Hücre bölünmeleri: mitoz, mayoz, eşeysiz ve eşeyli üreme

Hücrenin neden bölündüğünü, DNA'nın nasıl kopyalanıp paylaştırıldığını, kanserin nasıl başladığını ve mayozun kromozom sayısını yarıya indirirken çeşitliliği nasıl ürettiğini evre şemalarıyla öğren.

7 durakTYT
14 etkinlikeşleştir · sırala · doldur · çöz
0 / 14tamamlanan etkinlik
37 sorubu konuda çözebileceğin
KAVRAM · HÜCRE BÖLÜNMESİ

Hücre neden bölünür? Üreme, büyüme ve onarımın ortak yolu

MEB 10. sınıf · Hücre bölünmeleri · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

✎Konu anlatımı

Hücre bölünmesi neden gereklidir? Kromozom, kromatit, sentromer ve homolog kromozom nedir?

Kısa cevap: Hücre bölünmesi tek hücrelilerde üremeyi, çok hücrelilerde büyüme, gelişme, yıpranan dokuların yenilenmesi ve eşey hücrelerinin oluşumunu sağlar. Hücre büyüdükçe yüzey/hacim oranı küçülür ve zar madde alışverişine yetişemez; çekirdek de büyüyen hacmi denetlemekte zorlanır. Bu yüzden hücre belli bir büyüklüğe ulaşınca bölünür.

Dizini sıyırdığında açılan yara birkaç gün içinde kapanır; kapanan yerdeki yeni deri hücrelerinin hepsi, yaranın kenarındaki hücrelerin bölünmesiyle oluşmuştur.

Bir amip ikiye bölündüğünde ortada artık bir değil iki amip vardır: tek hücreli canlıda bölünme üremenin kendisidir. Çok hücreli bir canlıda ise bölünme başka işler görür. Tek bir hücre olan zigottan trilyonlarca hücreli bir insan bölünmeyle oluşur (büyüme ve gelişme). Deri, kemik iliği ve bağırsak yüzeyindeki hücreler sürekli yıpranıp dökülür, yerlerini bölünen hücreler alır (onarım ve yenilenme). Üreme organlarındaki özel bir bölünme de sperm ve yumurta gibi eşey hücrelerini üretir.

Hücre neden sonsuza kadar büyümez?

Hücre zarından madde geçişi sayfasında yüzey/hacim oranını küplerle hesaplamış ve hücre büyüdükçe oranın küçüldüğünü görmüştük. Hacim kenarın küpüyle, yüzey ise karesiyle artar. Büyüyen bir hücrenin her birim hacmine düşen zar yüzeyi azalır; besin ve oksijen içeri, atık dışarı yeterince hızlı geçemez. Üstelik çekirdek, büyüyen sitoplazmanın bütün işlerini denetleyecek kadar bilgi ve ürün üretemez. Hücre bölününce toplam hacim aynı kalır ama toplam yüzey artar; iki küçük hücre, bir büyük hücreden daha verimli çalışır. Bölünmenin hücresel gerekçeleri bunlardır.

Bölünmenin dört temel kavramı

Hücre ve organeller sayfasında çekirdekteki DNA'nın proteinlerle birlikte kromatin adlı ince ipliksi bir yapı oluşturduğunu gördük. Hücre bölünmeye hazırlanırken önce DNA'sını eşler, sonra kromatin kısalıp kalınlaşır ve mikroskopta görülebilen kromozomlar belirir. Eşlenmiş bir kromozom, birbirinin aynısı iki kardeş kromatitten oluşur; iki kromatiti bir arada tutan bölgeye sentromer denir. Vücut hücrelerinde kromozomlar çiftler hâlindedir: biri anneden, biri babadan gelen, aynı özelliklere ait genleri aynı sırada taşıyan bu ikiliye homolog kromozom denir.

Kromozomu oluşturan iki kardeş kromatit birbirinin kopyasıdır; homolog kromozomlar ise aynı genleri taşır ama alelleri farklı olabilir.Görsel: Sınav Defteri

2n ve n

Her kromozomundan iki tane (homolog çift) bulunan hücreye diploit (2n), her çiftten yalnız bir tane bulunan hücreye haploit (n) denir. İnsanın vücut hücreleri 2n = 46 kromozomludur; sperm ve yumurta n = 23 kromozomludur. Kromozom sayısı türe özgüdür ama canlının gelişmişliğini göstermez: bazı bitki ve hayvanların kromozom sayısı insandan çok fazladır. Kromozom sayısı aynı olan iki tür de farklı canlılardır; fark, kromozomlardaki genlerin içeriğindedir.

Akılda kalsın: Kromatin → kromozom = aynı ip, yumak hâline gelir. Kardeş kromatit = fotokopi (aynı DNA), homolog = aynı konu, iki ayrı yazar (aynı genler, anneden ve babadan, alelleri farklı olabilir). 2n hücrede homolog çift vardır, n hücrede yoktur.
Sınavda

Nasıl sorulurBölünmenin canlıya katkıları öncül olarak verilir: büyüme, onarım, üreme, eşey hücresi oluşumu doğrudur.

Tuzak“bölünme hücrenin yüzey/hacim oranını küçültür” öncülüdür; tersine, bölünme toplam yüzeyi artırarak oranı büyütür. İkinci tuzak, “kromozom sayısı arttıkça canlı daha gelişmiştir” yargısıdır; kromozom sayısı türe özgüdür, gelişmişlik ölçüsü değildir. Kardeş kromatitlerin genetik olarak aynı, homologların ise yalnız aynı genleri taşıyan iki ayrı kromozom olduğu da sık sorulur.

⇄Bilgi eşleştirme bölünmenin kavramları

?Soru çöz

Büyüyen bir hücrenin bir süre sonra bölünmesi aşağıdakilerden hangisiyle açıklanır?

✓ B. Hacim yüzeyden hızlı arttığı için büyük hücrede zar madde alışverişine yetişemez; bölünme bu sorunu çözer. A kromozom sayısı büyümeyle artmaz, türe özgüdür; C bölünme oranı küçültmez, toplam yüzeyi artırarak büyütür; D büyüyen hücre DNA'sını zaten eşleyerek bölünmeye hazırlanır.
SÜREÇ · HÜCRE DÖNGÜSÜ

Hücre döngüsü ve interfaz: bölünmeden önceki uzun hazırlık

MEB 10. sınıf · Hücre bölünmeleri · Okuma 4 dk · 2 etkinlik

✎Konu anlatımı

Hücre döngüsü nedir, interfazda hangi olaylar olur ve DNA ne zaman eşlenir?

Kısa cevap: Hücre döngüsü, bir hücrenin oluşmasından bölünerek iki yeni hücre vermesine kadar geçen süreçtir ve interfaz ile mitotik evreden oluşur. İnterfaz döngünün en uzun kısmıdır: G1'de hücre büyür, S evresinde DNA kendini eşler, G2'de bölünme için son hazırlıklar yapılır. Mitotik evrede önce çekirdek (karyokinez), sonra sitoplazma (sitokinez) bölünür.

Mikroskopta soğan kökü ucuna bakan bir öğrenci, bölünen hücreleri ararken hücrelerin çoğunun “hiçbir şey yapmıyormuş gibi” durduğunu fark eder. Oysa o hücreler döngünün en yoğun dönemindedir.

İnterfaz: dinlenme değil, hazırlık

İnterfaza eskiden “dinlenme evresi” denirdi; bu ad yanıltıcıdır. Hücre bu sürede bütün metabolik işlerini sürdürür ve bölünmeye hazırlanır. Üç alt evresi vardır:

  • G1 evresi: hücre büyür; protein, enzim ve organel sentezi hızlanır. Bölünmeyecek hücreler (olgun sinir hücreleri gibi) döngünün bu noktasında kalır.
  • S evresi: DNA kendini eşler; her kromozom iki kardeş kromatitli hâle gelir. Hücredeki DNA miktarı iki katına çıkar, kromozom sayısı değişmez.
  • G2 evresi: bölünmede gereken proteinler sentezlenir, enerji (ATP) hazırlığı yapılır. Hayvan hücresinde sentrozom da interfaz sırasında eşlenir.

Neden DNA bölünmeden önce eşlenir? Bölünme sonunda oluşacak iki hücrenin her biri, ata hücrenin genetik bilgisinin tam bir kopyasını almalıdır. Eşlenme olmasaydı her bölünmede DNA yarıya inerdi.

DNA miktarı S evresinde iki katına çıkar ve sitokinezle iki hücreye paylaştırılır; her yavru hücre ata hücrenin G1'deki miktarını alır.Görsel: Sınav Defteri

Mitotik evre: önce çekirdek, sonra sitoplazma

İnterfazdan sonra gelen mitotik evrede önce çekirdek bölünür; buna karyokinez denir ve evreleri bir sonraki konuda göreceğiz. Ardından sitoplazma ve organeller iki hücreye paylaştırılır; buna sitokinez denir. Sitokinez olmazsa ortaya çok çekirdekli tek bir hücre çıkar. Döngünün süresi hücre tipine göre değişir: deri ve kemik iliği hücreleri sık bölünür, olgun sinir hücreleri ve çizgili kas hücreleri ise genellikle bölünmez.

Akılda kalsın: G1 = Gelişme, S = Sentez (DNA), G2 = Gerekenleri hazırla. DNA'yı ikiye katlayan tek evre S'dir; DNA'yı yarıya indiren olay sitokinezdir. Grafik sorusunda “basamak yukarı” S evresi, “basamak aşağı” sitokinezdir.
Sınavda

Nasıl sorulur“DNA'nın kendini eşlediği evre hangisidir?” sorusunun cevabı interfazın S evresidir; profaz ya da metafaz çeldiricidir. DNA miktarı grafiği verilip basamakların hangi olaya karşılık geldiği sorulur.

Tuzak“S evresinde kromozom sayısı iki katına çıkar” öncülüdür; kromozom sayısı değişmez, her kromozom iki kromatitli olur. İkinci tuzak, mitotik evrede DNA eşlenmesinin olduğunu söyleyen şıktır; eşlenme yalnız interfazdadır, ATP üretimi ve protein sentezi ise her evrede sürer.

▭Boşluk doldurma

Hücre döngüsünde DNA, interfazın evresinde kendini eşler. Çekirdek bölündükten sonra sitoplazmanın iki hücreye paylaştırılmasına denir.

SsitokinezG1karyokinez

?Soru çöz

2n = 8 kromozomlu bir hücrenin G1 evresindeki DNA miktarı x'tir. Bu hücre G2 evresine geldiğinde aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

✓ D. S evresinde DNA eşlenir, miktar 2x olur; kromozomlar iki kromatitli hâle gelir ama sayıları 8 kalır. A eşlenmeyi kromozom sayısının artması sanır; B S evresindeki eşlenmeyi atlar; C kromozom sayısının yarıya inmesi mayoz I'in sonucudur, interfazda olmaz.
SÜREÇ · MİTOZ

Mitozun evreleri: profazdan sitokineze bir kopyalama hattı

MEB 10. sınıf · Hücre bölünmeleri · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

✎Konu anlatımı

Mitoz bölünmenin evreleri nelerdir, profaz, metafaz, anafaz ve telofazda neler olur?

Kısa cevap: Mitoz, bir hücreden kromozom sayısı ve genetik yapısı ata hücreyle aynı iki hücre oluşturan bölünmedir. Profazda kromozomlar belirginleşir ve çekirdek zarı kaybolur, metafazda kromozomlar ekvatorda tek sıra dizilir, anafazda kardeş kromatitler zıt kutuplara çekilir, telofazda iki yeni çekirdek oluşur. Ardından sitokinezle sitoplazma bölünür.

Bir fotokopi makinesi düşün: sayfayı önce düzgünce cama yerleştirir, sonra iki eş kopya verir. Mitoz da S evresinde kopyalanmış DNA'yı iki hücreye hatasız paylaştıran bir düzenektir.

Mitoz tek hücreli ökaryotlarda üremeyi, çok hücrelilerde büyüme ve onarımı sağlar. Kromozom sayısı 2n olan hücrede de n olan hücrede de görülebilir; çünkü homolog kromozomların eşleşmesine ihtiyaç duymaz. Evreler kesintisiz bir süreçtir; adlar, olayları anlatmayı kolaylaştırmak için verilmiştir.

Mitozda her kromozomun iki kardeş kromatiti ayrı hücrelere gider; bu yüzden iki yavru hücre birbirinin ve ata hücrenin aynısıdır.Görsel: Sınav Defteri

Evre evre

Profaz en uzun evredir. Kromatin kısalıp kalınlaşır, iki kromatitli kromozomlar görünür hâle gelir; çekirdek zarı ve çekirdekçik kaybolur. Hayvan hücresinde interfazda eşlenmiş iki sentrozom zıt kutuplara gider ve aralarında iğ iplikleri kurulur. Metafazda iğ iplikleri kromozomları sentromerlerinden tutar ve onları hücrenin ortasındaki ekvator düzlemine tek sıra hâlinde dizer. Kromozomlar bu evrede en kısa ve en belirgin hâldedir; kromozom sayımı ve kromozom haritası (karyotip) için hücreler bu evrede incelenir.

Anafazda sentromerler ayrılır, kardeş kromatitler iğ iplikleriyle zıt kutuplara çekilir. Artık her kromatit ayrı bir kromozom sayılır; bu yüzden hücredeki kromozom sayısı kısa bir süre için iki katına çıkar. Telofazda her kutupta kromozomların çevresinde yeni çekirdek zarı ve çekirdekçik oluşur, kromozomlar yeniden kromatine dönüşür, iğ iplikleri kaybolur.

Sitokinez: hayvanda boğumlanma, bitkide ara lamel

Hayvan hücresinde hücre zarı ortadan içe doğru çöker ve hücre boğumlanarak ikiye ayrılır. Bitki hücresinin çeperi sert hücre duvarıyla sarılı olduğu için boğumlanamaz; Golgi cisminden gelen keseciklerle hücrenin ortasında bir ara lamel (hücre plağı) kurulur ve içten dışa doğru büyüyerek hücreyi böler. Bitki hücrelerinin çoğunda sentrozom yoktur ama iğ iplikleri yine oluşur.

Akılda kalsın: PMAT: Profaz = paketlen (kromozom belirir), Metafaz = merkezde dizil, Anafaz = ayrıl, Telofaz = toparlan (yeni çekirdek). Sonuç: 1 hücre → 2 hücre, 2n → 2n, genetik yapı aynı.
Sınavda

Nasıl sorulurOlaylar karışık verilip sıralanması istenir: sentrozom eşlenmesi (interfaz) → kromozomların belirmesi (profaz) → ekvatorda dizilme (metafaz) → kromatitlerin ayrılması (anafaz). Hücre çizimleri verilip “hangileri mitoza ait olabilir?” diye sorulur; ekvatorda tek sıra dizilen kromozom mitoz ya da mayoz II'dir, karşılıklı çift sıra mayoz I'dir.

Tuzak“mitozla oluşan hücreler bölünme yeteneğini kaybeder” öncülüdür; yavru hücreler yeniden bölünebilir. “Bitki hücresi boğumlanarak bölünür” şıkkı da yanlıştır.

↕Sıralama hayvan hücresinde mitoz

  1. Kromozomların ekvator düzleminde tek sıra dizilmesi
  2. Kutuplarda yeni çekirdek zarının oluşması
  3. Sentrozomun eşlenmesi
  4. Kardeş kromatitlerin zıt kutuplara çekilmesi
  5. Kromatinin kısalıp kalınlaşarak kromozomları oluşturması

?Soru çöz

Bir bitki hücresinin mitoz bölünmesinde aşağıdaki olaylardan hangisi gerçekleşmez?

✓ C. Bitki hücresi sert hücre duvarı yüzünden boğumlanamaz; boğumlanma hayvan hücresinin sitokinezidir. A metafazda bitki hücresinde de olur, sentrozom olmasa da iğ ipliği kurulur; B anafaz bütün mitozlarda ortaktır; D bitki hücresinin sitokinezi tam olarak ara lamelle olur.
SAĞLIK · KANSER

Bölünmenin kontrolü ve kanser: frenleri bozulan hücre

MEB 10. sınıf · Hücre bölünmeleri · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

✎Konu anlatımı

Hücre bölünmesi nasıl kontrol edilir ve kanser nasıl oluşur?

Kısa cevap: Hücre döngüsü, belirli noktalarda DNA'nın sağlam olup olmadığını ve hücrenin hazır olup olmadığını denetleyen bir kontrol sistemiyle yönetilir. Hata varsa döngü durur; onarılamazsa hücre kendini programlı olarak yok eder. Bu denetimi sağlayan genler mutasyonla bozulursa hücre kontrolsüz bölünür ve tümör oluşur; çevre dokulara ve kana yayılan kötü huylu tümöre kanser denir.

Vücudunda her saniye milyonlarca hücre bölünür ve hepsi ne zaman duracağını bilir. Kanser, bu “ne zaman duracağını bilme” yeteneğinin kaybolmasıdır.

Döngünün denetim noktaları

Hücre döngüsü bir trafik ışıkları dizisi gibi çalışır. Döngünün belli noktalarında hücre içindeki özel moleküller “devam” ya da “dur” sinyali verir: hücre yeterince büyüdü mü, DNA eksiksiz ve hatasız eşlendi mi, kromozomların hepsi iğ ipliklerine tutundu mu? DNA'da hasar varsa döngü durdurulur ve onarım yapılır. Hasar onarılamazsa hücre programlı hücre ölümüyle kendini ortadan kaldırır. Böylece hatalı DNA yavru hücrelere geçmez. Komşu hücrelerle temas ve hormon gibi dış sinyaller de bölünmeyi hızlandırıp yavaşlatır: normal hücreler çevresi dolunca bölünmeyi bırakır.

Bu denetimin canlı için önemi büyüktür. Embriyonun doğru biçim alması, yaranın tam gerektiği kadar kapanması, dokuların sabit büyüklükte kalması hep bölünmenin doğru zamanda başlayıp doğru zamanda durmasına bağlıdır.

Kanser: kontrolsüz bölünme

Döngüyü denetleyen genlerde mutasyon birikirse hücre dur sinyallerini dinlemez ve sürekli bölünür. Oluşan hücre kitlesine tümör denir. Bir zarla çevrili kalıp yayılmayan tümör iyi huyludur. Çevre dokulara sızan, kan ve lenf yoluyla başka organlara taşınıp oralarda yeni tümörler kuran tümör kötü huyludur; bu yayılmaya metastaz, kötü huylu tümöre kanser denir. Kanser hücreleri işlevlerini yapmaz, besin ve oksijeni sağlam hücrelerle paylaşır, organın çalışmasını bozar.

Normal hücre ile kanser hücresi
ÖzellikNormal hücreKanser hücresi
Bölünmegerektiğinde, denetimlisürekli, denetimsiz
Komşu hücrelerle temasçevresi dolunca bölünmeyi durdururüst üste yığılarak çoğalır
DNA hasarı oluncaonarılır ya da programlı ölümhasara rağmen bölünmeye devam eder
Görevdokusuna özgü işini yaparişlevini kaybeder
Yayılmayerinde kalırkan ve lenfle başka organlara geçebilir (metastaz)

Riskler ve korunma

Kansere yol açan mutasyonların çoğu yaşam boyunca birikir. Başlıca risk etkenleri tütün dumanı, güneşin morötesi ışınları, X ışını ve radyoaktif ışınlar, asbest gibi bazı kimyasallar, bazı virüs enfeksiyonları, işlenmiş ve aşırı yanmış gıdalar, hareketsizlik ve kalıtsal yatkınlıktır. Korunmanın yolu bu etkenlerden uzak durmak, sebze-meyveden zengin beslenmek ve erken tanı için düzenli taramalardır. Tedavide tümör ameliyatla çıkarılır, ışın tedavisi ve ilaç tedavisi (kemoterapi) uygulanır. Kemoterapi ilaçları hızlı bölünen hücreleri hedeflediği için saç kökü ve bağırsak yüzeyi gibi sağlıklı ama sık bölünen hücreler de etkilenir; saç dökülmesi bu yüzden görülür.

Akılda kalsın: Kanser = gaz pedalı takılı, fren bozuk bir hücre. Zincir: mutasyon → denetim kaybı → kontrolsüz bölünme → tümör → (kötü huyluysa) metastaz. İyi huylu yerinde kalır, kötü huylu yayılır.
Sınavda

Nasıl sorulurKanser hücresinin özellikleri öncül olarak verilir: denetimsiz bölünme, metastaz, işlev kaybı doğrudur.

Tuzak“kanser hücreleri bölünmez” ya da “kanser yalnız kalıtsaldır” öncülleridir; çoğu kanser yaşam boyunca çevresel etkenlerle biriken mutasyonlardan doğar. Kemoterapinin yan etkisinin nedeni sorulursa cevap, ilacın sık bölünen sağlıklı hücreleri de etkilemesidir. Bölünmeyi denetleyen moleküllerin adları YKS kapsamında değildir; soru yalnız denetimin varlığını ve önemini yoklar.

⇄Bilgi eşleştirme kanser kavramları

?Soru çöz

Laboratuvarda besiyerine ekilen normal deri hücreleri kabın tabanını tek kat hâlinde kaplayınca bölünmeyi durduruyor; aynı koşuldaki tümör hücreleri ise üst üste yığılarak bölünmeye devam ediyor.
Bu gözlem en iyi hangi açıklamayı destekler?

✓ A. Normal hücre çevresi dolunca dur sinyaline uyar, tümör hücresi uymaz; fark denetim kaybıdır. B tümör hücresi de DNA'sını interfazda eşler; C normal hücreler bölünmüş, yalnız yer dolunca durmuştur; D gözlem kromozom sayısı hakkında bilgi vermez.
SÜREÇ · EŞEYSİZ ÜREME

Eşeysiz üreme: tek atadan kopya yavrular

MEB 10. sınıf · Hücre bölünmeleri · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

✎Konu anlatımı

Eşeysiz üreme nedir? Bölünerek üreme, tomurcuklanma, sporla üreme, rejenerasyon, partenogenez ve vejetatif üreme örnekleri nelerdir?

Kısa cevap: Eşeysiz üreme, eşey hücreleri ve döllenme olmadan tek bir atadan yeni bireylerin oluşmasıdır; temelinde mitoz vardır ve yavrular genellikle atayla genetik olarak aynıdır. Bölünerek üreme, tomurcuklanma, sporla üreme, rejenerasyon, partenogenez ve bitkilerde vejetatif üreme başlıca biçimleridir. Hızlıdır ama kalıtsal çeşitlilik oluşturmaz.

Bahçıvan, beğendiği bir gül fidanından kestiği dalı toprağa diker; birkaç ay sonra aynı renkte, aynı kokuda çiçek açan yeni bir fidanı olur.

Eşeysiz üremede tek bir ata yeterlidir. Yavrular mitozla oluştuğu için ata ile aynı genetik yapıyı taşır; mutasyon olmadıkça yavrular birbirinin de aynısıdır. Bu, değişmeyen ve uygun bir ortamda büyük avantajdır: eş aramaya enerji harcanmaz, kısa sürede çok sayıda birey oluşur. Ama ortam değişirse dezavantaja döner: bütün bireyler aynı olduğu için yeni bir hastalık ya da iklim değişikliği hepsini birden etkileyebilir.

Eşeysiz üreme biçimleri ve örnekleri
BiçimNasıl olur?Örnek
Bölünerek üremetek hücreli canlı ikiye bölünür, ata ortadan kalkarbakteriler, amip, öglena, paramesyum
Tomurcuklanmaatanın üzerinde bir çıkıntı (tomurcuk) büyür, ayrılır ya da kolonide kalırbira mayası, hidra
Sporla üremesporlar uygun ortama düşünce mitozla yeni bireye gelişirküf mantarları, eğrelti otları
Rejenerasyonkopan parçadan eksik kısımlar tamamlanarak yeni birey oluşurplanarya, deniz yıldızı
Partenogenezdöllenmemiş yumurta gelişerek yeni birey verirbal arısında erkek arılar, yaprak biti
Vejetatif üremebitkinin kök, gövde ya da yaprak parçasından yeni bitki gelişirçelikle gül ve asma, yumruyla patates, soğanla lale, sürünücü gövdeyle çilek

Ayırt edilmesi gereken iki durum

Rejenerasyon her canlıda üreme değildir. Planaryayı parçalara ayırırsan her parça tam bir planaryaya dönüşür; bu üremedir. Kertenkelenin kopan kuyruğunu yenilemesi ya da insanın karaciğerinin bir kısmını yenilemesi ise yeni birey oluşturmaz; bu yalnız onarımdır. Basit yapılı canlılarda rejenerasyon yeteneği yüksektir, yapı karmaşıklaştıkça azalır.

Partenogenezde yeni birey döllenmemiş bir yumurtadan gelişir. Bal arısı kovanında kraliçenin döllenmemiş yumurtalarından erkek arılar çıkar; bu yüzden erkek arılar haploittir (n). Döllenmiş yumurtalardan ise dişi işçi arılar ve kraliçe gelişir; onlar eşeyli üremenin ürünüdür. Yumurta mayozla oluştuğu için partenogenezle oluşan yavrular birbirinin tıpatıp aynısı olmayabilir.

Bahçecilik ve tarımda

Çiftçi ve bahçıvanlar vejetatif üremeyi bilinçli kullanır. Çelikle üretmede bitkinin tomurcuk taşıyan bir dal parçası nemli toprağa dikilir, dal kök salar: gül, asma, söğüt, sardunya böyle çoğaltılır. Soğanla üretmede lale, sümbül, nergis ve sarımsak gibi bitkilerin toprak altındaki besin depolayan soğanları ekilir. Bu yöntemlerin gücü şudur: beğenilen bir çeşidin rengi, tadı, dayanıklılığı değişmeden korunur ve tohumdan yetiştirmeye göre ürün daha kısa sürede alınır.

Akılda kalsın: Eşeysiz üremenin altı biçimi: Bölün, Tomurcuklan, Spor saç, Rejenere ol, Partenogenez, Vejetatif. Ortak nokta: tek ata, döllenme yok, mitoz. İki istisnayı ayır: kertenkele kuyruğu üreme değil onarım; erkek arı eşeysiz, işçi arı eşeyli.
Sınavda

Nasıl sorulur“Aşağıdakilerden hangisi eşeysiz üremeye örnek değildir?” kalıbı en sıktır.

TuzakÇeldiriciler: bira mayasının tomurcuklanması, planaryanın parçalanması, küf mantarının sporları, çeliğin köklenmesi. Tuzak, bal arısında işçi arıların oluşumudur; işçi arılar döllenmiş yumurtadan gelişir, bu eşeyli üremedir. Erkek arı ise partenogenezle oluşur. İkinci tuzak, kertenkelenin kuyruğunu yenilemesini rejenerasyonla üreme sanmaktır. Döl almaşı (yaşam döngüsünde nesillerin sırayla değişmesi) YKS kapsamında değildir; sporla üreme yalnız örnek düzeyinde sorulur.

⇄Bilgi eşleştirme örnek → üreme biçimi

?Soru çöz

Aşağıdakilerden hangisi eşeysiz üremeye örnek değildir?

✓ C. İşçi arı döllenmiş yumurtadan, yani iki gametin birleşmesiyle oluşur; bu eşeyli üremedir. A tomurcuklanmadır; B yumruyla vejetatif üremedir; D sporla üremedir. Erkek arının döllenmemiş yumurtadan çıkması partenogenez olurdu, işçi arı değil.
SÜREÇ · MAYOZ

Mayozun evreleri: kromozom sayısını yarıya indiren iki bölünme

MEB 10. sınıf · Hücre bölünmeleri · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

✎Konu anlatımı

Mayoz bölünme nedir, mayoz I ve mayoz II'de neler olur, krossing over nedir?

Kısa cevap: Mayoz, üreme organlarındaki 2n kromozomlu eşey ana hücrelerinde görülen, art arda iki bölünmeden oluşan ve sonunda kromozom sayısı yarıya inmiş (n), genetik olarak birbirinden farklı dört hücre veren bölünmedir. Mayoz I'de homolog kromozomlar eşleşir, parça değiştirebilir (krossing over) ve birbirinden ayrılır; mayoz II'de kardeş kromatitler ayrılır.

Her yeni nesilde gametlerin kromozom sayısı yarıya inmeseydi, döllenmeyle her kuşakta kromozom sayısı iki katına çıkardı: 46'dan 92'ye, 92'den 184'e…

Mayozun iki işi vardır: kromozom sayısını yarıya indirmek ve genetik çeşitlilik oluşturmak. Mayoz yalnız homolog kromozom çifti taşıyan (2n) hücrelerde görülebilir; çünkü ilk bölünmede homologlar eşleşip ayrılır. Haploit (n) bir hücrede eşleşecek homolog olmadığı için mayoz olmaz. Mayozdan önceki interfazda DNA bir kez eşlenir; iki bölünmenin arasında ise eşlenme olmaz. Bir kez eşlenen DNA iki kez bölündüğü için dört hücrenin her biri ata hücrenin yarı DNA'sını alır.

Mayoz I'den çıkan hücrelerde homolog çift kalmaz; mayoz II, mitoz gibi kardeş kromatitleri ayırır. Krossing over ve rastgele dizilme yüzünden dört hücrenin hiçbiri bir diğerinin aynısı değildir.Görsel: Sınav Defteri

Mayoz I: homologların dansı

Profaz I mayozun en uzun ve en önemli evresidir. Kromozomlar belirginleşir, homolog kromozomlar boydan boya yan yana gelir; buna sinaps denir. Yan yana gelen iki homolog dört kromatitli bir yapı oluşturur: tetrat. Tetratta homologların kardeş olmayan kromatitleri arasında karşılıklı parça değişimi olabilir; buna krossing over denir. Böylece anneden ve babadan gelen genler aynı kromatit üzerinde yeni birleşimler oluşturur. Metafaz I'de homolog çiftler ekvator düzleminde karşılıklı, çift sıra hâlinde dizilir. Hangi homoloğun hangi kutba bakacağı her çift için rastgeledir. Anafaz I'de homologlar birbirinden ayrılıp zıt kutuplara gider; sentromerler ayrılmaz, kardeş kromatitler birlikte kalır. Kromozom sayısının yarıya indiği an budur. Telofaz I ve sitokinezle n kromozomlu iki hücre oluşur; kromozomlar hâlâ iki kromatitlidir.

Mayoz II: mitoza benzeyen ikinci tur

Kısa bir aradan sonra (bu arada DNA eşlenmez) her iki hücre mitoza benzer bir bölünme geçirir. Metafaz II'de kromozomlar ekvatorda tek sıra dizilir, anafaz II'de sentromerler ayrılır ve kardeş kromatitler zıt kutuplara çekilir. Sonuçta n kromozomlu dört hücre oluşur. Mayoz II mitoza benzese de ondan farklıdır: n kromozomlu hücrede başlar ve krossing over nedeniyle ayrılan kardeş kromatitler artık birbirinin tam aynısı olmayabilir.

Akılda kalsın: Adım adım örnek: 2n = 8 kromozomlu bir hücre mayoza giriyor. 1) Profaz I'de 4 homolog çift → 4 tetrat, 8 kromozom × 2 = 16 kromatit. 2) Anafaz I'de homologlar ayrılır → her hücreye 4 kromozom (iki kromatitli) gider. 3) Metafaz II'deki bir hücrede 4 kromozom, 8 kromatit vardır. 4) Sonuç: 4 hücre, her biri n = 4. Kural: tetrat sayısı = n, kromatit sayısı (profaz I) = 4n. İnsanda 23 tetrat, 92 kromatit.
Sınavda

Nasıl sorulur“Bir bölünmenin mayoz olduğunu kesin gösteren olay hangisidir?” sorusunda cevap homologların eşleşmesi, tetrat, krossing over ya da homologların karşılıklı dizilip ayrılmasıdır. Kardeş kromatitlerin ayrılması, iğ ipliği oluşumu ve kromozomların kutuplara çekilmesi mitozda da olduğu için kanıt değildir.

Tuzak“mayoz boyunca DNA iki kez eşlenir” öncülüdür; DNA bir kez eşlenir, hücre iki kez bölünür. İkinci tuzak, kromozom sayısının mayoz II'de yarıya indiğini söyleyen şıktır; yarılanma anafaz I'dedir.

▭Boşluk doldurma

Profaz I'de homolog kromozomların yan yana gelmesiyle oluşan dört kromatitli yapıya denir. Kromozom sayısı, homologların zıt kutuplara gittiği evresinde yarıya iner.

tetratanafaz Isentromeranafaz II

?Soru çöz

Bölünmekte olan bir hücrede aşağıdakilerden hangisinin gözlenmesi, bu bölünmenin mayoz olduğunu kesin olarak gösterir?

✓ D. Homologların eşleşip karşılıklı dizilmesi yalnız mayoz I'de olur. A kardeş kromatitlerin ayrılması mitozun anafazında ve mayoz II'de de görülür; B iğ iplikleri her iki bölünmede kurulur; C çekirdek zarı mitozun profazında da kaybolur.
KAVRAM · EŞEYLİ ÜREME

Mitoz mu mayoz mu? Eşeyli üremenin iki ayağı: mayoz ve döllenme

MEB 10. sınıf · Hücre bölünmeleri · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

✎Konu anlatımı

Mitoz ile mayoz arasındaki farklar nelerdir? Eşeyli üremenin temeli nedir?

Kısa cevap: Eşeyli üreme, iki ayrı atadan gelen haploit (n) eşey hücrelerinin döllenmeyle birleşip diploit (2n) zigotu oluşturmasıdır. Temelinde mayoz ve döllenme vardır: mayoz kromozom sayısını yarıya indirir, döllenme yeniden iki katına çıkarır; böylece türün kromozom sayısı nesiller boyu sabit kalır. Zigot mitozla bölünerek yeni bireyi oluşturur ve yavrular atalarından farklıdır.

Aynı anne ve babanın çocukları birbirine benzer ama tek yumurta ikizleri dışında hiçbiri bir diğerinin aynısı değildir. Bu farkın kaynağı mayoz ve döllenmedir.

Döngü: n ile 2n arasında gidip gelmek

Eşeyli üreyen bir hayvanda yaşam şöyle döner: 2n kromozomlu birey üreme organlarında mayozla n kromozomlu eşey hücreleri (gametler) üretir. Erkek gamet (sperm) ile dişi gamet (yumurta) döllenmeyle birleşir ve 2n kromozomlu zigot oluşur. Zigot art arda mitoz bölünmeleriyle embriyoyu, embriyo da yetişkin bireyi oluşturur. Mayoz olmasaydı kromozom sayısı her nesilde ikiye katlanırdı; döllenme olmasaydı n'den 2n'e dönülemezdi. İkisi birlikte kromozom sayısının nesiller boyu sabit kalmasını sağlar.

Mitoz ile mayozun karşılaştırması
ÖzellikMitozMayoz
Görüldüğü hücrevücut hücreleri; tek hücreli ökaryotlar; 2n ve n hücreleryalnız 2n eşey ana hücreleri (üreme organlarında)
Bölünme sayısı12 (mayoz I + mayoz II)
Oluşan hücre2 hücre, kromozom sayısı ata ile aynı4 hücre, kromozom sayısı yarı (n)
Homolog eşleşmesi, tetratyokprofaz I'de var
Krossing overyokolabilir
Metafazda dizilmetek sırametafaz I'de karşılıklı çift sıra, metafaz II'de tek sıra
Genetik yapıyavru hücreler ata ile aynıdört hücre birbirinden ve atadan farklı
Görevibüyüme, onarım, eşeysiz üremegamet oluşumu, çeşitlilik, kromozom sayısının sabitliği

Ortak olanlar

İki bölünmede de bölünme öncesinde DNA bir kez eşlenir, iğ iplikleri kurulur, çekirdek zarı kaybolup yeniden oluşur, kardeş kromatitler bir aşamada (mitozda anafaz, mayozda anafaz II) zıt kutuplara ayrılır ve enerji olarak ATP harcanır. Bu ortak noktalar, “hangisi yalnız mayoza özgüdür?” sorusunda çeldirici olarak kullanılır.

Eşeyli üremenin kazancı: çeşitlilik

Eşeyli üremede yavrular iki atanın genlerini yeni birleşimlerle taşır. Çeşitliliğin üç kaynağı vardır: profaz I'deki krossing over, metafaz I'deki homologların bağımsız dağılımı ve hangi spermin hangi yumurtayla birleşeceğinin rastgele olduğu döllenme. Bu çeşitlilik, değişen çevrede bazı bireylerin hayatta kalma şansını artırır. Bunun bedeli de vardır: eş bulmak zaman ve enerji ister, eşeysiz üremeye göre daha az yavru oluşur. Çeşitliliğin hesabını eşeye bağlı kalıtım ve varyasyon sayfasında göreceğiz.

Akılda kalsın: Eşeyli üreme = mayoz + döllenme. Mayoz 2n → n, döllenme n + n → 2n, mitoz 2n → 2n (zigottan bireye). Yalnız mayoza özgü üçlü: tetrat, krossing over, homologların ayrılması. Ortak olanlar çeldiricidir: DNA eşlenmesi, iğ ipliği, kromatit ayrılması.
Sınavda

Nasıl sorulur“Eşeyli üremede genetik çeşitliliğe hangisinin katkısı yoktur?” sorusunda doğru cevap interfazda DNA'nın kendini eşlemesidir; eşlenme kopyalamadır, yeni birleşim üretmez. Krossing over, homologların rastgele dizilmesi ve döllenme çeşitlilik kaynağıdır. Mitoz-mayoz karşılaştırmasında “iki bölünmede de homolog kromozomlar ekvatorda karşılıklı dizilir” yanlıştır. Dış döllenme ve iç döllenme ayrımı bu konuda YKS kapsamında değildir; soru eşeyli üremenin mayoz ve döllenmeye dayandığını yoklar.

⇄Bilgi eşleştirme olay → kromozom değişimi

?Soru çöz

Eşeyli üreyen bir canlıda,
I. interfazda DNA'nın kendini eşlemesi,
II. homolog kromozom çiftlerinin ekvatorda rastgele dizilmesi,
III. kardeş olmayan kromatitler arasında parça değişimi,
IV. herhangi bir spermin herhangi bir yumurtayı döllemesi
olaylarından hangilerinin genetik çeşitliliğe katkısı yoktur?

✓ A. DNA eşlenmesi var olan bilginin kopyasını çıkarır, yeni birleşim üretmez. B II'yi de katar, oysa bağımsız dağılım çeşitlilik kaynağıdır; C çeşitliliği artıran iki olayı seçer; D krossing over (III) ve rastgele döllenmeyi (IV) çeşitlilik dışı sayar.

Karma tekrar

Önceki 3 sayfadan karışık 10 soru. Sınavdaki gibi konular karışık gelir; hangi konudan olduğunu çözümde görürsün. Birkaç gün sonra yeniden çöz.

?Soru 1

Bir araştırmacı, mağarada bulduğu yeni bir canlının hangi canlı grubuyla akraba olduğunu belirlemek istiyor. Araştırmacının aşağıdakilerden hangisini karşılaştırması en güvenilir sonucu verir?

✓ B. Akrabalık, doğal sınıflandırmanın ölçütü olan DNA ve protein benzerliğiyle belirlenir. A yaşam ortamı, C vücut büyüklüğü ve D hareket biçimi yapay sınıflandırmanın gözle görülen ölçütleridir; akraba olmayan canlılarda da benzer olabilir.Kaynak: Canlıların sınıflandırılması · Sınıflandırma ve ölçütleri

?Soru 2

Basit difüzyon ile kolaylaştırılmış difüzyon için aşağıdakilerden hangisi yalnız birinde görülür?

✓ C. Kanal ya da taşıyıcı protein yalnız kolaylaştırılmış difüzyonda kullanılır. A çoktan aza geçiş ikisinde de ortaktır; B ikisi de pasif taşımadır, ATP harcanmaz; D ikisinde de derişim eşitlenince net geçiş durur.Kaynak: Hücre zarından madde geçişi · Basit ve kolaylaştırılmış difüzyon

?Soru 3

Eklembacaklılar ile ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi söylenemez?

✓ B. Trake solunumu karada yaşayan böceklerde görülür; yengeç, karides ve ıstakoz gibi suda yaşayan eklembacaklılar solungaçla solunum yapar. A söylenir: dış iskelet kitinlidir; C söylenir: adları eklemli üyelerinden gelir; D söylenir: kelebek gibi böcekler başkalaşım geçirir.Kaynak: Hayvanlar âlemi ve virüsler · Yumuşakçalar, eklembacaklılar, derisidikenliler

?Soru 4

Likenlerle ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır?

✓ B. Mantarın klorofili yoktur, besin üretemez; besini fotosentez yapan alg ya da siyanobakteri üretir, mantar su ve mineral tutar. A doğrudur: liken mantar ile fotosentezci ortağın birliğidir; C doğrudur: kayayı aşındırıp toprak oluşumunu başlatır; D doğrudur: kirliliğe duyarlı gösterge canlıdır.Kaynak: Canlıların sınıflandırılması · Bitkiler ve mantarlar

?Soru 5

X ve Y canlıları aynı takımda ama farklı ailelerde; Y ve Z canlıları ise aynı ailede ama farklı cinslerde sınıflandırılmıştır. Buna göre aşağıdakilerden hangisi kesinlikle doğrudur?

✓ A. Y ile Z aynı ailede, dolayısıyla aynı takımdadır; X de Y ile aynı takımda olduğundan üçü aynı sınıftadır. B yanlış: X, Y'den farklı ailede olduğu için Z'den de farklı ailededir; C cinsi türle karıştırır, verimli yavru yalnız aynı türde olur; D ters: aile paylaşan Y ile Z, yalnız takım paylaşan X ile Y'den yakındır.Kaynak: Canlıların sınıflandırılması · Sınıflandırma kategorileri

?Soru 6

Hamsi, ergin kurbağa ve kertenkele için aşağıdakilerden hangisi ortaktır?

✓ D. Balık, iki yaşamlı ve sürüngenlerin vücut sıcaklığı ortama göre değişir. A iç döllenme ve C kabuklu yumurta yalnız kertenkelede görülür; B hamsi akciğerle değil solungaçla solunum yapar.Kaynak: Hayvanlar âlemi ve virüsler · Balıklar, iki yaşamlılar, sürüngenler

?Soru 7

Hücre zarının yapısı düşünüldüğünde aşağıdaki maddelerden hangisinin fosfolipit tabakadan herhangi bir zar proteini kullanmadan geçmesi beklenir?

✓ A. Karbondioksit küçük ve yüksüz olduğu için zarın yağlı ortasından basit difüzyonla geçer. B glikoz suda çözünür, taşıyıcı protein ister; C Na⁺ yüklüdür, kanal proteini gerekir; D nişasta proteinden bile geçemeyecek kadar büyüktür.Kaynak: Hücre zarından madde geçişi · Seçici geçirgen zar

?Soru 8

Yoğun tuzlu suda bekletilerek plazmolize uğratılan bir bitki hücresi saf suya alınıyor. Hücrede bir süre boyunca aşağıdaki değişimlerden hangisi beklenir?

✓ B. Saf su hipotoniktir; hücre su alır, protoplazma çepere dayanır ve turgor basıncı artar. A iç sıvı seyreldiği için osmotik basınç artmaz, azalır; C zar çepere yaklaşır, mesafe kapanır; D su aldıkça emme kuvveti düşer.Kaynak: Hücre zarından madde geçişi · Plazmoliz, deplazmoliz, turgor

?Soru 9

Bir omurgalı hayvanın aşağıdaki özelliklerinden hangisinin bilinmesi, bu hayvanın memeli olduğunu tek başına göstermez?

✓ A. Kuşların da vücut sıcaklığı sabittir; bu özellik memeliyi tek başına göstermez. B süt, C kıl ve D çekirdeksiz olgun alyuvar yalnız memelilerde bulunur; her biri tek başına yeter.Kaynak: Hayvanlar âlemi ve virüsler · Kuşlar ve memeliler

?Soru 10

Sünger, denizanası ve tenya için aşağıdaki özelliklerden hangisi ortaktır?

✓ C. Bütün hayvanlar heterotroftur. A süngeri unutur, sinir sistemi yoktur; B yakıcı hücre yalnız sölenterlerde (denizanası) bulunur; D zemine bağlı yaşayan ergin süngerdir, denizanası yüzer, tenya bağırsakta yaşar.Kaynak: Hayvanlar âlemi ve virüsler · Süngerler, sölenterler, solucanlar
37
Daha fazla soru çözmek ister misin?Üreme ve gelişim konusundan 37 soru seni bekliyor. Çözümlü; yanlışların Hata Defteri'ne kaydedilir.
Soru çöz →