Hücre neden bölünür? Üreme, büyüme ve onarımın ortak yolu
MEB 10. sınıf · Hücre bölünmeleri · Okuma 5 dk · 2 etkinlik
✎Konu anlatımı
Hücre bölünmesi neden gereklidir? Kromozom, kromatit, sentromer ve homolog kromozom nedir?
Kısa cevap: Hücre bölünmesi tek hücrelilerde üremeyi, çok hücrelilerde büyüme, gelişme, yıpranan dokuların yenilenmesi ve eşey hücrelerinin oluşumunu sağlar. Hücre büyüdükçe yüzey/hacim oranı küçülür ve zar madde alışverişine yetişemez; çekirdek de büyüyen hacmi denetlemekte zorlanır. Bu yüzden hücre belli bir büyüklüğe ulaşınca bölünür.Dizini sıyırdığında açılan yara birkaç gün içinde kapanır; kapanan yerdeki yeni deri hücrelerinin hepsi, yaranın kenarındaki hücrelerin bölünmesiyle oluşmuştur.
Bir amip ikiye bölündüğünde ortada artık bir değil iki amip vardır: tek hücreli canlıda bölünme üremenin kendisidir. Çok hücreli bir canlıda ise bölünme başka işler görür. Tek bir hücre olan zigottan trilyonlarca hücreli bir insan bölünmeyle oluşur (büyüme ve gelişme). Deri, kemik iliği ve bağırsak yüzeyindeki hücreler sürekli yıpranıp dökülür, yerlerini bölünen hücreler alır (onarım ve yenilenme). Üreme organlarındaki özel bir bölünme de sperm ve yumurta gibi eşey hücrelerini üretir.
Hücre neden sonsuza kadar büyümez?
Hücre zarından madde geçişi sayfasında yüzey/hacim oranını küplerle hesaplamış ve hücre büyüdükçe oranın küçüldüğünü görmüştük. Hacim kenarın küpüyle, yüzey ise karesiyle artar. Büyüyen bir hücrenin her birim hacmine düşen zar yüzeyi azalır; besin ve oksijen içeri, atık dışarı yeterince hızlı geçemez. Üstelik çekirdek, büyüyen sitoplazmanın bütün işlerini denetleyecek kadar bilgi ve ürün üretemez. Hücre bölününce toplam hacim aynı kalır ama toplam yüzey artar; iki küçük hücre, bir büyük hücreden daha verimli çalışır. Bölünmenin hücresel gerekçeleri bunlardır.
Bölünmenin dört temel kavramı
Hücre ve organeller sayfasında çekirdekteki DNA'nın proteinlerle birlikte kromatin adlı ince ipliksi bir yapı oluşturduğunu gördük. Hücre bölünmeye hazırlanırken önce DNA'sını eşler, sonra kromatin kısalıp kalınlaşır ve mikroskopta görülebilen kromozomlar belirir. Eşlenmiş bir kromozom, birbirinin aynısı iki kardeş kromatitten oluşur; iki kromatiti bir arada tutan bölgeye sentromer denir. Vücut hücrelerinde kromozomlar çiftler hâlindedir: biri anneden, biri babadan gelen, aynı özelliklere ait genleri aynı sırada taşıyan bu ikiliye homolog kromozom denir.
2n ve n
Her kromozomundan iki tane (homolog çift) bulunan hücreye diploit (2n), her çiftten yalnız bir tane bulunan hücreye haploit (n) denir. İnsanın vücut hücreleri 2n = 46 kromozomludur; sperm ve yumurta n = 23 kromozomludur. Kromozom sayısı türe özgüdür ama canlının gelişmişliğini göstermez: bazı bitki ve hayvanların kromozom sayısı insandan çok fazladır. Kromozom sayısı aynı olan iki tür de farklı canlılardır; fark, kromozomlardaki genlerin içeriğindedir.
Nasıl sorulurBölünmenin canlıya katkıları öncül olarak verilir: büyüme, onarım, üreme, eşey hücresi oluşumu doğrudur.
Tuzak“bölünme hücrenin yüzey/hacim oranını küçültür” öncülüdür; tersine, bölünme toplam yüzeyi artırarak oranı büyütür. İkinci tuzak, “kromozom sayısı arttıkça canlı daha gelişmiştir” yargısıdır; kromozom sayısı türe özgüdür, gelişmişlik ölçüsü değildir. Kardeş kromatitlerin genetik olarak aynı, homologların ise yalnız aynı genleri taşıyan iki ayrı kromozom olduğu da sık sorulur.
⇄Bilgi eşleştirme bölünmenin kavramları
?Soru çöz
Büyüyen bir hücrenin bir süre sonra bölünmesi aşağıdakilerden hangisiyle açıklanır?