Sindirim sistemi: ağızdan kalın bağırsağa sindirim ve emilim

Bir lokmanın ağızdan anüse yolculuğunu izle: tükürük ve mide öz suyu, karaciğer ve pankreasın salgıları, üç besinin kimyasal sindirimi, villusta kan ve lenf yolu, sindirim rahatsızlıkları ve bağırsak sağlığı.

8 durakAYT
17 etkinlikeşleştir · sırala · doldur · çöz
0 / 17tamamlanan etkinlik
54 sorubu konuda çözebileceğin
SİSTEM · SİNDİRİM

Sindirim sistemi: besini hücrenin kapısından geçirmek

MEB 11. sınıf · İnsan fizyolojisi · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaEndositoz ve ekzositoz nedir, fagositoz ile pinositoz arasındaki fark nedir?Bağlantılı konudan (Hücre zarından madde geçişi). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Endositoz, zar proteinlerinden geçemeyecek kadar büyük maddelerin hücre zarının içe doğru cep yapıp kesecik oluşturmasıyla hücreye alınmasıdır; ekzositoz ise hücre içindeki keseciklerin zarla birleşip içeriğini dışarı boşaltmasıdır. İkisinde de ATP harcanır ve derişim farkı önemli değildir. Endositozda zar yüzeyi küçülür, ekzositozda büyür.

Endositoz ve ekzositoz

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Sindirim nedir, mekanik ve kimyasal sindirim arasındaki fark nedir?

Kısa cevap: Sindirim, büyük moleküllü besinlerin hücre zarından geçebilecek yapı birimlerine ayrılmasıdır. Mekanik sindirim besini enzim kullanmadan fiziksel yolla küçültür (çiğneme, midenin kasılması, safranın yağları damlacıklara ayırması). Kimyasal sindirim ise enzim ve su kullanarak besini hidrolizle yapı birimlerine ayırır. İnsanda sindirim sistemi, sindirim kanalı ile yardımcı organlardan (tükürük bezleri, karaciğer, pankreas) oluşur.

Bir dilim ekmeği uzun süre çiğnediğinde ağzında hafif bir tatlılık belirir. O tat, sindirimin daha yutmadan başladığını gösterir.

Ekmeğin nişastası, peynirin proteini, zeytinyağının yağı büyük moleküllerdir ve hücre zarından olduğu gibi geçemez. Hücre zarından madde geçişi sayfasında büyük moleküllerin hücreye ancak endositozla girebildiğini görmüştük. Bağırsak başka bir yol izler: önce parçalar, sonra emer. Büyük moleküllü besinlerin hücre zarından geçebilecek yapı birimlerine ayrılmasına sindirim, bu birimlerin sindirim kanalından kana ya da lenfe geçmesine emilim denir.

İki tür parçalama

Mekanik sindirim besini küçültür ama kimyasal yapısını değiştirmez. Dişlerin çiğnemesi, mide duvarının kasılıp besini ezmesi ve safranın yağları küçük damlacıklara ayırması mekanik sindirimdir. Bu sırada enzim kullanılmaz ve hücreye girebilecek bir molekül oluşmaz. Kimyasal sindirimde ise enzimler büyük molekülleri yapı birimlerine ayırır. Kopan her bağ için bir molekül su harcanır. Organik bileşikler sayfasında bu tepkimeye hidroliz dendiğini görmüştük.

Peki mekanik sindirim neden önce gelir? Enzim besine yalnız yüzeyinden dokunabilir. Bir lokma ne kadar çok parçaya bölünürse toplam yüzeyi o kadar büyür ve enzimin işi hızlanır. Kesme şekerin suda toz şekerden yavaş erimesi de aynı nedene dayanır.

  • Karbonhidratlar (TYMM: karbohidrat) → monosakkaritler (glikoz, fruktoz, galaktoz)
  • Proteinler → amino asitler
  • Yağlar (nötral yağ) → yağ asitleri ve gliserol
  • Nükleik asitler → nükleotitler, onlar da fosfat, beş karbonlu şeker ve organik baz

Su, mineraller, vitaminler ve glikoz gibi monosakkaritler zaten küçüktür. Sindirilmeden, olduğu gibi emilirler.

Bir boru ve ona salgı gönderen organlar

İnsanın sindirim kanalı ağızdan anüse uzanan, iki ucu açık bir borudur: ağız, yutak, yemek borusu, mide, ince bağırsak, kalın bağırsak ve anüs. Kanalın boşluğu vücudun içinde olsa da dış ortamla bağlantılıdır. Bu yüzden insanda besinlerin sindirimi hücre dışında, kanalın boşluğunda yapılır. Amipte ya da mikrop yutan akyuvarda ise sindirim hücre içinde, lizozomla birleşen besin kofulunda olur. Yardımcı organlar (tükürük bezleri, karaciğer, pankreas) besinle hiç temas etmez. Yalnız salgılarını kanala gönderirler. Safra kesesi de karaciğerin ürettiği safrayı depolar.

Besin yalnız kanalın içinde yol alır; yardımcı organlar salgılarını kanala gönderir. Kimyasal sindirimin tamamlandığı ve emilimin çoğunun yapıldığı yer ince bağırsaktır.Görsel: Sınav Defteri

Kanalın duvarında düz kaslar bulunur. Bu kasların arka arkaya kasılıp gevşemesiyle oluşan dalga biçimli harekete peristaltik hareket denir. Besini ileri iten bu harekettir. İstemimiz dışında, otonom sinir sisteminin denetiminde çalışır (bkz. sinir sistemi). Kanalın iç yüzeyini döşeyen epitel ise mukus salgılar. Mukus besinin kaymasını kolaylaştırır, duvarı da asit ve enzimlere karşı korur.

Kanal boyunca miktar grafiği nasıl okunur?

Sınav bu bilgiyi çoğu zaman bir grafikle yoklar: yatay eksende kanalın bölümleri, dikey eksende bir maddenin miktarı vardır. Okuma kuralı iki adımdır. Birincisi, eğrinin azalmaya başladığı bölüm, o maddenin kimyasal sindiriminin başladığı yerdir: karbonhidrat ağızda, protein midede, yağ ince bağırsakta azalmaya başlar. Yemek borusunda hiçbir eğri değişmez, çünkü orada sindirim yoktur. İkincisi, bir eğri önce artıp sonra azalıyorsa o madde bir ara üründür (ör. nişastadan oluşan maltoz): büyük molekül parçalandıkça oluşur, sonra o da yapı birimlerine ayrılır. Aşağıdaki grafikteki dört eğriyi bu kuralla adlandırmayı etkinlikte deneyeceksin.

Hangi eğrinin hangi maddeye ait olduğunu azalmanın başladığı bölümden bul; önce artıp sonra azalan eğri bir ara ürünü gösterir.Görsel: Sınav Defteri
Akılda kalsın: Mekanik küçültür, kimyasal değiştirir. Enzim varsa kimyasal sindirimdir; hidrolizde su harcanır. Glikoz, amino asit, vitamin, mineral ve su sindirilmez, olduğu gibi emilir.
Sınavda

Nasıl sorulur“Sağlıklı bir insanın sindirim kanalında aşağıdaki dönüşümlerden hangisi gerçekleşmez?” kalıbı sık gelir. Cevap çoğu zaman selülozun glikoza yıkılmasıdır, çünkü insan selülozu parçalayan enzimi üretmez. İkinci kalıp sıralamadır: besinin alınması → sindirim → emilim → dolaşımla taşınma → hücrede hücresel solunum. Üçüncü kalıp grafiktir: bir maddenin kanal boyunca azalmaya başladığı yer, o maddenin kimyasal sindiriminin başladığı yerdir.

TuzakSindirim türündedir: safranın yağları damlacıklara ayırması kimyasal değil mekanik sindirimdir, safrada enzim yoktur.

⇄Grafik okuma eğri → madde

?Soru çöz

Aşağıdakilerden hangisi kimyasal sindirime örnektir?

✓ B. Kimyasal sindirimde enzim ve su kullanılır, molekülün kendisi değişir. A mide kasılması, C safranın yağı damlacıklara ayırması ve D dişlerin öğütmesi besini yalnız küçültür; bunlar mekanik sindirimdir.
YAPI · AĞIZ VE YEMEK BORUSU

Ağız ve tükürük bezleri: sindirimin başladığı yer

MEB 11. sınıf · İnsan fizyolojisi · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaHormon nedir, endokrin bez ile ekzokrin bez arasındaki fark nedir?Bağlantılı konudan (Endokrin sistem). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Hormon, endokrin (iç salgı) bezlerin ürettiği, doğrudan kana verilen ve kanla taşınarak yalnız hedef hücrelerde etki gösteren düzenleyici kimyasal maddedir. Endokrin bezlerin kanalı yoktur, salgısını kana verir; ekzokrin (dış salgı) bezler salgısını bir kanalla vücut boşluğuna ya da dışarıya akıtır; pankreas gibi karma bezler ikisini birden yapar.

Hormon ve endokrin bez

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Ağızda sindirim nasıl olur, tükürüğün görevleri nelerdir?

Kısa cevap: Ağızda dişler ve dil besini mekanik olarak parçalar ve lokma hâline getirir. Kulak altı, çene altı ve dil altı tükürük bezlerinin salgıladığı tükürükteki amilaz enzimi nişasta ve glikojeni maltoza ve kısa polisakkaritlere parçalar. Böylece karbonhidratların kimyasal sindirimi ağızda başlar. Yemek borusunda sindirim olmaz; lokma peristaltik hareketle mideye iletilir.

“Limon” sözcüğünü duymak bile ağzını sulandırabilir. Tükürük bezleri, besin daha ağza girmeden çalışmaya başlar.

Yetişkin bir insanın ağzında 32 diş bulunur ve her diş türünün işi farklıdır. Kesici dişler ısırır ve keser, köpek dişleri koparır, küçük ve büyük azı dişleri ezer ve öğütür. Bu karma diş yapısı, insanın hem bitkisel hem hayvansal besin tüketen hepçil bir canlı olmasına uygundur. Dil besinin tadını alır, onu dişlerin arasına yönlendirir, tükürükle karıştırıp yuvarlak bir lokma hâline getirir ve yutarken yutağa iter.

Tükürük: üç çift bez, dört iş

Ağız boşluğuna üç çift tükürük bezi açılır: kulak altı, çene altı ve dil altı bezleri. Salgılarını kanallarla ağıza akıttıkları için dış salgı (ekzokrin) bezleridir; bez türlerini endokrin sistem sayfasında ayırmıştık. Tükürük salgısı sinirlerle denetlenir. Besini görmek, koklamak, hatta düşünmek bile salgıyı artırır.

  • Su ve mukus: besini ıslatır ve kaydırır, yutmayı kolaylaştırır. Tat veren maddeler suda çözündüğü için tat almaya da yardım eder.
  • Amilaz (tükürük amilazı, pityalin): nişasta ve glikojeni maltoza ve kısa polisakkaritlere parçalar.
  • Lizozim: bazı bakterilerin çeperini parçalayan bir enzimdir ve ağzı mikroplara karşı korur. Tükürüğün vücut savunmasındaki yerini kan, lenf ve bağışıklık sayfasında görüyoruz.
  • Bikarbonat gibi iyonlar: ağızdaki asitliği dengeler, dişleri asitlere karşı korur.

Tükürük amilazının işi neden kısa sürer? Lokma ağızda yalnız birkaç saniye kalır. Mideye ulaşınca oradaki asit amilazın çalışmasını durdurur. Ağızda başlayan nişasta sindirimi bu yüzden midede durur, ince bağırsakta pankreas amilazıyla sürer. Proteinlerin ve yağların ağızda kimyasal sindirimi yoktur.

Yutma ve yemek borusu

Yutak hem yemek borusuna hem soluk borusuna açılan ortak bir geçittir. Yutma, dilin lokmayı geriye itmesiyle istemli olarak başlar, sonra kendiliğinden süren bir reflekse dönüşür. Sinir sistemi sayfasında yutma refleksinin omurilik soğanından yönetildiğini görmüştük. Yutma anında gırtlak kapağı (epiglot) soluk borusunun girişini kapatır, küçük dil de burun boşluğuna giden yolu tıkar. Yemek yerken konuşunca lokmanın “yanlış yere kaçması”, bu kapağın zamanında kapanamamasıdır.

Yemek borusu lokmayı peristaltik hareketle mideye taşır. Burada sindirim enzimi salgılanmaz ve emilim olmaz; duvar yalnız kayganlık için mukus salgılar. Peristaltik hareket yer çekimine bağlı değildir. Baş aşağı duran biri de, yer çekiminin hissedilmediği uzay istasyonundaki bir astronot da yutabilir.

Akılda kalsın: Karbonhidrat sindirimi ağızda başlar, midede durur, ince bağırsakta biter. Yemek borusu yalnız taşır: sindirim yok, emilim yok.
Sınavda

Nasıl sorulur“Ağızda hangi besinin kimyasal sindirimi başlar?” sorusunun cevabı yalnız karbonhidrattır (nişasta ve glikojen). Grafik kalıbında kanal boyunca nişasta miktarı ağızda biraz azalır, midede sabit kalır, ince bağırsakta tükenir. Maltoz ağızda artar, midede sabit kalır, ince bağırsakta önce artar sonra azalır.

Tuzak“ağızda protein sindirimi başlar” ve “tükürük amilazı maltozu glikoza yıkar” yargılarıdır; ikisi de yanlıştır, maltozu yıkan maltaz ince bağırsaktadır.

▭Boşluk doldurma

Tükürükteki enzimi nişastayı maltoza ve kısa polisakkaritlere parçalar. Yutma sırasında soluk borusunun girişini kapatır. Lokma yemek borusunda hareketle mideye iletilir.

amilazgırtlak kapağıperistaltikpepsinküçük dil

?Soru çöz

Sağlıklı bir insanın ağız boşluğunda gerçekleşen olaylarla ilgili aşağıdakilerden hangisi yanlıştır?

✓ D. Ağızda protein sindiren enzim yoktur; proteinlerin kimyasal sindirimi midede pepsinle başlar. A doğrudur: dişler mekanik sindirim yapar; B doğrudur: tükürük amilazı nişastayı parçalamaya başlar; C doğrudur: tükürükteki lizozim bakterilere karşı korur.
SÜREÇ · MİDE

Mide: asit, pepsin ve kendini sindirmeyen bir torba

MEB 11. sınıf · İnsan fizyolojisi · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaAktif taşıma nedir, pasif taşımadan farkı nedir?Bağlantılı konudan (Hücre zarından madde geçişi). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Aktif taşıma, küçük moleküllerin ve iyonların zardaki taşıyıcı proteinler (pompalar) aracılığıyla, ATP harcanarak az yoğun ortamdan çok yoğun ortama, yani derişim farkına karşı taşınmasıdır. ATP ve çalışan proteinler gerektiği için yalnız canlı hücrelerde görülür.

Aktif taşıma

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Midede sindirim nasıl olur, mide neden kendini sindirmez?

Kısa cevap: Mide besini geçici olarak depolar, kaslı duvarıyla ezip karıştırır (mekanik sindirim) ve mide öz suyuyla proteinlerin kimyasal sindirimini başlatır. Mide öz suyundaki HCl mikropları öldürür, proteinlerin yapısını bozar ve etkisiz pepsinojeni pepsine çevirir; pepsin proteinleri polipeptitlere parçalar. Mide, iç yüzeyini örten mukus tabakası ve enzimini etkisiz hâlde salgılaması sayesinde kendini sindirmez.

Yarım saatte yediğin bir öğünü mide saatlerce saklar ve bir bulamaca çevirir. İçindeki et sindirilirken, aynı maddelerden yapılmış mide duvarı neden zarar görmez?

Mide, yemek borusundan gelen lokmayı alan, genişleyebilen kaslı bir torbadır. Girişinde mide ağzı (kardiya), ince bağırsağa açılan çıkışında mide kapısı (pilor) bulunur ve ikisinde de halka biçimli kaslar vardır. Mide ağzı içeriğin yemek borusuna geri kaçmasını önler. Mide kapısı ise içeriği ince bağırsağa azar azar bırakır, böylece ince bağırsak bir anda büyük bir yükle karşılaşmaz.

Mide duvarında farklı yönlerde uzanan güçlü düz kas katmanları besini çalkalar ve mide öz suyuyla karıştırır. Sonunda oluşan yarı sıvı, asitli bulamaca kimus denir.

Mide öz suyunda ne var?

  • HCl (hidroklorik asit): mide ortamını kuvvetli asidik yapar. Besinle gelen mikropların çoğunu öldürür, proteinlerin üç boyutlu yapısını bozar (denatürasyon) ve pepsinojeni pepsine çevirir. Midenin asitliğinin hidrojen iyonlarının pompalanmasıyla oluştuğunu hücre zarından madde geçişi sayfasında aktif taşıma örneği olarak görmüştük.
  • Pepsinojen → pepsin: mide bezleri bu enzimi etkisiz hâlde (pepsinojen) salgılar. HCl onu etkin pepsine çevirir, oluşan pepsin de öteki pepsinojen moleküllerini etkinleştirir. Pepsin proteinleri küçük polipeptitlere parçalar ve kuvvetli asidik ortamda en iyi çalışır.
  • Mukus: mide iç yüzeyini kalın ve kaygan bir tabaka hâlinde örter.

Midede karbonhidrat ve yağ sindirimi yapılmaz; ağızdan gelen amilaz da asitte çalışmaz. Emilim de sınırlıdır: su, bazı mineraller, alkol ve bazı ilaçlar mideden kana geçebilir. Besinlerin asıl emilimi ince bağırsakta yapılır.

HCl pepsinojeni pepsine çevirir, pepsin proteini polipeptitlere parçalar; mukus tabakası ile enzimin etkisiz salgılanması duvarı korur.Görsel: Sınav Defteri

Mide neden kendini sindirmez?

Mide duvarı da proteinden yapılmıştır; pepsin için bir et parçası ile mide duvarı arasında kimyasal bir fark yoktur. Korumayı üç önlem birlikte sağlar. Birincisi, iç yüzeyi örten mukus tabakası asit ve enzim ile duvar arasında bir set oluşturur. İkincisi, enzim etkisiz hâlde salgılanır ve ancak mide boşluğunda etkinleşir; böylece onu üreten hücrenin içinde çalışmaz. Üçüncüsü, iç yüzeydeki epitel hücreleri hızla yenilenir ve hasar gören hücrenin yerini kısa sürede yenisi alır. Bu denge bozulunca neler olduğunu gastrit ve ülserde göreceğiz.

Mide salgısını ne başlatır?

Besini görmek, koklamak ya da tadını almak, beyinden mideye giden sinirler aracılığıyla salgıyı daha besin gelmeden başlatır. Besin mideye ulaşıp duvarı gerdiğinde, özellikle protein içeriyorsa, mide duvarındaki hücreler gastrin hormonunu kana verir. Kanla dolaşıp yeniden mideye ulaşan gastrin mide bezlerini uyarır, HCl ve pepsinojen salgısı artar. Mide içi aşırı asitleşince gastrin salgısı azalır. Bu, endokrin sistem sayfasında gördüğümüz olumsuz geri bildirimin sindirimdeki bir örneğidir. Korku ve heyecan anında salgılanan adrenalinin sindirimi yavaşlattığını da orada görmüştük.

Akılda kalsın: HCl üç iş yapar: öldürür (mikrop), bozar (proteinin yapısı), uyandırır (pepsinojen → pepsin). Midede kimyasal sindirimi başlayan tek besin grubu proteindir.
Sınavda

Nasıl sorulurÖncüllü kalıp: “Midenin kendini sindirmemesi hangileriyle sağlanır?” Mukus tabakası ve enzimin etkisiz salgılanması doğru öncüldür.

Tuzak“Gastrinin mide salgısını artırması” ise korumaya değil salgıya hizmet eder, çeldiricidir. Grafik kalıbında pepsinin etkinliği düşük pH'ta en yüksektir; kimus ince bağırsağa geçip nötrlenince pepsin çalışamaz hâle gelir. Tuzak, gastrinin salgılandığı yerdedir: gastrin mide boşluğuna değil kana verilir, çünkü hormondur.

⇄Bilgi eşleştirme mide salgıları

?Soru çöz

Mide bezlerinin HCl salgısı yetersiz olan bir bireyde aşağıdakilerden hangisi beklenir?

✓ A. HCl olmadan pepsinojen pepsine yeterince dönüşemez ve proteinlerin yapısı bozulmaz; protein sindirimi yavaşlar. B midede yağ sindirilmez; C mukus salgısı HCl'ye bağlı değildir; D safrayı karaciğer üretir, HCl'den bağımsızdır.
YAPI · KARACİĞER VE PANKREAS

Karaciğer, safra ve pankreas: onikiparmak bağırsağında buluşan salgılar

MEB 11. sınıf · İnsan fizyolojisi · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaKan şekeri nasıl düzenlenir, insülin ve glukagon ne işe yarar?Bağlantılı konudan (Endokrin sistem). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Kan şekeri (kandaki glikoz) pankreasın iki zıt hormonuyla düzenlenir. Kan şekeri yükselince salınan insülin, glikozun hücrelere girmesini ve karaciğerle kaslarda glikojen olarak depolanmasını sağlayıp kan şekerini düşürür. Kan şekeri düşünce salınan glukagon, karaciğerdeki glikojeni glikoza yıkıp kana verir ve kan şekerini yükseltir.

Pankreas ve kan şekeri

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Karaciğer ve pankreasın sindirimdeki görevleri nelerdir, safra ne işe yarar?

Kısa cevap: Karaciğer safrayı üretir, safra kesesi depolar. Safrada enzim yoktur; yağları küçük damlacıklara ayırarak lipazın etki yüzeyini artırır, asidin nötrlenmesine katkı yapar ve yağda çözünen vitaminlerin emilimini kolaylaştırır. Pankreas; bikarbonatça ve karbonhidrat, protein, yağ, nükleik asit sindiren enzimlerce zengin öz suyunu onikiparmak bağırsağına gönderir. Bu salgıları, onikiparmak bağırsağından kana verilen sekretin ve kolesistokinin hormonları başlatır.

Asitli kimus mide kapısından onikiparmak bağırsağına geçtiği anda bir sorun doğar: ince bağırsakta çalışacak enzimler asitte iş göremez. Çözüm iki yardımcı organdan gelir.

Pankreas öz suyu: önce nötrle, sonra parçala

Pankreas, midenin arkasında uzanan karma bir bezdir. İnsülin ve glukagonu kana veren hormon tarafını endokrin sistem sayfasında anlattık. Burada dış salgı tarafı var: pankreas öz suyu bir kanalla onikiparmak bağırsağına dökülür ve şunları taşır:

  • Bikarbonat: mideden gelen asidi nötrler ve ortamı hafif bazik yapar. İnce bağırsakta çalışan enzimler bu ortamda en iyi çalışır, bağırsak duvarı da asitten korunur.
  • Amilaz: ağızda sindirilmeden kalan nişasta ve glikojeni maltoza parçalar.
  • Tripsinojen ve kimotripsinojen: protein sindiren enzimlerin etkisiz hâlleridir. İnce bağırsak epitelinin salgıladığı enterokinaz tripsinojeni tripsine, tripsin de kimotripsinojeni kimotripsine çevirir. Bu enzimler ve pankreasın öteki peptidazları (ör. karboksipeptidaz) polipeptitleri daha küçük peptitlere parçalar.
  • Lipaz: yağları yağ asitleri ve gliserole parçalar.
  • Nükleaz: DNA ve RNA'yı nükleotitlere parçalar.

Protein sindiren enzimler neden etkisiz salgılanır? Pankreas hücreleri de proteinden yapılmıştır. Tripsin pankreasın içinde etkin olsaydı, onu üreten organı sindirmeye başlardı. Enzim ancak bağırsak boşluğunda enterokinazla karşılaşınca etkinleşir. Bu, midedeki pepsinojenle aynı güvenlik kilididir.

Safra: enzimi yok, işi büyük

Safra karaciğerde üretilir, safra kesesinde depolanır. Kese, yağlı bir besin geldiğinde kasılır ve safrayı onikiparmak bağırsağına boşaltır. Safrada su, bikarbonat, safra tuzları, kolesterol ve yıkılan alyuvarlardan kalan safra boyası (bilirubin) bulunur, ama sindirim enzimi yoktur.

Yağ suda çözünmez ve bağırsakta iri damlalar hâlinde toplanır; lipaz ise yalnız damlanın yüzeyinde çalışabilir. Safra tuzları bu damlaları çok sayıda küçük damlacığa ayırır, tıpkı bulaşık deterjanının yağlı tabakta yaptığı gibi. Toplam yüzey büyür ve lipaz çok daha hızlı çalışır. Yağ molekülünün kendisi değişmediği için bu bir mekanik sindirimdir. Safra ayrıca asidin nötrlenmesine katkı yapar, yağ asitleri ile A, D, E ve K vitaminlerinin emilimini kolaylaştırır. Safra akışı durursa yağların önemli bir kısmı sindirilemeden dışkıyla atılır ve yağda çözünen vitaminlerin eksikliği görülür.

Karaciğerin sindirimden öte görevleri

  • Safra üretir.
  • Kandaki fazla glikozu glikojen olarak depolar, gerektiğinde yeniden glikoza çevirip kan şekerini dengeler. İnsülin ve glukagonun asıl hedeflerinden biri karaciğerdir.
  • Alkol, ilaç ve besinle gelen zehirli maddeleri etkisiz hâle getirir.
  • Protein yıkımında oluşan zehirli amonyağı daha az zehirli üreye çevirir. Üre böbreklerle atılır (bkz. üriner sistem).
  • A, D ve B₁₂ vitaminleri ile demiri depolar, yaşlanan alyuvarları yıkar.
  • Kanın pıhtılaşmasında görev alanlar dahil bazı kan proteinlerini üretir.

Hormonlar salgıyı zamanlar

Pankreas ve safra kesesi boş yere salgı yapmaz; onları onikiparmak bağırsağının duvarından kana verilen iki hormon harekete geçirir. Asitli kimus onikiparmak bağırsağına girince bağırsak duvarı sekretin salgılar. Sekretin pankreastan bikarbonatça zengin öz su salgılatır ve asit nötrlenir. Kimusta yağ ve protein varsa bağırsak duvarı kolesistokinin salgılar. Kolesistokinin safra kesesini kastırıp safrayı boşaltır ve pankreastan enzimce zengin öz su salgılatır. Mide için aynı işi gastrin yapıyordu. Bu üç hormon, sindirimin yalnız beyinden değil, kanalın kendi duvarından da yönetildiğini gösterir.

Gastrin mideyi, sekretin ve kolesistokinin pankreası ve safra kesesini çalıştırır.Görsel: Sınav Defteri
Akılda kalsın: Safra karaciğerde üretilir, kesede depolanır; ne safrada ne kesede enzim vardır. Sekretin sodayı çağırır (bikarbonat), kolesistokinin keseyi sıkar (safra) ve enzimi çağırır.
Sınavda

Nasıl sorulurHormon eşleştirmesinde salgılandığı yer sorulur: gastrin mide duvarından, sekretin ve kolesistokinin onikiparmak bağırsağından kana verilir. Safra akışı engellenen birinde yağların sindirimi ve A, D, E, K vitaminlerinin emilimi aksar; pankreasın lipaz üretimi ise sürer.

TuzakÜretim–depolama karışıklığıdır: “safra kesesi safra üretir” yanlıştır. “Safra yağların kimyasal sindirimini yapar” da yanlıştır; safrada enzim yoktur, kimyasal sindirim lipazın işidir.

↕Sıralama asit nötrlenirken

  1. Sekretin kanla pankreasa ulaşır
  2. Asitli kimus onikiparmak bağırsağına geçer
  3. Pankreastan bikarbonatça zengin öz su dökülür
  4. Onikiparmak bağırsağının duvarı sekretin salgılar

?Soru çöz

Safra kesesi ameliyatla alınmış, karaciğeri sağlıklı bir bireyle ilgili aşağıdakilerden hangisi beklenir?

✓ C. Safrayı karaciğer üretir, kese yalnız depolar; kese yokken safra az ve sürekli akar, çok yağlı öğünde yetmeyebilir. A depo ile üretici karıştırılıyor, karaciğer üretmeye devam eder; B lipaz pankreastan gelir, keseye bağlı değildir; D midedeki pepsin sindirimi safradan bağımsızdır.
SÜREÇ · KİMYASAL SİNDİRİM

Karbonhidrat, protein, yağ: kimyasal sindirim nerede başlar, nerede biter?

MEB 11. sınıf · İnsan fizyolojisi · Okuma 6 dk · 3 etkinlik

Önce hatırlaKarbonhidratlar nelerdir, monosakkarit, disakkarit ve polisakkarit örnekleri nelerdir?Bağlantılı konudan (Organik bileşikler). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Karbonhidratlar karbon, hidrojen ve oksijenden oluşan, canlıların temel enerji kaynağı olan organik bileşiklerdir. Monosakkaritler (glikoz, fruktoz, galaktoz, riboz, deoksiriboz) yapı taşıdır; iki monosakkarit birleşince disakkarit (maltoz, sükroz, laktoz), çok sayıda monosakkarit birleşince polisakkarit (nişasta, glikojen, selüloz, kitin) oluşur.

Karbonhidratlar

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Karbonhidrat, protein ve yağların kimyasal sindirimi nerede başlar, nerede biter?

Kısa cevap: Karbonhidratların kimyasal sindirimi ağızda başlar, midede durur, ince bağırsakta monosakkaritlere kadar tamamlanır. Proteinlerin sindirimi midede pepsinle başlar, ince bağırsakta pankreas ve bağırsak enzimleriyle amino asitlere kadar tamamlanır. Yağların sindirimi ince bağırsakta safra ve lipazla başlar ve yağ asidi ile gliserole kadar orada biter. Üç besinin de kimyasal sindirimi ince bağırsakta tamamlanır.

Kaşarlı bir tostu ısırdığında üç ayrı besin aynı lokmayla yola çıkar. Ama her biri sindirim kanalının farklı bir noktasında parçalanmaya başlar.

Önceki konular sindirimi organ organ anlattı. Şimdi aynı yolu besin besin izleyelim; sınavdaki “hangi besin nerede sindirilir?” tablolarının anahtarı bu bakıştır.

Çerçeveli kutular her besinin kimyasal sindiriminin başladığı yeri gösterir: karbonhidrat ağızda, protein midede, yağ ince bağırsakta.Görsel: Sınav Defteri

Son adım: ince bağırsak epitelinin enzimleri

Pankreas enzimleri büyük molekülleri ancak ara ürünlere kadar götürür. Son adımı ince bağırsağın iç yüzeyini döşeyen epitel hücrelerinin enzimleri atar. Bu enzimlerin çoğu emilimi yapan hücrelerin yüzeyinde çalışır; böylece yapı birimi oluşur oluşmaz emilebilir.

İnce bağırsak epitelinin enzimleri
EnzimEtki ettiği maddeÜrün
Maltazmaltozglikoz + glikoz
Sükrazsükroz (çay şekeri)glikoz + fruktoz
Laktazlaktoz (süt şekeri)glikoz + galaktoz
Peptidazlar (ör. dipeptidaz)küçük peptitleramino asitler
Nükleotitleri parçalayan enzimlernükleotitfosfat, beş karbonlu şeker, organik baz
Enterokinaztripsinojen (besin parçalamaz)tripsin: protein sindirimini başlatır

Disakkaritlerin hangi monosakkaritlerden oluştuğunu organik bileşikler sayfasında görmüştük. Laktazı yetersiz üreten kişilerde süt şekeri sindirilemez; kalın bağırsağa ulaşan laktozu bakteriler kullanır, gaz, şişkinlik ve ishal görülür. Bu duruma laktoz intoleransı denir. Selülozu parçalayan enzim ise insanda hiç yoktur. Selüloz sindirilmeden kalın bağırsağa geçer ve lif olarak iş görür; önemini son konuda göreceğiz.

Her bölmenin pH'ı orada çalışan enzime göredir. Pepsin kuvvetli asidik, pankreas ve ince bağırsak enzimleri hafif bazik, tükürük amilazı ise nötre yakın ortamda en hızlı çalışır. Enzim etkinliğinin pH ve sıcaklıkla nasıl değiştiğini organik bileşikler sayfasında grafiklerle incelemiştik.

Bir deneyle görmek

Üç deney tüpüne eşit miktarda nişasta çözeltisi konup 37 °C'de bekletilsin. 1. tüpe tükürük, 2. tüpe kaynatılıp soğutulmuş tükürük, 3. tüpe tükürük ve bir miktar HCl eklensin. Bir süre sonra her tüpe iyot çözeltisi damlatılsın; iyot, nişastayla mavi-mor renk verir. Yorum adım adım:

  • Değişkenler: bağımsız değişken enzimin durumu ve ortamın pH'ı, bağımlı değişken nişastanın kalıp kalmadığıdır (renk). Sıcaklık ve nişasta miktarı kontrol edilen değişkenlerdir.
  • 1. tüp: amilaz çalışır, nişasta yıkılır; mavi-mor renk oluşmaz.
  • 2. tüp: kaynatma enzimin yapısını kalıcı olarak bozmuştur; nişasta kalır, mavi-mor renk oluşur.
  • 3. tüp: asit amilazı çalışamaz hâle getirir; nişasta kalır, mavi-mor renk oluşur. Sonuç: tükürük amilazı midede çalışmaz.
Akılda kalsın: Başlama sırası ağız–mide–ince bağırsak = karbonhidrat–protein–yağ. Bitiş yeri üçü için de aynı: ince bağırsak. Bağlar: amilaz, maltaz, sükraz, laktaz glikozit bağını; pepsin, tripsin, peptidazlar peptit bağını; lipaz ester bağını koparır.
Sınavda

Nasıl sorulurKanal boyunca bir maddenin miktar grafiği verilir ve madde sorulur: ağızda azalmaya başlayan nişasta ya da glikojendir, midede azalmaya başlayan proteindir, yalnız ince bağırsakta azalan yağdır. Enzim–bağ eşleştirmesi de sık gelir. Deney tüpü sorularında önce bağımsız değişkeni bul, sonra hangi tüpte enzimin çalışabildiğine karar ver.

Tuzak“kimyasal sindirimde ATP harcanır” yanlıştır; hidrolizde su harcanır, ATP harcanmaz.

⇄Bilgi eşleştirme enzim → iş

▭Boşluk doldurma

Proteinlerin kimyasal sindiriminin başladığı organ , yağların kimyasal sindiriminin başlayıp tamamlandığı organ olarak bilinir.

mideince bağırsakağızkalın bağırsak

?Soru çöz

37 °C'de bekletilen dört deney tüpünün içeriği şöyledir: 1. tüp protein + pepsin + HCl (kuvvetli asidik); 2. tüp protein + pepsin (hafif bazik); 3. tüp nişasta + pankreas amilazı (hafif bazik); 4. tüp yağ + safra tuzları + lipaz (hafif bazik). Bir süre sonra tüplerde oluşan ürünlerle ilgili aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

✓ C. Lipaz hafif bazik ortamda yağı yağ asidi ve gliserole parçalar; safra tuzları yağı damlacıklara ayırıp işi hızlandırır. A yanlış: pepsin proteini yalnız polipeptitlere kadar götürür, amino asit için ince bağırsak enzimleri gerekir. B yanlış: pepsin kuvvetli asidik ortamın enzimidir, hafif bazik ortamda çalışmaz. D yanlış: amilazın ürünü maltozdur; maltozu glikoza maltaz yıkar ve tüpte maltaz yoktur.
SÜREÇ · EMİLİM

Emilim: villuslar, kan ve lenf yolu, kalın bağırsak

MEB 11. sınıf · İnsan fizyolojisi · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaDifüzyon nedir, basit difüzyon ile kolaylaştırılmış difüzyon arasındaki fark nedir?Bağlantılı konudan (Hücre zarından madde geçişi). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Difüzyon, moleküllerin kendi hareket enerjileriyle çok yoğun (derişimi yüksek) ortamdan az yoğun ortama yayılmasıdır; ATP harcanmaz ve derişim eşitlenince net geçiş durur. Basit difüzyonda madde doğrudan fosfolipit tabakadan, kolaylaştırılmış difüzyonda kanal ya da taşıyıcı proteinlerden geçer.

Basit ve kolaylaştırılmış difüzyon

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Besinler ince bağırsakta nasıl emilir, villusun görevi nedir, kalın bağırsak ne iş yapar?

Kısa cevap: Sindirim ürünleri büyük ölçüde ince bağırsakta, iç yüzeyi genişleten villus ve mikrovilluslar aracılığıyla aktif ve pasif taşımayla emilir. Monosakkaritler, amino asitler, suda çözünen vitaminler, su ve mineraller kan kılcallarına geçer ve kapı toplardamarıyla önce karaciğere gider. Yağ asidi ve gliserol epitelde yeniden yağa dönüşür ve şilomikron olarak lenf kılcallarına geçer. Kalın bağırsakta su ve mineraller emilir, bakteriler K vitamini ile bazı B vitaminlerini üretir, artıklar dışkı olarak atılır.

Bir havluyu kat kat katlarsan küçük bir kutuya sığar, açtığında ise masayı kaplar. İnce bağırsağın iç yüzeyi de böyle katlanmıştır.

Yüzeyi büyüten üç kat

İnce bağırsak üç bölümdür: onikiparmak bağırsağı (duodenum), boş bağırsak ve kıvrımlı bağırsak. Kimyasal sindirimin büyük kısmı onikiparmak bağırsağında, emilimin büyük kısmı sonraki bölümlerde yapılır. İç yüzey önce büyük kıvrımlar yapar. Kıvrımların üstü parmak biçimli villuslarla kaplıdır. Villusu döşeyen epitel hücrelerinin bağırsak boşluğuna bakan zarında da fırça gibi sitoplazma uzantıları, yani mikrovilluslar bulunur.

Bu kadar katlanma neden gerekli? Emilim hızı, maddenin geçebileceği zar yüzeyi büyüdükçe artar; hücre zarından madde geçişi sayfasında yüzey alanının taşımayı nasıl hızlandırdığını görmüştük. Her villusun içinde kılcal kan damarları ve bir lenf kılcalı bulunur. Villusu örten epitel tek katlıdır, bu yüzden madde ile kan arasındaki yol çok kısadır.

İki yol: kan ve lenf

Glikoz, galaktoz ve amino asitler epitel hücresine çoğunlukla aktif taşımayla alınır. Bu sayede bağırsak boşluğunda derişimleri düştüğünde bile emilmeye devam ederler. Fruktoz kolaylaştırılmış difüzyonla, su osmozla geçer; mineraller aktif ya da pasif taşınır. Bu maddeler, suda çözünen B ve C vitaminleriyle birlikte villustaki kan kılcallarına geçer.

Yağ asidi ve gliserol, zarın yağ katmanında çözünebildikleri için epitel hücresine kolayca girer. Hücrede yeniden yağa dönüşür, kolesterol ve proteinle paketlenerek şilomikron denen damlacıkları oluşturur. Şilomikronlar kan kılcalının duvarından geçemeyecek kadar büyüktür, daha geçirgen olan lenf kılcalına geçer. Yağda çözünen A, D, E ve K vitaminleri de bu yolu izler. Lenf, lenf damarlarında toplanır ve göğüs kanalı üzerinden sol köprücük altı toplardamarına dökülerek kana katılır. Lenf dolaşımının ayrıntısı kan, lenf ve bağışıklık sayfasındadır.

Suda çözünenler kanla ve önce karaciğere, yağlar ve yağda çözünen vitaminler lenfle gider; iki yol kalpte birleşir.Görsel: Sınav Defteri

Karaciğer neden ilk durak?

Kanla emilen besinler doğrudan kalbe gitmez. Bağırsaktan gelen kılcallar birleşip kapı toplardamarını oluşturur ve bu damar kanı önce karaciğere taşır. Karaciğer bir gümrük kapısı gibi çalışır: fazla glikozu glikojen olarak alıkoyar, besinle gelen zehirli maddeleri etkisizleştirir, sonra kanı karaciğer toplardamarı ve alt ana toplardamarla kalbe gönderir. Bu sayede yemekten sonra kan şekeri bütün vücutta birden fırlamaz. Lenf yoluyla gelen yağlar ise karaciğere bu ilk turda uğramaz.

Kalın bağırsak: su, vitamin, dışkı

İnce bağırsaktan gelen sulu artık kalın bağırsağa geçer. Birleşme yerindeki kör bağırsağın ucunda apandis denen küçük bir uzantı vardır. Kalın bağırsakta sindirim enzimi salgılanmaz, yalnız kayganlık için mukus salgılanır. Burada suyun büyük kısmı osmozla, mineraller aktif ya da pasif taşımayla emilir ve artık giderek katılaşır.

Kalın bağırsakta yaşayan yararlı bakteriler, yani bağırsak florası, sindirilmemiş artıklarla beslenirken K vitamini ve bazı B vitaminlerini üretir. Bu vitaminler kalın bağırsaktan emilir. Flora, zararlı mikropların bağırsağa yerleşmesini de zorlaştırır. İnsan ile bakterinin birbirinden yarar gördüğü bu ilişkiyi komünite ve popülasyon ekolojisi sayfasında mutualizm örneği olarak göreceğiz. Sindirilmemiş artıklar, bakteriler ve dökülen epitel hücreleri düz bağırsakta (rektum) dışkı olarak birikir ve anüsten atılır.

Akılda kalsın: Suda çözünen kana, yağda çözünen lenfe: glikoz, amino asit, B, C kana; yağ asidi, gliserol, A, D, E, K lenfe. Kapı toplardamarı, emilen besinleri kalpten önce karaciğere götüren damardır.
Sınavda

Nasıl sorulurYol sıralaması sorulur: ince bağırsakta emilen glikozun beyne giderken geçtiği yapılar sırasıyla villustaki kan kılcalı, kapı toplardamarı, karaciğer, alt ana toplardamar, kalbin sağ yarısı, akciğerler, kalbin sol yarısı ve aorttur. İkinci kalıp kalın bağırsaktır: peristaltik hareket yavaşlarsa su emilimi artar ve dışkı sertleşir; hızlanırsa su emilimi azalır ve ishal görülür.

TuzakYağ asidini de bu yola koymaktır: yağ asidi kapı toplardamarından geçmez, lenf yolunu izler.

↕Sıralama glikozun yolu

  1. Kapı toplardamarıyla karaciğere taşınır
  2. Bağırsak epitel hücresine aktif taşımayla girer
  3. Alt ana toplardamarla kalbe ulaşır
  4. Villustaki kan kılcalına geçer

?Soru çöz

İnce bağırsakta emilen aşağıdaki maddelerden hangisi kalbe ulaşmadan önce karaciğerden geçmez?

✓ B. Yağ asitleri epitelde yeniden yağa dönüşüp şilomikron olarak lenf kılcalına geçer ve lenfle doğrudan kana katılır. A glikoz, C amino asit ve D suda çözünen C vitamini kan kılcalına geçer, kapı toplardamarıyla önce karaciğere gider.
SAĞLIK · SİNDİRİM

Sindirim sistemi rahatsızlıkları: reflü, gastrit, ülser, hemoroit, kabızlık, ishal

MEB 11. sınıf · İnsan fizyolojisi · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaAsit, baz ve tuzların canlılar için önemi nedir?Bağlantılı konudan (Canlıların ortak özellikleri). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Asitler suda çözününce H⁺ (hidrojen) iyonu verir ve pH'ları 7'den küçüktür; bazlar OH⁻ (hidroksit) iyonu verir ve pH'ları 7'den büyüktür. Asit ile baz tepkimeye girince tuz ve su oluşur (nötrleşme). Canlılar için önemleri pH dengesindedir: enzimler yalnız belirli bir pH aralığında çalışır. Tuzlar ise suda iyonlarına ayrışarak mineral kaynağı olur ve vücudun su dengesini belirler.

Asitler, bazlar ve tuzlar

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Reflü, gastrit, ülser, hemoroit, kabızlık ve ishal nedir, nedenleri nelerdir?

Kısa cevap: Reflü, mide içeriğinin yemek borusuna geri kaçmasıdır. Gastrit mide iç yüzeyinin iltihaplanması, ülser ise mide ya da onikiparmak bağırsağının iç yüzeyinde açılan yaradır. Hemoroit, anüs ve düz bağırsağın son kısmındaki toplardamarların genişleyip şişmesidir. Kabızlıkta artık kalın bağırsakta yavaş ilerler ve fazla su kaybederek sertleşir; ishalde su emilimi azalır, dışkı sık ve sulu çıkar.

Ağır bir akşam yemeğinin ardından hemen uzanınca göğüste bir yanma hissedilebilir. Sindirim sisteminin rahatsızlıklarının çoğu, önceki konularda gördüğümüz bir dengenin bozulmasıdır.

Üst bölüm: asidin yanlış yerde ya da fazla olması

Reflü: Mide ağzındaki halka kas, mide içeriğinin yemek borusuna dönmesini engeller. Bu kas yeterince kapanmazsa asitli mide içeriği yemek borusuna kaçar. Yemek borusunun iç yüzeyi, midedeki gibi kalın bir mukus tabakasıyla korunmadığı için asitten tahriş olur. Göğüs kemiğinin arkasında yanma (mide ekşimesi) ve ağza acı-ekşi sıvı gelmesi görülür. Çok ve geç saatte yemek, yemekten hemen sonra yatmak, yağlı ve baharatlı yiyecekler, gazlı ve kafeinli içecekler, sigara ve fazla kilo reflüyü kolaylaştırır.

Gastrit: Mide iç yüzeyinin iltihaplanmasıdır ve midedeki asit–mukus dengesi bozulunca ortaya çıkar. Başlıca nedenleri Helicobacter pylori bakterisiyle enfeksiyon, ağrı kesicilerin bilinçsiz ve uzun süreli kullanımı, alkol ve sigaradır. Stres ve düzensiz beslenme yakınmaları artırır. Karnın üst bölümünde ağrı ya da yanma, bulantı ve şişkinlik görülür.

Ülser: Mide ya da onikiparmak bağırsağının iç yüzeyinde açılan yaradır. Asidin saldırısı korunma önlemlerini aşınca doku aşınır. En sık nedenleri Helicobacter pylori enfeksiyonu ve bazı ağrı kesicilerin uzun süre kullanılmasıdır; sigara ve stres iyileşmeyi zorlaştırır. Tedavi edilmeyen ülser kanayabilir, hatta duvarı delebilir. Gastritte iç yüzey iltihaplanmıştır; ülserde ise dokuda gerçek bir kayıp, açık bir yara vardır.

Alt bölüm: suyun ve basıncın dengesi

Kabızlık: Artık kalın bağırsakta normalden yavaş ilerlerse daha uzun süre su emilir; dışkı sertleşir ve seyrekleşir. Lifsiz beslenme, az su içmek, hareketsizlik ve dışkılama isteğini sık sık bastırmak başlıca nedenlerdir.

İshal: Sık ve sulu dışkılamadır. Çoğunlukla kirli su ya da besinle bulaşan bakteri, virüs ve parazitlerin bağırsağı tahriş etmesiyle başlar. İçerik kalın bağırsaktan hızlı geçtiği için su emilemez. Antibiyotiklerin bağırsak florasını bozması da ishale yol açabilir. Asıl tehlike su ve mineral kaybıdır; özellikle bebek, çocuk ve yaşlılarda kaybedilen sıvı ve tuz yerine konmalıdır.

Hemoroit: Anüs ve düz bağırsağın son kısmındaki toplardamarların genişleyip şişmesidir; bacaklardaki varisin bu bölgedeki karşılığı gibi düşünülebilir (varis için bkz. kalp, damarlar ve dolaşım). Kabızlıkta ıkınmak, uzun süre oturmak, lifsiz beslenme ve gebelik bu damarlardaki basıncı artırır. Dışkılama sırasında kanama, kaşıntı ve ağrı görülebilir. Kabızlığı önleyen her önlem hemoroidi de önler.

Akılda kalsın: Yukarıda asit sorunu (reflü, gastrit, ülser), aşağıda su sorunu (kabızlık, ishal) ve basınç sorunu (hemoroit). Kabızlık = fazla su emilimi, ishal = az su emilimi.
Sınavda

Nasıl sorulurNeden–sonuç eşleştirmesi gelir: kalın bağırsakta artığın yavaş ilerlemesi kabızlığa, hızlı ilerlemesi ishale yol açar. İkinci kalıp “hangisi ülser riskini artırmaz?” sorusudur; lifli beslenme gibi koruyucu bir alışkanlık doğru cevap olur. Gastrit ile ülser arasındaki fark da sorulabilir: biri iltihap, öteki açık yaradır.

Tuzak“ishalde suyun geri emilimi artar” yargısıdır; yanlıştır. Reflüde de asit mideden yemek borusuna kaçar, tersi değil.

⇄Bilgi eşleştirme rahatsızlık → tanım

?Soru çöz

Kirli su içtikten sonra ishal olan bir bireyle ilgili aşağıdakilerden hangisi söylenebilir?

✓ A. İshalde içerik kalın bağırsaktan hızlı geçer ve su yeterince emilemez. B yavaş ilerleme ishalin değil kabızlığın nedenidir; C vücut su ve mineral kazanmaz, kaybeder; D safra üretimi ishalle durmaz.
SAĞLIK · BESLENME

Sindirim sağlığı: lif, hareket, temizlik ve bağırsak florası

MEB 11. sınıf · İnsan fizyolojisi · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaBesinlerde organik bileşikler nasıl tespit edilir, obezite ve insülin direnci beslenmeyle nasıl ilişkilidir?Bağlantılı konudan (Organik bileşikler). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Besinlerdeki organik bileşikler ayıraçlarla tespit edilir: nişasta iyot (Lugol) ile mavi-mor, glikoz ve fruktoz Benedict ile ısıtılınca kiremit kırmızısı, protein biüret ile mor, yağ Sudan III ile kırmızı renk verir. Uzun süre aşırı ve dengesiz beslenme vücutta yağ birikmesine (obezite) yol açar; aşırı yağ birikimi hücrelerin insüline yanıtını azaltır (insülin direnci) ve tip 2 diyabet riskini artırır.

Besin testleri ve sağlıklı beslenme

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Sindirim sistemi sağlığı için neler yapılmalı, lifli beslenme ve antibiyotik bağırsağı nasıl etkiler?

Kısa cevap: Sindirim sistemi sağlığı için düzenli fiziksel etkinlik, iyi yıkanmış ve temiz besinler, yeterli su ve sebze, meyve, baklagil, tam tahıl gibi lifçe zengin doğal beslenme gerekir. Asitli içecekler ve fast-food beslenme reflü, gastrit, diş çürüğü, kabızlık ve obezite riskini artırır. Bilinçsiz antibiyotik kullanımı zararlı bakterilerle birlikte yararlı bağırsak florasını da öldürür; ishale ve dirençli bakterilerin yayılmasına yol açar.

Kabızlık yakınmasıyla gelen birine hekimler çoğu zaman ilaçtan önce yürüyüş ve bol sebze önerir. Nedeni, kalın bağırsağın çalışma biçiminde saklıdır.

Lif: sindirilmeyen ama vazgeçilmeyen

Lif, bitkisel besinlerde bulunan ve insan enzimlerinin parçalayamadığı maddelerdir; başlıcası selülozdur. Sindirilmediği için enerji vermez. Ama kalın bağırsakta su tutarak dışkının hacmini artırır ve onu yumuşatır; bağırsak duvarını gererek peristaltik hareketi uyarır. Sonuçta artık daha hızlı ve kolay ilerler, kabızlık ve hemoroit riski azalır. Lifli besinler tokluk hissini de uzattığı için kilo denetimine yardım eder.

Sebze, kabuğuyla yenen meyve, kuru baklagiller ve tam tahıllı ekmek iyi lif kaynaklarıdır. Beyaz un ve şekerle yapılan işlenmiş besinlerde ise lif azdır; “doğal beslenin” önerisi bu yüzdendir. Lifli beslenmenin yanında bol su da içilmelidir, çünkü lif ancak suyla birlikte dışkıyı yumuşatabilir.

Hareket ve temizlik

Düzenli fiziksel etkinlik bağırsak kaslarının düzenli çalışmasını destekler, artığın kalın bağırsakta bekleme süresini kısaltır ve kabızlığı önler. Kilo denetimine katkısıyla reflü riskini de düşürür. Ama tok karnına ağır egzersiz önerilmez; kan kaslara yöneldiği için sindirim yavaşlayabilir.

Temizlik sindirim sisteminin ilk savunma hattıdır. Yıkanmamış sebze ve meyve, iyi pişmemiş et, kirli su ve yıkanmamış eller bakteri, virüs ve parazitlerin kanala girmesine yol açar. İshal ve besin zehirlenmelerinin çoğu böyle başlar. Besinleri yıkamak, uygun sıcaklıkta saklamak ve tuvaletten sonra el yıkamak bu zinciri koparır.

Asitli içecekler ve fast-food

Gazlı ve asitli içecekler diş minesini aşındırarak çürüğe zemin hazırlar. İçerdikleri gaz mideyi şişirip mide ağzını zorlar ve reflü yakınmalarını artırabilir. Asitlikleri gastrit ve ülseri olanlarda şikâyetleri ağırlaştırır, mide asitliğindeki değişim de midedeki enzimin çalışmasını etkiler. Çoğunun şeker yükü de yüksektir.

Fast-food beslenme genellikle yağ ve tuzca zengin, lifçe fakirdir; çoğu zaman da hızlı ve iyi çiğnemeden yenir. Yağlı bir öğün mideden daha geç boşalır, bu da hazımsızlığı ve reflüyü kolaylaştırır. Lif eksikliği kabızlığa, fazla enerji de obeziteye yol açar. Obezite ile insülin direnci arasındaki ilişkiyi organik bileşikler sayfasında görmüştük.

Antibiyotik ve bağırsak florası

Antibiyotikler bakterileri öldüren ilaçlardır ve zararlı bakteriyi yararlısından ayırt etmez. Bir enfeksiyon için alınan antibiyotik, kalın bağırsaktaki bağırsak florasının bir kısmını da yok eder. Flora zayıflayınca K vitamini ve bazı B vitaminlerinin üretimi azalır, boşalan yere zararlı mikroplar yerleşip çoğalabilir. Antibiyotik kullanırken görülen ishalin nedeni çoğu zaman budur.

Bilinçsiz kullanımın iki zararı daha vardır. Birincisi, antibiyotikler virüslere etki etmez; grip ya da soğuk algınlığında kullanılan antibiyotik hastalığı geçirmez, yalnız floraya zarar verir. İkincisi, gereksiz kullanım ya da tedaviyi erken bırakmak antibiyotiğe dirençli bakterilerin seçilip çoğalmasına yol açar. Bu süreci biyoteknoloji ve doğal seçilim sayfasında ele alacağız. Antibiyotik yalnız hekim önerisiyle, önerilen doz ve sürede kullanılmalıdır. Yoğurt ve kefir gibi yararlı canlı mikroorganizma içeren (probiyotik) fermente besinler floranın dengesine katkı sağlar.

Akılda kalsın: Bağırsağın dört dostu: lif, su, hareket, temizlik. Dört düşmanı: lifsiz fast-food, asitli içecek, hareketsizlik, bilinçsiz antibiyotik.
Sınavda

Nasıl sorulurÇıkarım soruları gelir: “Uzun süre antibiyotik kullanan bir bireyde aşağıdakilerden hangisinin görülmesi beklenir?” Doğru cevap çoğu zaman K vitamini üretiminin azalması ya da ishaldir.

Tuzak“lif sindirilip enerji verdiği için önemlidir” yargısı yanlıştır; lif sindirilmez, önemi bağırsak hareketine etkisindedir. Bir başka tuzak antibiyotiğin grip virüsünü öldürdüğü yargısıdır; antibiyotik yalnız bakterilere etki eder.

▭Boşluk doldurma

İnsanın sindiremediği kalın bağırsakta su tutarak dışkının hacmini artırır ve riskini azaltır. Bilinçsiz antibiyotik kullanımı, yararlı bakterilerden oluşan bağırsak bozar.

selülozkabızlıkflorasınınişastaglikojen

?Soru çöz

Aşağıdakilerden hangisi sindirim sistemi sağlığını korumaya yönelik bir davranış değildir?

✓ D. Soğuk algınlığı virüslerle oluşur ve antibiyotik virüslere etki etmez; gereksiz antibiyotik bağırsak florasını bozar. A yıkamak mikrop ve kalıntıyı uzaklaştırır; B lifli besin bağırsak hareketini düzenler; C düzenli hareket kabızlığı önler; üçü de korur.

Karma tekrar

Önceki 3 sayfadan karışık 10 soru. Sınavdaki gibi konular karışık gelir; hangi konudan olduğunu çözümde görürsün. Birkaç gün sonra yeniden çöz.

?Soru 1

Lunaparkta hızla dönen bir oyuncaktan inen bir çocuk bir süre sendeleyerek yürüyor ve çevresi dönüyormuş gibi hissediyor. Bu durumda uyarıyı alan yapı ile gelen bilgiyi değerlendirip vücut duruşunu ayarlayan merkez aşağıdakilerin hangisinde birlikte verilmiştir?

✓ A. Dönme hareketini iç kulaktaki yarım daire kanalları algılar; denge bilgisini değerlendirip kasları ayarlayan beyinciktir. B salyangozu dengeyle karıştırır, o işitme reseptörüdür; C dengeyi beyincik yerine omurilik soğanına verir; D işitmedeki kulak zarını ve uç beyni dengeyle karıştırır.Kaynak: Duyu organları · Kulak: işitme ve denge

?Soru 2

Uzun süre iyot eksikliği yaşayan bir bölgede basit guatr görülen bireylerde aşağıdakilerden hangisi beklenmez?

✓ D. Tiroksin az olduğu için negatif geri bildirim zayıflar; TSH azalmaz, tersine artar. A beklenir: iyot yokken tiroksin yapılamaz; B beklenir: sürekli uyarılan tiroit büyür; C beklenir: az tiroksin hipofizi baskılayamaz.Kaynak: Endokrin sistem · Diyabet ve hormon bozuklukları

?Soru 3

Aşağıdakilerden hangisi duyu organlarının sağlıklı yapısını korumaya yönelik bir davranış değildir?

✓ B. Kulak çöpü kulak kirini içeri iterek tıkaca yol açabilir ve kulak zarını yaralayabilir; kulak yolu kendini kulak kiriyle temizler. A doğru davranıştır: gözü UV ışınlarından korur; C doğrudur: düşük ses işitme hasarını önler; D doğrudur: ara vermek göz yorgunluğunu azaltır.Kaynak: Duyu organları · İşitme, denge kaybı ve korunma

?Soru 4

Yetişkin bir insanda; I. gırtlak kapağı, II. dizdeki menisküs, III. burun ucu yapılarında bulunan kıkırdak çeşitleri sırasıyla aşağıdakilerin hangisinde doğru verilmiştir?

✓ B. Gırtlak kapağı esnek olması gereken bir kapaktır, elastik kıkırdaktır. Menisküs yük taşıyan bir yastıktır, fibröz kıkırdaktır. Burun ucu hiyalin kıkırdaktır. A gırtlak kapağını hiyalin, burnu elastik sanır; C menisküsü hiyalin, burnu fibröz yapar; D gırtlak kapağını fibröz, menisküsü elastik sayar.Kaynak: Destek ve hareket sistemi · Kıkırdak doku ve çeşitleri

?Soru 5

İnsan derisinin epidermis tabakasıyla ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır?

✓ A. Epidermiste kan damarı yoktur; canlı hücreleri besinlerini alttaki dermisten difüzyonla alır. B doğrudur: en üstteki korun tabakası ölü ve keratinlidir; C doğrudur: bölünen Malpighi tabakasıdır; D doğrudur: epidermis çok katlı epiteldir.Kaynak: Duyu organları · Deri: epitel ve bağ doku

?Soru 6

İnsan vücudundaki aşağıdaki birleşim yerlerinden hangisi oynar eklem değildir?

✓ D. Omurlar arasında kıkırdak disk bulunur ve hareket sınırlıdır; bu yarı oynar eklemdir. A alt çene, B omuz ve C diz geniş hareket yapan oynar eklemlerdir.Kaynak: Destek ve hareket sistemi · Eklem çeşitleri

?Soru 7

Aşağıdaki kemik çiftlerinin hangisinde iki kemik de şekil bakımından aynı gruptadır?

✓ C. Kafatası ve kalça kemiklerinin ikisi de yassı kemiktir. A karıştırır: uyluk uzun, kürek yassı kemiktir; B omur düzensiz, kaval uzun kemiktir; D el bilek kemiği kısa, pazu uzun kemiktir.Kaynak: Destek ve hareket sistemi · Kemik çeşitleri ve kemiğin büyümesi

?Soru 8

Hormonla düzenleme sinirsel düzenlemeyle karşılaştırıldığında aşağıdakilerden hangisi yalnız hormonla düzenlemeye özgüdür?

✓ C. Hormon kana verilir ve kanla taşınır. A ve D iki sistemde ortaktır: ikisi de tepki oluşturur, homeostaziye katkı sağlar; B sinapslarda da kimyasal madde kullanıldığını atlar.Kaynak: Endokrin sistem · Hormon ve endokrin bez

?Soru 9

Gece ıssız bir sokakta arkasından ani bir ses duyan sağlıklı bir insanda, böbrek üstü bezinin öz bölgesinden salgılanan hormonların etkisiyle aşağıdakilerden hangisinin gerçekleşmesi beklenmez?

✓ B. Adrenalin kanı sindirim organlarından ve deriden kaslara yönlendirir; sindirim organlarına giden kan azalır. A beklenir: adrenalin kalp atımını hızlandırır; C beklenir: glikojen yıkılıp kana glikoz verilir; D beklenir: kan basıncı yükselir.Kaynak: Endokrin sistem · Böbrek üstü, eşeysel bezler ve ötekiler

?Soru 10

Bir öğrenci aynı büyüklükteki iki tavuk kemiğinden birini birkaç gün sirkede bekletiyor, ötekini fırında uzun süre yüksek sıcaklıkta tutuyor. Sirkedeki kemiğin kolayca büküldüğü, fırındaki kemiğin ise şeklini koruduğu ama hafif bir darbeyle ufalandığı gözleniyor. Bu deneyin sonucuna göre aşağıdakilerden hangisi söylenebilir?

✓ A. Asit mineralleri çözdüğü için sirkedeki kemik esnek kalır; yakma organik kısmı yok ettiği için fırındaki kemik sert ama kırılgandır. Demek ki esneklik organik, sertlik inorganik bileşenlerden gelir. B ters: sirke kollajeni değil mineralleri çözer; C ters: ısı minerali değil organik kısmı yok eder; D sertliği organiğe bağlar, oysa sertlik minerallerdendir.Kaynak: Destek ve hareket sistemi · Kemik doku
54
Daha fazla soru çözmek ister misin?Sindirim sistemi konusundan 54 soru seni bekliyor. Çözümlü; yanlışların Hata Defteri'ne kaydedilir.
Soru çöz →