Su ve mineraller: bitkinin topraktan aldıkları ve yardımcı ortakları
MEB 12. sınıf · Bitki biyolojisi · Okuma 6 dk · 2 etkinlik
Önce hatırlaEkosistem nedir, canlı ve cansız bileşenleri nelerdir, popülasyon ve komünite ile ilişkisi nedir?Bu konunun bağlandığı sayfadan (Ekosistem ekolojisi). Önce kendin cevapla, sonra aç.
Ekosistem, belirli bir alanda yaşayan bütün canlılar ile bu canlıların etkileşim içinde olduğu cansız çevrenin (ışık, sıcaklık, su, toprak, mineraller, pH) oluşturduğu bütündür. Aynı türün bireyleri popülasyonu, bir alandaki bütün popülasyonlar komüniteyi, komünite cansız çevreyle birlikte ekosistemi oluşturur. Canlı bileşenler işlevlerine göre üretici, tüketici ve ayrıştırıcıdır.
✎Konu anlatımı
Bitkiler için su ve minerallerin önemi nedir, nodül ve mikoriza bitkinin mineral almasına nasıl yardım eder?
Kısa cevap: Su bitkide fotosentezin ham maddesi, çözücü ve taşıyıcıdır, hücreleri turgor ile dik tutar ve terlemeyle yaprağı serinletir. Mineraller topraktan suda çözünmüş iyonlar olarak alınır. Baklagillerin köklerindeki nodüllerde yaşayan bakteriler bitkiye azot bileşikleri, köklerle ortaklık kuran mikoriza mantarları ise daha geniş bir su ve mineral alım yüzeyi sağlar.Tarlada aylarca yetişen bir buğday başağı kuru otsa bile kütlesinin büyük kısmını havadan gelen karbondan yapmıştır; topraktan aldığı ise su ve bir avuç mineraldir, ama onlarsız hiçbir şey olmaz.
Su neden bu kadar önemli?
Otsu bir bitkinin kütlesinin büyük bölümü sudur ve su bitkide aynı anda birçok işi yürütür. Fotosentezin ham maddesidir: fotolizde parçalanan suyu fotosentez ve kemosentez sayfasında görmüştük. Çözücü ve taşıyıcıdır: mineraller suda çözünmüş olarak kökten yaprağa, şeker de suyla birlikte floemde taşınır. Bitkiyi dik tutar: hücre kofulu su alınca sitoplazma çepere bastırır; hücre zarından madde geçişi sayfasında gördüğümüz bu turgor basıncı otsu bitkinin iskeleti gibidir, su azalınca yapraklar pörsür. Serinletir: yapraktan buharlaşan su yaprağın ısınmasını önler. Ayrıca kök ve sürgün ucundaki hücreler ancak su alarak uzayabilir.
Hangi mineraller gerekir?
Bitki karbon, hidrojen ve oksijeni havadan ve sudan alır. Geri kalan gerekli elementleri topraktan, suda çözünmüş iyonlar hâlinde emer. Bu mineraller bitkinin yaptığı protein, nükleik asit, klorofil ve enzimlerin yapısına katılır ya da onların çalışmasına yardım eder; eksik olduklarında büyüme yavaşlar, yapraklar sararabilir. Gereken miktara göre iki gruba ayrılırlar:
| Grup | Mineraller |
|---|---|
| Çok miktarda gerekenler (makro besin) | azot (N), fosfor (P), potasyum (K), kalsiyum (Ca), magnezyum (Mg), kükürt (S) |
| Az miktarda gerekenler (mikro besin) | demir (Fe), mangan (Mn), çinko (Zn), bakır (Cu), bor (B), molibden (Mo), klor (Cl), nikel (Ni) |
Gübre torbalarındaki N-P-K harfleri, en çok eksilen üç makro besini gösterir. “Az miktarda gereken” demek “önemsiz” demek değildir: mikro besinlerden biri eksik olsa da bitki gelişimini tamamlayamaz. Toprağın havalanması da önemlidir; kök hücreleri minerallerin çoğunu enerji harcayarak alır ve bu enerji oksijenli solunumdan gelir. Suyla dolup havasız kalan toprakta kökler mineral alamaz. Minerallerin zardan hangi yolla geçtiğinin ayrıntısı YKS kapsamında değildir.
İki ortaklık: nodül ve mikoriza
Havanın büyük bölümü azot gazıdır ama bitki bu gazı doğrudan kullanamaz. Fasulye, nohut, mercimek, yonca gibi baklagillerin köklerine azot bağlayıcı bakteriler yerleşir ve kökte küçük şişlikler, yani nodüller oluşur. Bakteri havadaki azotu bitkinin kullanabileceği azot bileşiklerine çevirir, bitki de bakteriye organik besin ve barınak verir. Toprağın büyük bölümünde ise kök tek başına çalışmaz: bitkilerin çoğunun kökleri mantarlarla mikoriza adı verilen bir ortaklık kurar. Mantarın ince iplikleri kökün ulaşamadığı toprak gözeneklerine uzanır, su ve mineral (özellikle fosfor) alım yüzeyini kat kat büyütür; bitki karşılığında mantara şeker verir. İki ortaklık da komünite ve popülasyon ekolojisi sayfasında gördüğümüz mutualizmin örneğidir.
| Özellik | Nodül | Mikoriza |
|---|---|---|
| Ortak canlı | azot bağlayıcı bakteri | mantar |
| Bitkiye kazancı | kullanılabilir azot bileşikleri | daha geniş su ve mineral alım yüzeyi |
| Ortağın kazancı | organik besin, barınak | organik besin (şeker) |
| Görüldüğü bitkiler | başlıca baklagiller | karasal bitkilerin çoğu (çam, meşe, buğday…) |
| Görünüm | kökte yumrucuk | köke sarılan ya da köke giren mantar iplikleri |
Baklagil ekilen tarlada toprağın azotça zenginleşmesini ve bu yüzden baklagillerin tahıllarla nöbetleşe ekilmesini ekosistem ekolojisi sayfasında azot döngüsüyle birlikte görmüştük.
Nasıl sorulurBir tarla ya da saksı durumu verilir (“yonca ekilen tarlada ertesi yıl daha az gübre gerekti”), olayı hangi ortaklığın açıkladığı sorulur.
TuzakNodül ile mikorizayı karıştırmaktır: azot kazancı bakteriyle, emme yüzeyinin büyümesi mantarla açıklanır. İkinci tuzak, “bitkiler havadaki azotu yapraklarıyla doğrudan kullanır” öncülüdür; bitki azotu topraktan, azot bileşiği olarak alır. Minerallerin tek tek bitkide hangi görevi yaptığı YKS kapsamında değildir; sorular adlar ve genel önem üzerinden gelir.
Ek bilgi: böcekçil bitkiler
Azotça fakir bataklık topraklarında yaşayan sinekkapan, ibrik bitkisi gibi böcekçil bitkiler yakaladıkları böcekleri sindirerek azot ve diğer mineralleri sağlar. Bu bitkiler yine de fotosentez yapar; böcek onlar için enerji kaynağı değil, mineral kaynağıdır.
⇄Bilgi eşleştirme mineral alımı
?Soru çöz
Bir çiftçi, bir yıl yonca ektiği tarlaya ertesi yıl buğday ekiyor. Buğdayın, yıllardır yalnız buğday ekilen komşu tarlaya göre daha az azotlu gübreyle iyi geliştiğini görüyor. Bu durumun en olası açıklaması aşağıdakilerden hangisidir?