdir?

Kısa cevap: Kısmi renk körlüğü, kırmızı ve yeşil renklerin ayırt edilememesidir ve hemofili gibi X kromozomundaki çekinik bir alelle kalıtılır; erkeklerde kadınlardan çok daha sık görülür. Y kromozomuna bağlı genler ise yalnız babadan oğula geçer: Y'ye bağlı bir özellik babada varsa bütün oğullarında görülür, kızlarda hiç görülmez ve taşıyıcılık yoktur.

Trafik ışığının hangisinin yandığını rengine göre değil sırasına göre anlayan sürücüler vardır: üstteki kırmızı, alttaki yeşil.

Kısmi renk körlüğü

Gözün ağ tabakasında renkleri algılayan hücrelerdeki ışığa duyarlı proteinlerden bazılarının genleri X kromozomunun Y'ye özgü olmayan bölgesindedir. Bu genlerin çekinik aleli kırmızı ve yeşili birbirinden ayırt etmeyi zorlaştırır. Bütün renklerin görülemediği tam renk körlüğü değil, belirli renklerin karıştırıldığı bir durum olduğu için kısmi renk körlüğü denir. Kalıtım kuralları hemofiliyle aynıdır: XR normal görüş, Xr renk körlüğü; XrY erkek ve XrXr kadın renk körüdür, XRXr kadın taşıyıcıdır. Gözün yapısını duyu organları sayfasında göreceğiz.

Hemofili ve renk körlüğü genleri aynı kromozom üzerinde olduğu için bu ikisi aynı soruda birlikte sorulmaz. Ama X'e bağlı bir özellik ile kan grubu gibi otozomal bir özellik birlikte sorulabilir: bu bir dihibrit çaprazlamadır, her gen ayrı çözülüp çarpılır.

Y'ye bağlı kalıtım

Y kromozomunun X'te karşılığı olmayan bölgesindeki genler yalnız erkeklerde bulunur. Bu genlerle aktarılan özelliklere Y'ye bağlı özellik denir. Babanın Y'si bütün oğullarına aynen geçtiği için böyle bir özellik kuşaklar boyunca babadan oğula, dededen toruna kesintisiz izlenir. Kadınlarda Y bulunmadığı için özellik hiç görülmez, taşıyıcı da olunmaz. Bunun en bilinen örneği, embriyoda erkek üreme organlarının gelişimini başlatan Y kromozomu genidir. Ders kitaplarında Y'ye bağlı özellik örneği olarak kulak kepçesinde kıllanma da anılır.

Üç kalıtım biçiminin ayırt edici özellikleri
ÖzellikOtozomal çekinikX'e bağlı çekinikY'ye bağlı
Kimde görülür?iki cinsiyette eşit sıklıktaerkekte çok daha sıkyalnız erkekte
Taşıyıcı olabilenkadın ve erkekyalnız kadınyok
Babadan oğula geçer mi?geçebilirgeçmezher zaman geçer
Kesin kuralsağlıklı iki ebeveynin hasta çocuğu olabilirhasta kızın babası hastababası taşıyorsa bütün oğulları taşır
Örnekalbinizmhemofili, kısmi renk körlüğüerkek gelişimini başlatan gen
Akılda kalsın: X'e bağlı çekinik = anneden oğula; Y'ye bağlı = babadan oğula. Renk körü bir babanın oğlu renk körüyse aleli annesinden almıştır, babası “suçsuzdur”. Y'ye bağlı bir özellikte kural tek cümledir: baba → bütün oğullar, hiçbir kız.
Sınavda

Nasıl sorulur“Annesi renk körü olan bir erkek” gibi tariflerle genotip çıkarımı istenir: annesi XrXr ise oğul kesin XrY'dir. Y'ye bağlı kalıtımda öncüller: “dişilerde görülmez”, “babadan bütün oğullara geçer”, “taşıyıcı birey yoktur” doğrudur.

Tuzak“Y'ye bağlı özellik anneden de oğula geçebilir” ve “renk körü babanın oğlu da renk körü olur” öncülleridir. Bir özellik kadında görülüyorsa Y'ye bağlı olamaz.

⇄Bilgi eşleştirme gözlem → kalıtım biçimi

?Soru çöz

Babası renk körü, kendisi normal gören ve A kan grubundan olan bir kadın (annesi O kan grubundan), normal gören ve O kan gruplu bir erkekle evleniyor.
Bu ailede doğacak bir çocuğun renk körü ve O kan gruplu bir erkek olma olasılığı kaçtır?

✓ A. Kadın XᴿXʳ ve AO, erkek XᴿY ve OO. Renk körü erkek (XʳY) olasılığı 1/4; O kan grubu (AO × OO) 1/2; 1/4 × 1/2 = 1/8. B kan grubu olasılığını hesaba katmaz; C renk körü erkek olasılığını 1/8 alır; D yalnız kan grubunu hesaplar.
YÖNTEM · SOY AĞACI

Soy ağacı: bir ailenin kalıtım haritasını okumak

MEB 10. sınıf · Kalıtımın genel ilkeleri · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaBir bireyin kaç çeşit gamet oluşturacağı nasıl hesaplanır? Monohibrit çaprazlama ve Punnett karesi nasıl yapılır?Önceki sayfadan (Kalıtımın genel ilkeleri). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Bir bireyin oluşturabileceği gamet çeşidi 2ⁿ formülüyle bulunur; n, heterozigot gen çifti sayısıdır. Tek özelliğin izlendiği monohibrit çaprazlamada ebeveynlerin gametleri Punnett karesinin kenarlarına yazılır, kutular birleştirilir. Aa × Aa çaprazlamasında genotip oranı 1 AA : 2 Aa : 1 aa, fenotip oranı 3 baskın : 1 çekiniktir.

Gamet hesabı ve monohibrit çaprazlama

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Soy ağacı nasıl okunur? Bir özelliğin baskın mı çekinik mi, otozomal mı X'e bağlı mı olduğu soy ağacından nasıl anlaşılır?

Kısa cevap: Soy ağacı, bir özelliğin bir ailede kuşaklar boyunca nasıl aktarıldığını simgelerle gösteren şemadır: kare erkek, daire kadın, içi dolu şekil özelliği gösteren bireydir. Sağlıklı iki ebeveynin özelliği gösteren çocuğu varsa özellik çekiniktir. Özelliği gösteren bir kızın babası özelliği göstermiyorsa ya da özelliği gösteren bir annenin oğlu göstermiyorsa özellik X'e bağlı çekinik değildir.

İnsanlarda çaprazlama deneyi yapılamaz; genetikçinin elindeki tek veri, ailenin geçmiş kuşaklarında kimin hangi özelliği taşıdığıdır.

Simgeler

Soy ağacında kare erkeği, daire kadını gösterir. İncelenen özelliği gösteren bireyin şekli içi dolu çizilir. İki bireyi birleştiren yatay çizgi evliliği, oradan inen dikey çizgi ve altındaki yatay çizgi kardeşleri gösterir. Kuşaklar Roma rakamıyla (I, II, III), aynı kuşaktaki bireyler soldan sağa sayıyla numaralanır. Bazı soy ağaçlarında taşıyıcı bireyler yarısı dolu ya da ortası noktalı çizilir.

Soy ağacında önce genotipi kesin olan bireyleri yaz: içi dolu erkekler XʳY, bunların kızları en az bir Xʳ taşır.Görsel: Sınav Defteri

Şemayı adım adım çözmek

1) I-1 renk körü erkektir: XrY. 2) Kızı II-2 X'lerinden birini ondan almıştır ve normal görür; demek ki kesin taşıyıcıdır: XRXr. 3) II-3 normal gören erkektir: XRY; X'ini annesi I-2'den almıştır. 4) I-2'nin genotipi kesin bilinemez: XRXR de olabilir XRXr de. 5) III-1'in Xr'si annesi II-2'den gelmiştir. 6) III-2 normal gören bir kızdır, babasından XR almıştır; annesinden Xr almış olma olasılığı 1/2'dir, yani taşıyıcı olup olmadığı kesin değildir. 7) II-1 × II-2 (XRY × XRXr) çiftinin doğacak çocuğu (III-3) için: renk körü erkek olma olasılığı 1/4; doğacak çocuk oğulsa renk körü olma olasılığı 1/2.

Kalıbı tanımanın kısa yolları

  • Çekinik mi? Özelliği göstermeyen iki ebeveynin özelliği gösteren çocuğu varsa özellik çekiniktir.
  • Baskın mı? Özelliği gösteren iki ebeveynin özelliği göstermeyen çocuğu varsa özellik baskındır.
  • X'e bağlı çekinik olamaz: özelliği gösteren kızın babası göstermiyorsa ya da özelliği gösteren annenin bir oğlu göstermiyorsa.
  • Y'ye bağlı olamaz: özellik bir kadında görülüyorsa ya da özelliği gösteren babanın oğlu göstermiyorsa.
Akılda kalsın: Soy ağacında çözüme hep çekinik fenotipli bireylerden başla: onların genotipi kesindir ve hem anne babalarına hem çocuklarına birer çekinik alel bağlar. “Kesin belirlenemeyen genotip” sorusunda cevap genellikle baskın fenotipli ama ebeveyni ve çocuğu bilgi vermeyen bireydir.
Sınavda

Nasıl sorulurSoy ağacı verilir ve özelliğin kalıtım biçimi için “I. otozomal çekinik, II. otozomal baskın, III. X'e bağlı çekinik” öncüllerinden hangilerinin olabileceği sorulur. Her öncülü şemadaki bir bireyle çürütmeye çalış; çürütülemeyen öncül “olabilir”dir.

Tuzak“olabilir” ile “kesindir” arasındaki farktır: bir şema hem otozomal çekinik hem X'e bağlı çekinik kalıba uyabilir. İkinci kalıp, numaralı bireylerden hangisinin genotipinin kesin belirlenemeyeceğidir.

↕Sıralama soy ağacı çözüm adımları

  1. Bu kızı ve eşini Punnett karesine yerleştir
  2. Renk körü dedenin genotipini XʳY olarak yaz
  3. İstenen çocuğun olasılığını kutulardan hesapla
  4. Normal gören kızının kesin taşıyıcı olduğunu çıkar

?Soru çöz

Bir soy ağacında özelliği göstermeyen bir anne ile babanın, özelliği gösteren bir kızı vardır.
Bu özelliğin kalıtımıyla ilgili,
I. çekinik bir alelle aktarılır,
II. X'e bağlı çekinik olamaz,
III. Y'ye bağlı olamaz
yargılarından hangileri kesinlikle doğrudur?

✓ C. Sağlıklı iki ebeveynden hasta çocuk doğduğu için özellik çekiniktir (I). X'e bağlı çekinik olsaydı hasta kızın babası hasta olurdu (II). Kızda görüldüğü için Y'ye bağlı olamaz (III). A ve D, II'yi atlar: babanın sağlıklı olması X'e bağlı kalıbı çürütür; B çekinikliği kanıtlayan I'i gözden kaçırır.
SAĞLIK · AKRABA EVLİLİĞİ

Akraba evliliği: gizli alellerin buluşma olasılığı

MEB 10. sınıf · Kalıtımın genel ilkeleri · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaGen, alel, homozigot, heterozigot, genotip ve fenotip nedir? Baskın ve çekinik alel ne demektir?Önceki sayfadan (Kalıtımın genel ilkeleri). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Gen, bir özelliğin ortaya çıkmasını sağlayan ve kromozomda belirli bir yerde (lokus) bulunan DNA bölümüdür; aynı genin farklı biçimlerine alel denir. Bir bireyin taşıdığı alellerin bütününe genotip, gözlenebilen özelliğine fenotip denir. Aynı iki aleli taşıyan birey homozigot, farklı iki aleli taşıyan heterozigottur; heterozigotta etkisini gösteren alel baskın, gizli kalan çekiniktir.

Kalıtımın temel kavramları

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Akraba evliliği kalıtsal hastalık riskini neden artırır?

Kısa cevap: Kalıtsal hastalıkların çoğu otozomal çekinik alellerle aktarılır ve ancak bir çocuk aynı çekinik aleli hem anneden hem babadan alırsa ortaya çıkar. Akrabalar ortak atalardan gelen alelleri paylaştığı için ikisinin de aynı çekinik aleli taşıma olasılığı akraba olmayan iki kişiye göre çok daha yüksektir; bu yüzden akraba evliliklerinde çekinik kalıtsal hastalıkların görülme olasılığı artar.

Bir kalıtsal hastalık bir ailede kuşaklarca hiç görülmeyip birden ortaya çıkabilir. Gizli taşınan iki alel bir gün aynı çocukta buluşmuştur.

Toplumda zararlı çekinik aleller çoğunlukla heterozigot bireylerde, belirti vermeden taşınır. Bir çocuğun hasta olması için anne ve babanın ikisinin de aynı alelin taşıyıcısı olması gerekir. Akraba olmayan iki kişide bu nadir bir rastlantıdır. Kuzenler ise aynı büyükanne ve büyükbabadan alel almıştır: büyükanneden biri taşıyıcıysa alel çocuklarına, oradan torunlarına yayılır. İki kuzenin aynı aleli taşıma olasılığı bu yüzden çok artar.

Aynı çekinik alelin bir çocukta buluşma olasılığı (örnek sayılarla)
DurumEşlerin ikisinin de taşıyıcı olma olasılığıÇocuğun hasta (aa) olma olasılığı
Akraba olmayan eşler (toplumda her 50 kişiden birinin taşıyıcı olduğunu varsayalım)1/50 × 1/50 = 1/25001/2500 × 1/4 = 1/10.000
Ortak büyükanneleri taşıyıcı olan iki kuzen1/4 × 1/4 = 1/161/16 × 1/4 = 1/64

Tablodaki kuzen hesabı şöyle kurulur: taşıyıcı büyükannenin her çocuğu aleli 1/2 olasılıkla alır, o çocuğun çocuğu (kuzen) 1/2 × 1/2 = 1/4 olasılıkla. İki kuzen ayrı kardeşlerin çocuklarıdır, olasılıklar çarpılır: 1/16. İki taşıyıcının çocuğu 1/4 olasılıkla hastadır: 1/64. Örnekteki sayılar kavramı göstermek içindir; ama oran farkı (yaklaşık 150 kat) gerçek durumun yönünü doğru yansıtır.

Hangi hastalıklar, nasıl önlem?

Akraba evliliklerinde riski artan hastalıklar otozomal çekinik hastalıklardır: deri, saç ve gözde renk maddesinin üretilemediği albinizm, bir amino asidin yıkılamayıp beyinde hasar yaptığı fenilketonüri, alyuvarların bozuk hemoglobin içerdiği orak hücre anemisi ve talasemi, salgı bezlerinin koyu mukus ürettiği kistik fibrozis. Önlemler: mümkünse akraba evliliğinden kaçınmak, evlilik öncesi taşıyıcılık taramaları yaptırmak ve ailesinde kalıtsal hastalık olan çiftlerin genetik danışmanlık almasıdır. Fenilketonüri gibi bazı hastalıklar yenidoğan taramasıyla erken yakalanırsa uygun beslenmeyle zarar önlenebilir.

Akılda kalsın: Akraba evliliği yeni mutasyon üretmez; var olan gizli alellerin aynı çocukta buluşma olasılığını artırır. Riski en çok artan grup otozomal çekinik hastalıklardır; baskın hastalıklar zaten tek alelle görüldüğü için akrabalıktan bu kadar etkilenmez.
Sınavda

Nasıl sorulur“Akraba evliliğinde kalıtsal hastalık riskinin artmasının nedeni” sorulur; doğru cevap, aynı çekinik alelin iki eşte bulunma olasılığının yüksek olmasıdır.

Tuzak“akraba evliliği mutasyon hızını artırır” ve “akraba evliliğinden doğan her çocuk hasta olur” öncülleridir. Taşıyıcı iki eşin her çocuğu için hasta olma olasılığı 1/4, taşıyıcı olma olasılığı 1/2, hiç taşımama olasılığı 1/4'tür; hasta olmayan bir çocuğun taşıyıcı olma olasılığı ise 2/3'tür.

▭Boşluk doldurma

Akraba evliliklerinde en çok, alellerle aktarılan hastalıkların görülme olasılığı artar. Aynı alel için taşıyıcı iki eşin bir çocuğunun hasta olma olasılığı dir.

otozomal çekinik1/4Y'ye bağlı1/2

?Soru çöz

Akraba evliliklerinde bazı kalıtsal hastalıkların görülme olasılığının artmasının temel nedeni aşağıdakilerden hangisidir?

✓ B. Hastalık için aynı çekinik alelin iki ebeveynden gelmesi gerekir; akrabalarda bu alelin ikisinde de bulunma olasılığı yüksektir. A akrabalık mutasyon hızını değiştirmez; C alellerin baskınlığı evlilikle değişmez; D akraba evliliği kromozom sayısını etkilemez.
KAVRAM · VARYASYON

Varyasyon: mutasyon, bağımsız dağılım ve krossing over

MEB 10. sınıf · Kalıtımın genel ilkeleri · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaMendel neden bezelyeyle çalıştı ve Mendel'in kalıtım ilkeleri nelerdir?Önceki sayfadan (Kalıtımın genel ilkeleri). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Mendel, bezelyelerle yaptığı çaprazlamalarda saf döllerden başlayıp tek tek özellikleri izledi ve sonuçları sayarak kalıtımın ilkelerini buldu. Ayrılma ilkesine göre her birey bir özellik için iki faktör taşır ve bunlar gamet oluşurken birbirinden ayrılır. Bağımsız dağılım ilkesine göre farklı özelliklerin faktörleri gametlere birbirinden bağımsız dağılır.

Mendel ve kalıtım ilkeleri

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Genetik varyasyon nedir ve kaynakları nelerdir? Mutasyon, krossing over ve bağımsız dağılım çeşitliliği nasıl artırır?

Kısa cevap: Varyasyon, aynı türün bireyleri arasındaki kalıtsal farklılıklardır ve biyolojik çeşitliliğin temelini oluşturur. Kaynakları DNA'da kalıcı değişiklik olan mutasyon, mayozda homolog kromozomların bağımsız dağılımı ve krossing overdır; döllenmede gametlerin rastgele birleşmesi de çeşitliliği artırır. Çevrenin yalnız fenotipte yaptığı modifikasyonlar kalıtsal değildir, varyasyon kaynağı sayılmaz.

Bir sınıftaki otuz öğrencinin hiçbiri bir diğerinin aynısı değildir; aynı anne babadan doğan kardeşler bile. Bu farkların kaynağı, her birinin genotipinin eşsiz olmasıdır.

Aynı türün bireyleri arasındaki farklılıklara varyasyon denir. Bir kısmı kalıtsaldır (genotip farkından gelir), bir kısmı yalnız çevrenin fenotipe etkisidir. Kalıtımın genel ilkeleri sayfasında gördüğümüz modifikasyon, DNA'yı değiştirmediği için yavrulara geçmez. Biyolojik çeşitliliği açıklayan, canlıların genotiplerindeki farklılıklardır; bu farkların üç ana kaynağı vardır.

1. Mutasyon: yeni alelin doğduğu yer

Mutasyon, DNA'nın nükleotit dizisinde ya da kromozomun yapısında ve sayısında meydana gelen kalıcı değişikliktir. Kendiliğinden, DNA eşlenirken yapılan hatalarla oluşabilir; X ve morötesi ışınlar, radyasyon ve bazı kimyasallar sıklığını artırır. Mutasyon yeni alel oluşturan tek kaynaktır; öteki kaynaklar var olan alelleri karıştırır. Mutasyonun çoğu zararsız ya da zararlıdır, çok azı canlıya yarar sağlar. Vücut hücresindeki mutasyon (ör. güneşten etkilenen deri hücresinde) yalnız o bireyi etkiler, yavrulara geçmez. Eşey hücrelerinde ya da onları üreten hücrelerde olan mutasyon gametle yavruya aktarılır ve varyasyona katılır.

2. Bağımsız dağılım

Hücre bölünmeleri sayfasında metafaz I'de homolog çiftlerin ekvatora rastgele dizildiğini gördük. Her çiftin anneden ya da babadan gelen üyesinin hangi kutba gideceği ötekilerden bağımsızdır. n çift kromozomlu bir canlı bu yolla 2ⁿ çeşit gamet oluşturabilir. İnsanda n = 23: 2²³ = 8.388.608 farklı kromozom birleşimi. Döllenmede iki gamet rastgele birleştiği için bir çiftin olası çocukları, krossing over hesaba katılmadan bile yaklaşık 70 trilyon farklı kromozom birleşimi taşıyabilir.

Hangi homoloğun hangi kutba gideceği her çift için rastgeledir; kromozom çifti sayısı arttıkça olası gamet çeşidi katlanarak artar.Görsel: Sınav Defteri

3. Krossing over

Profaz I'de homolog kromozomların kardeş olmayan kromatitleri arasında parça değişimi olur. Böylece aynı kromozom üzerindeki genler yeni birleşimler kazanır: anneden gelen bir kromozom artık babadan gelen bir parça da taşır. Bağımsız dağılım kromozomları karıştırır, krossing over ise kromozomların içini karıştırır.

Kalıtsal olan ve olmayan değişimler
DeğişimKalıtsal mı?Neden?
Eşey hücresinde mutasyonevetgametle yavruya geçer
Vücut hücresinde mutasyonhayırgametlere ulaşmaz
Krossing over, bağımsız dağılımevetgametin genotipini belirler
Modifikasyon (ör. güneşte koyulaşan deri)hayırDNA değişmez
Akılda kalsın: Varyasyonun üç kaynağı: Mutasyon yeni alel üretir, bağımsız dağılım kromozomları karıştırır, krossing over kromozomun içini karıştırır. Döllenme bu karışımları rastgele eşleştirir. Mitozla eşeysiz üreyen canlıda tek kaynak mutasyondur.
Sınavda

Nasıl sorulur“Hangisi kalıtsal çeşitliliğe yol açmaz?” sorusunda doğru cevap vücut hücresindeki mutasyon, modifikasyon ya da mitozdur. “Yeni bir alel oluşturan olay” sorulursa cevap yalnız mutasyondur; krossing over var olan alellerin yerini değiştirir.

Tuzak“bütün mutasyonlar zararlıdır” ve “bütün mutasyonlar yavruya aktarılır” öncülleridir. Mutasyon çeşitlerinin adları ve sınıflandırması YKS kapsamında değildir.

⇄Bilgi eşleştirme olay → varyasyondaki rolü

?Soru çöz

Aşağıdaki olaylardan hangisi yavrularda kalıtsal çeşitliliğe katkı sağlamaz?

✓ D. Deri bir vücut hücresidir; buradaki mutasyon gametlere ulaşmadığı için yavruya geçmez. A sperm ana hücresindeki değişiklik gametle aktarılır; B krossing over yeni gen birleşimi üretir; C bağımsız dağılım farklı kromozom birleşimli gametler oluşturur.

Karma tekrar

Önceki 3 sayfadan karışık 10 soru. Sınavdaki gibi konular karışık gelir; hangi konudan olduğunu çözümde görürsün. Birkaç gün sonra yeniden çöz.

?Soru 1

Virüslerin yol açtığı hastalıklar ve bu hastalıklara karşı alınabilecek önlemlerle ilgili aşağıdaki eşleştirmelerden hangisi yanlıştır?

✓ D. Antibiyotikler bakterilere ait yapıları hedef alır, virüslere etki etmez. HIV'in aşısı ve kesin tedavisi yoktur; ilaçlar yalnız virüsün çoğalmasını baskılar. A doğrudur: kuduz memeli ısırığıyla bulaşır, aşı korur; B doğrudur: hepatit B kanla bulaşır; C doğrudur: grip damlacıkla yayılır, hijyen korur.Kaynak: Hayvanlar âlemi ve virüsler · Virüs hastalıkları ve korunma

?Soru 2

Bezelyede yeşil tohum rengi sarıya göre çekiniktir. Bir bahçedeki sarı ve yeşil tohumlu bitkilerle ilgili aşağıdakilerden hangisi kesinlikle söylenebilir?

✓ C. Çekinik özellik ancak iki alel de çekinikse görülür, yani yeşil tohumlular kesin homozigottur. A ve B baskın fenotipin AA da Aa da olabileceğini atlar; D sarı alel taşısaydı baskın olduğu için tohum sarı olurdu.Kaynak: Kalıtımın genel ilkeleri · Kalıtımın temel kavramları

?Soru 3

Bir bitki türünde mor çiçek rengi beyaza baskındır. Heterozigot mor çiçekli iki bitki çaprazlanıyor ve 400 tohum elde ediliyor.
Bu tohumlardan gelişen bitkilerden kaçının mor çiçekli olması beklenir?

✓ D. Mm × Mm çaprazlamasında 3/4 baskın fenotip beklenir: 400 × 3/4 = 300. A beyaz (mm) olanların sayısıdır; B yalnız heterozigotları (Mm) sayar, MM'leri atlar; C bütün tohumların mor olacağını varsayar, bu ancak bir ebeveyn MM olsaydı doğru olurdu.Kaynak: Kalıtımın genel ilkeleri · Gamet hesabı ve monohibrit çaprazlama

?Soru 4

Bölünmekte olan bir hücrede aşağıdakilerden hangisinin gözlenmesi, bu bölünmenin mayoz olduğunu kesin olarak gösterir?

✓ D. Homologların eşleşip karşılıklı dizilmesi yalnız mayoz I'de olur. A kardeş kromatitlerin ayrılması mitozun anafazında ve mayoz II'de de görülür; B iğ iplikleri her iki bölünmede kurulur; C çekirdek zarı mitozun profazında da kaybolur.Kaynak: Hücre bölünmeleri · Mayozun evreleri

?Soru 5

Annesi AB, babası O kan grubundan olan bir kişiyle ilgili aşağıdakilerden hangisi kesinlikle söylenebilir?

✓ A. Anneden A ya da B, babadan mutlaka O alır: genotipi AO ya da BO olur. B AB için babadan da A ya da B gelmesi gerekirdi; C O için anneden de O gelmesi gerekirdi; D homozigot olamaz, çünkü babanın verebildiği tek alel O'dur.Kaynak: Kalıtımın genel ilkeleri · Eş baskınlık, çok alellilik ve kan grupları

?Soru 6

Hayvanlar âleminde yer alan canlıların tümü için aşağıdakilerden hangisi kesinlikle doğrudur?

✓ A. Hücre duvarının olmaması bütün hayvanlarda ortaktır. B süngerleri unutur, sinir sistemleri yoktur; C ergin sünger ve mercanların zemine bağlı yaşadığını atlar; D hidranın tomurcuklanarak eşeysiz de çoğaldığını unutur.Kaynak: Hayvanlar âlemi ve virüsler · Hayvanlar âlemi: genel bakış

?Soru 7

Uzun boylu ve mor çiçekli bir bezelye bitkisi, kısa boylu ve beyaz çiçekli (homozigot çekinik) bir bitkiyle çaprazlanıyor. Yavruların yarısı uzun-mor, yarısı uzun-beyaz çıkıyor.
Buna göre test edilen bitkinin genotipi aşağıdakilerden hangisidir? (U: uzun, u: kısa; M: mor, m: beyaz)

✓ C. Hiç kısa yavru çıkmadığı için boy geni UU; yarı yarıya beyaz çıktığı için renk geni Mm'dir. A dört fenotip (1 : 1 : 1 : 1) verirdi; B bütün yavruları uzun-mor yapardı; D yavruların yarısını kısa, hepsini mor yapardı.Kaynak: Kalıtımın genel ilkeleri · Kontrol çaprazlaması

?Soru 8

Laboratuvarda besiyerine ekilen normal deri hücreleri kabın tabanını tek kat hâlinde kaplayınca bölünmeyi durduruyor; aynı koşuldaki tümör hücreleri ise üst üste yığılarak bölünmeye devam ediyor.
Bu gözlem en iyi hangi açıklamayı destekler?

✓ A. Normal hücre çevresi dolunca dur sinyaline uyar, tümör hücresi uymaz; fark denetim kaybıdır. B tümör hücresi de DNA'sını interfazda eşler; C normal hücreler bölünmüş, yalnız yer dolunca durmuştur; D gözlem kromozom sayısı hakkında bilgi vermez.Kaynak: Hücre bölünmeleri · Bölünmenin kontrolü ve kanser

?Soru 9

Bir bitki hücresinin mitoz bölünmesinde aşağıdaki olaylardan hangisi gerçekleşmez?

✓ C. Bitki hücresi sert hücre duvarı yüzünden boğumlanamaz; boğumlanma hayvan hücresinin sitokinezidir. A metafazda bitki hücresinde de olur, sentrozom olmasa da iğ ipliği kurulur; B anafaz bütün mitozlarda ortaktır; D bitki hücresinin sitokinezi tam olarak ara lamelle olur.Kaynak: Hücre bölünmeleri · Mitozun evreleri

?Soru 10

Aşağıdakilerden hangisi canlılardan esinlenilerek teknoloji geliştirilmesine (biyomimikri) örnektir?

✓ C. Biyomimikride canlının yapısı taklit edilir. A kozadan ipek almak canlının ürününden ekonomik yararlanmadır; B tozlaşma ve D toprağı havalandırma canlıların biyolojik süreçlere katkısıdır, taklit değildir.Kaynak: Hayvanlar âlemi ve virüsler · Canlılardan esinlenen teknolojiler
+
Daha fazla soru çözmek ister misin?Biyoloji soruları uygulamaya ekleniyor; şimdilik diğer derslerin sorularını çözebilirsin. Yanlışların Hata Defteri'ne kaydedilir.
Soru çöz →