Sindirim sistemi: besini hücrenin kapısından geçirmek
MEB 11. sınıf · İnsan fizyolojisi · Okuma 6 dk · 2 etkinlik
Önce hatırlaEndositoz ve ekzositoz nedir, fagositoz ile pinositoz arasındaki fark nedir?Bağlantılı konudan (Hücre zarından madde geçişi). Önce kendin cevapla, sonra aç.
Endositoz, zar proteinlerinden geçemeyecek kadar büyük maddelerin hücre zarının içe doğru cep yapıp kesecik oluşturmasıyla hücreye alınmasıdır; ekzositoz ise hücre içindeki keseciklerin zarla birleşip içeriğini dışarı boşaltmasıdır. İkisinde de ATP harcanır ve derişim farkı önemli değildir. Endositozda zar yüzeyi küçülür, ekzositozda büyür.
✎Konu anlatımı
Sindirim nedir, mekanik ve kimyasal sindirim arasındaki fark nedir?
Kısa cevap: Sindirim, büyük moleküllü besinlerin hücre zarından geçebilecek yapı birimlerine ayrılmasıdır. Mekanik sindirim besini enzim kullanmadan fiziksel yolla küçültür (çiğneme, midenin kasılması, safranın yağları damlacıklara ayırması). Kimyasal sindirim ise enzim ve su kullanarak besini hidrolizle yapı birimlerine ayırır. İnsanda sindirim sistemi, sindirim kanalı ile yardımcı organlardan (tükürük bezleri, karaciğer, pankreas) oluşur.Bir dilim ekmeği uzun süre çiğnediğinde ağzında hafif bir tatlılık belirir. O tat, sindirimin daha yutmadan başladığını gösterir.
Ekmeğin nişastası, peynirin proteini, zeytinyağının yağı büyük moleküllerdir ve hücre zarından olduğu gibi geçemez. Hücre zarından madde geçişi sayfasında büyük moleküllerin hücreye ancak endositozla girebildiğini görmüştük. Bağırsak başka bir yol izler: önce parçalar, sonra emer. Büyük moleküllü besinlerin hücre zarından geçebilecek yapı birimlerine ayrılmasına sindirim, bu birimlerin sindirim kanalından kana ya da lenfe geçmesine emilim denir.
İki tür parçalama
Mekanik sindirim besini küçültür ama kimyasal yapısını değiştirmez. Dişlerin çiğnemesi, mide duvarının kasılıp besini ezmesi ve safranın yağları küçük damlacıklara ayırması mekanik sindirimdir. Bu sırada enzim kullanılmaz ve hücreye girebilecek bir molekül oluşmaz. Kimyasal sindirimde ise enzimler büyük molekülleri yapı birimlerine ayırır. Kopan her bağ için bir molekül su harcanır. Organik bileşikler sayfasında bu tepkimeye hidroliz dendiğini görmüştük.
Peki mekanik sindirim neden önce gelir? Enzim besine yalnız yüzeyinden dokunabilir. Bir lokma ne kadar çok parçaya bölünürse toplam yüzeyi o kadar büyür ve enzimin işi hızlanır. Kesme şekerin suda toz şekerden yavaş erimesi de aynı nedene dayanır.
- Karbonhidratlar (TYMM: karbohidrat) → monosakkaritler (glikoz, fruktoz, galaktoz)
- Proteinler → amino asitler
- Yağlar (nötral yağ) → yağ asitleri ve gliserol
- Nükleik asitler → nükleotitler, onlar da fosfat, beş karbonlu şeker ve organik baz
Su, mineraller, vitaminler ve glikoz gibi monosakkaritler zaten küçüktür. Sindirilmeden, olduğu gibi emilirler.
Bir boru ve ona salgı gönderen organlar
İnsanın sindirim kanalı ağızdan anüse uzanan, iki ucu açık bir borudur: ağız, yutak, yemek borusu, mide, ince bağırsak, kalın bağırsak ve anüs. Kanalın boşluğu vücudun içinde olsa da dış ortamla bağlantılıdır. Bu yüzden insanda besinlerin sindirimi hücre dışında, kanalın boşluğunda yapılır. Amipte ya da mikrop yutan akyuvarda ise sindirim hücre içinde, lizozomla birleşen besin kofulunda olur. Yardımcı organlar (tükürük bezleri, karaciğer, pankreas) besinle hiç temas etmez. Yalnız salgılarını kanala gönderirler. Safra kesesi de karaciğerin ürettiği safrayı depolar.
Kanalın duvarında düz kaslar bulunur. Bu kasların arka arkaya kasılıp gevşemesiyle oluşan dalga biçimli harekete peristaltik hareket denir. Besini ileri iten bu harekettir. İstemimiz dışında, otonom sinir sisteminin denetiminde çalışır (bkz. sinir sistemi). Kanalın iç yüzeyini döşeyen epitel ise mukus salgılar. Mukus besinin kaymasını kolaylaştırır, duvarı da asit ve enzimlere karşı korur.
Kanal boyunca miktar grafiği nasıl okunur?
Sınav bu bilgiyi çoğu zaman bir grafikle yoklar: yatay eksende kanalın bölümleri, dikey eksende bir maddenin miktarı vardır. Okuma kuralı iki adımdır. Birincisi, eğrinin azalmaya başladığı bölüm, o maddenin kimyasal sindiriminin başladığı yerdir: karbonhidrat ağızda, protein midede, yağ ince bağırsakta azalmaya başlar. Yemek borusunda hiçbir eğri değişmez, çünkü orada sindirim yoktur. İkincisi, bir eğri önce artıp sonra azalıyorsa o madde bir ara üründür (ör. nişastadan oluşan maltoz): büyük molekül parçalandıkça oluşur, sonra o da yapı birimlerine ayrılır. Aşağıdaki grafikteki dört eğriyi bu kuralla adlandırmayı etkinlikte deneyeceksin.
Nasıl sorulur“Sağlıklı bir insanın sindirim kanalında aşağıdaki dönüşümlerden hangisi gerçekleşmez?” kalıbı sık gelir. Cevap çoğu zaman selülozun glikoza yıkılmasıdır, çünkü insan selülozu parçalayan enzimi üretmez. İkinci kalıp sıralamadır: besinin alınması → sindirim → emilim → dolaşımla taşınma → hücrede hücresel solunum. Üçüncü kalıp grafiktir: bir maddenin kanal boyunca azalmaya başladığı yer, o maddenin kimyasal sindiriminin başladığı yerdir.
TuzakSindirim türündedir: safranın yağları damlacıklara ayırması kimyasal değil mekanik sindirimdir, safrada enzim yoktur.
⇄Grafik okuma eğri → madde
?Soru çöz
Aşağıdakilerden hangisi kimyasal sindirime örnektir?