Bitkilerde madde taşınması: kök basıncı, terleme, kohezyon ve floem

Suyun topraktan onlarca metre yukarıdaki yaprağa nasıl çekildiğini, stomaların bu yolculuğu nasıl ayarladığını ve yaprakta üretilen şekerin köke, meyveye nasıl ulaştığını şemalar ve deneylerle öğren.

6 durakAYT
12 etkinlikeşleştir · sırala · doldur · çöz
0 / 12tamamlanan etkinlik
109 sorubu konuda çözebileceğin
KAVRAM · BİTKİ BESLENMESİ

Su ve mineraller: bitkinin topraktan aldıkları ve yardımcı ortakları

MEB 12. sınıf · Bitki biyolojisi · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaEkosistem nedir, canlı ve cansız bileşenleri nelerdir, popülasyon ve komünite ile ilişkisi nedir?Bu konunun bağlandığı sayfadan (Ekosistem ekolojisi). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Ekosistem, belirli bir alanda yaşayan bütün canlılar ile bu canlıların etkileşim içinde olduğu cansız çevrenin (ışık, sıcaklık, su, toprak, mineraller, pH) oluşturduğu bütündür. Aynı türün bireyleri popülasyonu, bir alandaki bütün popülasyonlar komüniteyi, komünite cansız çevreyle birlikte ekosistemi oluşturur. Canlı bileşenler işlevlerine göre üretici, tüketici ve ayrıştırıcıdır.

Ekosistemin bileşenleri

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Bitkiler için su ve minerallerin önemi nedir, nodül ve mikoriza bitkinin mineral almasına nasıl yardım eder?

Kısa cevap: Su bitkide fotosentezin ham maddesi, çözücü ve taşıyıcıdır, hücreleri turgor ile dik tutar ve terlemeyle yaprağı serinletir. Mineraller topraktan suda çözünmüş iyonlar olarak alınır. Baklagillerin köklerindeki nodüllerde yaşayan bakteriler bitkiye azot bileşikleri, köklerle ortaklık kuran mikoriza mantarları ise daha geniş bir su ve mineral alım yüzeyi sağlar.

Tarlada aylarca yetişen bir buğday başağı kuru otsa bile kütlesinin büyük kısmını havadan gelen karbondan yapmıştır; topraktan aldığı ise su ve bir avuç mineraldir, ama onlarsız hiçbir şey olmaz.

Su neden bu kadar önemli?

Otsu bir bitkinin kütlesinin büyük bölümü sudur ve su bitkide aynı anda birçok işi yürütür. Fotosentezin ham maddesidir: fotolizde parçalanan suyu fotosentez ve kemosentez sayfasında görmüştük. Çözücü ve taşıyıcıdır: mineraller suda çözünmüş olarak kökten yaprağa, şeker de suyla birlikte floemde taşınır. Bitkiyi dik tutar: hücre kofulu su alınca sitoplazma çepere bastırır; hücre zarından madde geçişi sayfasında gördüğümüz bu turgor basıncı otsu bitkinin iskeleti gibidir, su azalınca yapraklar pörsür. Serinletir: yapraktan buharlaşan su yaprağın ısınmasını önler. Ayrıca kök ve sürgün ucundaki hücreler ancak su alarak uzayabilir.

Hangi mineraller gerekir?

Bitki karbon, hidrojen ve oksijeni havadan ve sudan alır. Geri kalan gerekli elementleri topraktan, suda çözünmüş iyonlar hâlinde emer. Bu mineraller bitkinin yaptığı protein, nükleik asit, klorofil ve enzimlerin yapısına katılır ya da onların çalışmasına yardım eder; eksik olduklarında büyüme yavaşlar, yapraklar sararabilir. Gereken miktara göre iki gruba ayrılırlar:

Bitkinin topraktan aldığı gerekli mineraller
GrupMineraller
Çok miktarda gerekenler (makro besin)azot (N), fosfor (P), potasyum (K), kalsiyum (Ca), magnezyum (Mg), kükürt (S)
Az miktarda gerekenler (mikro besin)demir (Fe), mangan (Mn), çinko (Zn), bakır (Cu), bor (B), molibden (Mo), klor (Cl), nikel (Ni)

Gübre torbalarındaki N-P-K harfleri, en çok eksilen üç makro besini gösterir. “Az miktarda gereken” demek “önemsiz” demek değildir: mikro besinlerden biri eksik olsa da bitki gelişimini tamamlayamaz. Toprağın havalanması da önemlidir; kök hücreleri minerallerin çoğunu enerji harcayarak alır ve bu enerji oksijenli solunumdan gelir. Suyla dolup havasız kalan toprakta kökler mineral alamaz. Minerallerin zardan hangi yolla geçtiğinin ayrıntısı YKS kapsamında değildir.

İki ortaklık: nodül ve mikoriza

Havanın büyük bölümü azot gazıdır ama bitki bu gazı doğrudan kullanamaz. Fasulye, nohut, mercimek, yonca gibi baklagillerin köklerine azot bağlayıcı bakteriler yerleşir ve kökte küçük şişlikler, yani nodüller oluşur. Bakteri havadaki azotu bitkinin kullanabileceği azot bileşiklerine çevirir, bitki de bakteriye organik besin ve barınak verir. Toprağın büyük bölümünde ise kök tek başına çalışmaz: bitkilerin çoğunun kökleri mantarlarla mikoriza adı verilen bir ortaklık kurar. Mantarın ince iplikleri kökün ulaşamadığı toprak gözeneklerine uzanır, su ve mineral (özellikle fosfor) alım yüzeyini kat kat büyütür; bitki karşılığında mantara şeker verir. İki ortaklık da komünite ve popülasyon ekolojisi sayfasında gördüğümüz mutualizmin örneğidir.

Nodül ve mikoriza karşılaştırması
ÖzellikNodülMikoriza
Ortak canlıazot bağlayıcı bakterimantar
Bitkiye kazancıkullanılabilir azot bileşikleridaha geniş su ve mineral alım yüzeyi
Ortağın kazancıorganik besin, barınakorganik besin (şeker)
Görüldüğü bitkilerbaşlıca baklagillerkarasal bitkilerin çoğu (çam, meşe, buğday…)
Görünümkökte yumrucukköke sarılan ya da köke giren mantar iplikleri

Baklagil ekilen tarlada toprağın azotça zenginleşmesini ve bu yüzden baklagillerin tahıllarla nöbetleşe ekilmesini ekosistem ekolojisi sayfasında azot döngüsüyle birlikte görmüştük.

Akılda kalsın: Nodül = bakteri = azot; mikoriza = mantar = yüzey. Makro besinler için kısa yol: “N, P, K, Ca, Mg, S”; ilk üçü gübre torbasındaki harflerdir.
Sınavda

Nasıl sorulurBir tarla ya da saksı durumu verilir (“yonca ekilen tarlada ertesi yıl daha az gübre gerekti”), olayı hangi ortaklığın açıkladığı sorulur.

TuzakNodül ile mikorizayı karıştırmaktır: azot kazancı bakteriyle, emme yüzeyinin büyümesi mantarla açıklanır. İkinci tuzak, “bitkiler havadaki azotu yapraklarıyla doğrudan kullanır” öncülüdür; bitki azotu topraktan, azot bileşiği olarak alır. Minerallerin tek tek bitkide hangi görevi yaptığı YKS kapsamında değildir; sorular adlar ve genel önem üzerinden gelir.

Ek bilgi: böcekçil bitkiler

Azotça fakir bataklık topraklarında yaşayan sinekkapan, ibrik bitkisi gibi böcekçil bitkiler yakaladıkları böcekleri sindirerek azot ve diğer mineralleri sağlar. Bu bitkiler yine de fotosentez yapar; böcek onlar için enerji kaynağı değil, mineral kaynağıdır.

⇄Bilgi eşleştirme mineral alımı

?Soru çöz

Bir çiftçi, bir yıl yonca ektiği tarlaya ertesi yıl buğday ekiyor. Buğdayın, yıllardır yalnız buğday ekilen komşu tarlaya göre daha az azotlu gübreyle iyi geliştiğini görüyor. Bu durumun en olası açıklaması aşağıdakilerden hangisidir?

✓ C. Yonca bir baklagildir; nodüllerindeki bakteriler havadaki azotu bağlar ve toprak azot bileşiklerince zenginleşir. A mikorizayı nodülle karıştırır, mikoriza azot bağlamaz; B bitkiler azot gazını doğrudan kullanamaz; D mikorizanın engellenmesi buğdayın gelişimini artırmaz, azaltırdı.
SÜREÇ · SU ALIMI

Kökte su alımı: emici tüyden ksileme, kök basıncı ve gutasyon

MEB 12. sınıf · Bitki biyolojisi · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaKökün yapısı nasıldır, kök enine kesitinde hangi dokular bulunur ve kök çeşitleri nelerdir?Bu konunun bağlandığı sayfadan (Bitkilerin yapısı). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Kök bitkiyi toprağa tutturur, su ve mineralleri emer, besin depolar. Ucundan geriye doğru kaliptra, bölünme, uzama ve emici tüylerin bulunduğu farklılaşma bölgeleri sıralanır. Enine kesitte dıştan içe epidermis, korteks, endodermis, perisikl ve merkezdeki iletim dokusu bulunur. Çift çeneklilerde genellikle kazık kök, tek çeneklilerde saçak kök görülür.

Kökün yapısı

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Kök suyu ve mineralleri nasıl alır, kök basıncı ve gutasyon nedir?

Kısa cevap: Su, kökteki emici tüylere osmozla girer; korteksi hücre çeperleri boyunca ya da hücreden hücreye geçer, endodermiste hücre zarından geçmeye zorlanarak süzülür ve ksileme ulaşır. Kök hücreleri ksileme mineral aktardıkça su da osmozla ksileme girer ve kök basıncı oluşur. Kök basıncının yaprak kenarındaki hidatotlardan sıvı su damlatmasına gutasyon denir.

Saksıdaki bir bitkiyi aşırı gübreleyip tuzlu suyla sularsan toprak ıslak olduğu hâlde yaprakları solar.

Su köke neden girer?

Emici tüylerin ve kök hücrelerinin içi, toprak suyuna göre daha yoğun bir çözeltidir. Hücre zarından madde geçişi sayfasında gördüğümüz gibi su, osmozla az yoğun ortamdan çok yoğun ortama geçer; bu yüzden toprak suyu kendiliğinden köke girer. Kök hücreleri ayrıca mineralleri enerji harcayarak içlerinde biriktirdikçe bu yoğunluk farkı korunur. Girişteki saksıda olan budur: aşırı gübre ve tuz toprak suyunu kök hücrelerinden daha yoğun hâle getirir, osmoz tersine döner ve bitki ıslak toprakta susuz kalır. Bu yüzden tuzlanmış topraklarda tarım zordur.

Emici tüyden ksileme

Bitkilerin yapısı sayfasında kök kesitini görmüştük. Su, emici tüyden sonra korteksi iki yoldan geçer: hücre çeperleri ve hücreler arası boşluklar boyunca (çeper yolu) ya da sitoplazma bağlantılarıyla hücreden hücreye. Korteksin en iç sırası olan endodermiste çeperler su geçirmeyen bir kuşakla (Kaspari şeridi) kapatılmıştır. Çeper yolundan gelen su ve mineraller burada hücre zarından geçmek zorundadır. Zar seçici geçirgen olduğu için gerekli mineraller içeri alınır, zararlı maddelerin ve fazla tuzun çoğu geri tutulur. Endodermisi geçen su perisikl üzerinden ksileme ulaşır.

Endodermis, suyun ve minerallerin merkeze geçişini denetleyen kapıdır; ksilemde biriken mineraller suyu da çekerek kök basıncını oluşturur.Görsel: Sınav Defteri

Kök basıncı ve gutasyon

Kök hücreleri mineralleri ksileme aktardıkça ksilemdeki çözelti yoğunlaşır ve su osmozla ksileme girer. Kapalı bir boruya su doldukça içeride basınç oluşur; ksilemdeki suyu aşağıdan yukarı iten bu basınca kök basıncı denir. Kök basıncının bir kanıtı, gövdesi toprağa yakın yerden kesilen bir bitkinin kesik yüzeyinden saatlerce sıvı sızmasıdır. Kök basıncı canlı kök hücrelerinin enerji harcamasına bağlıdır; bu yüzden soğuk ya da havasız toprakta azalır. Gece, terlemenin çok az olduğu ve toprağın nemli olduğu saatlerde belirginleşir. Bu sırada yaprak kenarlarındaki hidatotlardan sıvı hâlde su damlaları dışarı itilir: buna gutasyon denir. Sabahları çimen uçlarında ve bazı yaprakların kenarlarında görülen damlaların bir kısmı gutasyondur.

Terleme, gutasyon ve çiy
ÖzellikTerlemeGutasyonÇiy
Çıkan susu buharısıvı su (içinde mineraller var)bitkiden çıkmaz
Nereden?çoğunlukla stomalardanyaprak kenarındaki hidatotlardanhavadaki buhar soğuk yüzeyde yoğunlaşır
Ne zaman?gündüz, ışıkta, sıcak ve kuru havada artargece ya da sabah, nemli toprak ve nemli havadaserin, açık gecelerde
İtici güçbuharlaşma (güneş enerjisi)kök basıncısıcaklık düşüşü
Akılda kalsın: Kökte suyun yolu: toprak suyu → emici tüy → korteks → endodermis → perisikl → ksilem. Endodermis “gümrük kapısı”dır. Gutasyon = gece + kök basıncı + hidatot + sıvı su; terleme = gündüz + buharlaşma + stoma + buhar.
Sınavda

Nasıl sorulurSabah yaprak kenarında damla görülen bir bitki verilir; olayın adı, yeri ve itici gücü öncüllerle sorulur.

TuzakGutasyonu terlemeyle ya da çiyle karıştırmaktır: gutasyonda sıvı su hidatottan çıkar ve itici güç kök basıncıdır, çiy ise bitkiden gelmez. İkinci tuzak, “kök basıncı yüksek ağaçlarda suyu tepeye taşımaya yeter” öncülüdür; yetmez, asıl çekme terleme ile kohezyondan gelir. Üçüncüsü, tuzlu toprakta su alımının arttığı sanılmasıdır; azalır.

↕Sıralama kökte suyun yolu

  1. Endodermis
  2. Toprak suyu
  3. Ksilem
  4. Korteks
  5. Perisikl
  6. Emici tüy

?Soru çöz

Akşam bol sulanan bir saksı bitkisinin yaprak kenarlarında, serin ve nemli bir gecenin sabahında küçük su damlaları görülüyor. Bu olayla ilgili,
I. damlalar yaprak kenarındaki hidatotlardan çıkmıştır,
II. olayın itici gücü kök basıncıdır,
III. damlalar stomalardan çıkan su buharının yoğunlaşmasıyla oluşmuştur
yargılarından hangileri doğrudur?

✓ A. Nemli toprakta ve terlemenin az olduğu gecede kök basıncı suyu hidatotlardan sıvı hâlde iter; bu gutasyondur. B terlemeyi gutasyonla karıştırır, terlemede su buhar olarak çıkar; C kök basıncını doğru alır ama damlaları yoğunlaşmaya bağlar; D gutasyon ile terlemeyi aynı olay sayar.
SÜREÇ · SU TAŞINMASI

Kohezyon-gerilim: suyu ağacın tepesine çeken görünmez zincir

MEB 12. sınıf · Bitki biyolojisi · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaSuyun canlılar için önemi nedir?Bu konunun bağlandığı sayfadan (Canlıların ortak özellikleri). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Su, canlıların yapısında en çok bulunan inorganik bileşiktir. Polar yapısı sayesinde birçok maddeyi çözer ve taşır, kimyasal tepkimelere ortam ve ham madde olur. Öz ısısı yüksek olduğu için sıcaklık değişimlerini yumuşatır, buharlaşırken çok ısı aldığı için terleme serinletir, buz sudan hafif olduğu için göller yüzeyden donar ve alttaki canlılar yaşar.

Su ve inorganik bileşikler

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Su bitkide kökten yapraklara nasıl yükselir, kohezyon-gerilim teorisi nedir?

Kısa cevap: Yapraktan su buharlaştıkça (terleme) ksilemdeki su sütununa yukarı doğru bir çekme kuvveti, yani gerilim oluşur. Su molekülleri birbirine tutunduğu (kohezyon) için sütun kopmadan kökten yaprağa kadar çekilir; ksilem çeperine tutunmaları (adhezyon) sütunun aşağı kaymasını önler. Kohezyon-gerilim teorisine göre enerji güneşten gelir, bitki bu taşıma için ATP harcamaz.

Sıcak bir yaz gününde büyük bir ağaç yapraklarından kovalarca suyu buhar olarak havaya bırakır; bu suyu onlarca metre yukarı çeken pompa ağacın gövdesinde değil, yaprakların yüzeyindedir.

Kök basıncının suyu ancak birkaç metre itebildiğini önceki konuda gördük. Onlarca metrelik bir çam ağacında suyu tepeye çıkaran asıl kuvvet yukarıdan gelir. Bunu anlamak için suyun canlıların ortak özellikleri sayfasında gördüğümüz iki özelliğini hatırla: su molekülleri hidrojen bağlarıyla birbirine tutunur (kohezyon) ve başka yüzeylere tutunur (adhezyon, adezyon olarak da yazılır).

Zincir yukarıdan çekilir

Yaprağın içindeki hücrelerin çeperleri ıslaktır. Stomalar açıkken bu sudan buharlaşan moleküller sünger parankimasının hava boşluklarına, oradan stomadan dışarı çıkar: buna terleme (transpirasyon) denir. Suyunu kaybeden yaprak hücresi komşu hücreden, o da en yakın ksilem borusundan su çeker. Böylece yapraktaki ksilemde su sütununa yukarı doğru bir çekme kuvveti, yani gerilim oluşur. Su molekülleri birbirine sıkıca tutunduğu için sütun kopmaz: yukarıdan çekilen her molekül arkasındakini sürükler ve çekiş gövdeden köke, oradan toprak suyuna kadar iletilir. Bu açıklamaya kohezyon-gerilim teorisi denir ve suyun yükselmesinde en büyük payı taşır.

Adhezyon: sütunu yerinde tutar

Su molekülleri ksilem borularının çeperine de tutunur. Bu adhezyon, su sütununun yer çekimiyle aşağı kaymasını önler; çok ince borularda suyun kendiliğinden bir miktar yükselmesini, yani kılcallığı da sağlar. Ksilem borularının dar olması bu yüzden avantajdır: dar boruda çeperle temas eden su oranı büyüktür.

Terleme suyu yukarıdan çeker, kohezyon zinciri koparmaz, adhezyon suyu boru çeperinde tutar; kök basıncı alttan küçük bir itme ekler.Görsel: Sınav Defteri

Enerji nereden geliyor?

Ksilem boruları cansızdır; suyu itecek ya da çekecek bir “motor” taşımazlar. Suyu buharlaştıran enerji güneşten gelir. Bu yüzden suyun kökten yaprağa yükselmesi için bitki ATP harcamaz; ATP yalnız köklerin mineral almasında ve kök basıncının oluşmasında harcanır. Terlemenin bir yararı daha vardır: buharlaşan su yaprağın ısısını alır ve yaprağı serinletir. Bedeli ise su kaybıdır; bitki bu dengeyi stomalarıyla kurar.

Suyun yükselmesine katkı yapan üç etken
EtkenNasıl etki eder?Ne zaman belirgin?Enerji
Terleme + kohezyon (gerilim)yukarıdan çeker; sütun kopmadan yükselirgündüz, stomalar açıkkengüneş; bitki ATP harcamaz
Adhezyonsuyu boru çeperinde tutar, kılcallık sağlarher zamansuyun fiziksel özelliği
Kök basıncıalttan itergece, nemli topraktakök hücreleri ATP harcar
Akılda kalsın: Terleme çeker, kohezyon taşır, adhezyon tutar, kök basıncı iter. Su taşınmasının en büyük payı yukarıdaki çekmeden, yani terlemeden gelir; bu yüzden terleme durursa su yükselmesi de büyük ölçüde durur.
Sınavda

Nasıl sorulurSuyun taşınmasıyla ilgili öncüller verilir ve “hangisi yanlıştır?” diye sorulur.

Tuzak“ksilem hücreleri suyu taşımak için ATP harcar” öncülüdür; ksilemin iletim hücreleri cansızdır, enerji güneşten gelir. İkinci tuzak kohezyon ile adhezyonu yer değiştirmektir: molekül–molekül tutunması kohezyon, molekül–çeper tutunması adhezyondur. Grafikli sorularda gün boyunca terleme hızı ile kökün su alımı birlikte çizilir; su alımının terlemeyi biraz geriden izlediği görülür, çünkü çekme yukarıda başlar.

▭Boşluk doldurma

Yapraktan su buharlaştıkça ksilemdeki su sütununa yukarı doğru bir çekme kuvveti etki eder. Su moleküllerinin birbirine tutunması olan sayesinde sütun kopmaz; moleküllerin ksilem çeperine tutunması olan ise sütunun aşağı kaymasını önler.

kohezyonadhezyongutasyonosmoz

?Soru çöz

Yüksek bir ağaçta suyun kökten yapraklara taşınmasıyla ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır?

✓ D. Ksilemin iletim hücreleri cansızdır; suyu yükselten enerji buharlaşmayı sağlayan güneşten gelir, bu ifade yanlıştır. A kohezyon sütunu gerçekten bir arada tutar; B terleme gerilimin kaynağıdır; C adhezyonun tanımı doğrudur, kohezyonla karıştırılmamalıdır.
YAPI · STOMA

Stomalar: gaz alırken su kaybetmemenin ince ayarı

MEB 12. sınıf · Bitki biyolojisi · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaFotosentez hızını etkileyen faktörler nelerdir, ışık şiddeti, sıcaklık ve karbondioksit grafikleri nasıl yorumlanır?Bu konunun bağlandığı sayfadan (Fotosentez ve kemosentez). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Fotosentez hızını ışık şiddeti, ışığın dalga boyu, sıcaklık, klorofil miktarı ve karbondioksit yoğunluğu etkiler. Işık şiddeti, karbondioksit ve klorofil arttıkça hız önce artar, sonra sabit kalır; sıcaklıkta hız optimuma kadar artar, sonra enzimler bozulduğu için hızla düşer. Fotosentez mor-mavi ve kırmızı ışıkta en hızlı, yeşil ışıkta en yavaştır. Hızı, o an en yetersiz olan faktör belirler (sınırlayıcı faktör, minimum kuralı).

Fotosentez hızını etkileyen faktörler

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Stomalar nasıl açılıp kapanır, terlemeyi hangi faktörler etkiler?

Kısa cevap: Stoma, iki bekçi hücresi ve aralarındaki açıklıktır. Bekçi hücreleri su alıp turgor basıncı artınca ince dış çeperleri gerilir, hücreler dışa kıvrılır ve stoma açılır; su kaybedince stoma kapanır. Işık stomaları açar; su eksikliği, absisik asit ve aşırı sıcak kapatır. Terleme ışık, sıcaklık ve rüzgârla artar, havadaki nem arttıkça azalır.

Susuz kalmış bir saksı bitkisinin yaprakları öğle sıcağında sarkar, akşam serinliğinde yeniden dikleşir; bu iniş çıkışın görünmeyen düzenleyicisi yaprağın alt yüzündeki küçük kapılardır.

Bitki bir ikilemle yaşar. Fotosentez için karbondioksit almalıdır ve gaz ancak stomalar açıkken girer. Ama stomalar açıkken su buharı da kaçar. Fotosentez ve kemosentez sayfasında karbondioksitin fotosentez hızını sınırlayabildiğini görmüştük; bitki bu yüzden stomalarını ne sürekli açık ne sürekli kapalı tutar, koşullara göre ayarlar.

Bekçi hücreleri nasıl açılır?

Bekçi hücreleri böbrek biçimlidir ve epidermiste kloroplast taşıyan tek hücrelerdir. Çeperleri her yanda eşit kalın değildir: açıklığa bakan iç çeper kalın, dışa bakan çeper incedir. Bekçi hücresi su alıp şiştiğinde ince dış çeper kalın iç çeperden daha çok esner; hücre dışa doğru kıvrılır ve iki hücrenin arasındaki açıklık genişler. Su kaybedince hücreler gevşer, düzleşir ve açıklık kapanır. Peki suyu ne çeker? Işıkta bekçi hücrelerine potasyum iyonları girer ve fotosentezle şeker üretilir; hücrenin osmotik basıncı yükselir, komşu hücrelerden osmozla su girer ve turgor basıncı artar. Su kıtlığında ise bitkinin ürettiği absisik asit potasyumun bekçi hücrelerinden çıkmasına yol açar; su da peşinden çıkar ve stoma kapanır.

Kalın iç çeper, ince dış çeper: bekçi hücresi şişince dışa kıvrılır ve stoma açılır; su kaybedince düzleşir ve stoma kapanır.Görsel: Sınav Defteri

Terlemeyi etkileyen faktörler

Terleme hızı hem stomaların açıklığına hem de yaprak ile hava arasındaki nem farkına bağlıdır. Hava ne kadar kuru ve sıcaksa yapraktan buhar o kadar hızlı kaçar. Rüzgâr, yaprağın çevresinde biriken nemli havayı süpürdüğü için terlemeyi artırır.

Terleme hızını etkileyen faktörler
FaktörTerlemeye etkisiNeden?
Işık şiddeti artarsaartarstomalar açılır
Sıcaklık artarsaartar (aşırı sıcakta stomalar kapanınca azalır)buharlaşma hızlanır
Havadaki nem artarsaazalıryaprak ile hava arasındaki nem farkı küçülür
Rüzgâr artarsaartaryaprak çevresindeki nemli hava uzaklaşır
Topraktaki su azalırsaazalırabsisik asit artar, stomalar kapanır
Kutikula kalınlaşırsa, stoma sayısı ya da yaprak yüzeyi azalırsaazalırbuharın kaçabileceği yüzey küçülür

Absisik asidin bitkideki öteki etkilerini bitkilerde üreme ve tepki sayfasında hormonlarla birlikte göreceğiz.

Akılda kalsın: Su girer → turgor artar → stoma açılır. Açılmayı sağlayan, ince dış çeperin daha çok esnemesidir. Stomayı kapatan üçlü: susuzluk, absisik asit, aşırı sıcak. Terleme ışık, sıcak, rüzgârla artar; nemli havada azalır.
Sınavda

Nasıl sorulurBir grafik ya da tablo verilir: ışık, nem ya da rüzgâr değiştirilir, terleme hızının nasıl değiştiği sorulur.

Tuzak“havadaki nem arttıkça terleme artar” öncülüdür; nem farkı küçüldüğü için azalır. İkinci tuzak stomanın kapanmasını “bekçi hücrelerine su girmesine” bağlamaktır; kapanma su çıkışıyla, turgor düşüşüyle olur. Üçüncüsü bekçi hücrelerini kloroplastsız sanmaktır; epidermiste kloroplast taşıyan hücreler onlardır.

⇄Bilgi eşleştirme durum → sonuç

?Soru çöz

Sabah ışıkta açık olan stomaların, toprağın kuruduğu sıcak bir öğleden sonra kapandığı gözleniyor. Bu kapanmayla ilgili aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

✓ B. Kuraklıkta bekçi hücreleri su kaybeder, turgor düşer, hücreler düzleşir ve stoma kapanır. A su girişi ve turgor artışı stomayı açar, kapatmaz; C çeper kalınlığı değişmez, değişen turgordur; D kuraklıkta absisik asit azalmaz, artar.
SÜREÇ · FLOEM

Floemde taşıma: şeker kaynaktan hedefe nasıl akar?

MEB 12. sınıf · Bitki biyolojisi · Okuma 4 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaKsilem ve floem arasındaki farklar nelerdir, bitkide hangi doku hangi maddeyi taşır?Bu konunun bağlandığı sayfadan (Bitkilerin yapısı). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Ksilem (odun borusu) su ve mineralleri kökten yapraklara tek yönde taşır; asıl iletim hücreleri olan trake ve trakeitler olgunlukta cansız, çeperi odunlaşmış borulardır. Floem (soymuk borusu) fotosentez ürünlerini üretildiği yerden kullanıldığı ya da depolandığı yere iki yönde taşır; kalburlu borular ve onlara eşlik eden arkadaş hücreleri canlıdır.

İletim doku: ksilem ve floem

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Fotosentez ürünleri bitkide nasıl taşınır, kaynak ve hedef nedir, basınç akış modeli nasıl işler?

Kısa cevap: Fotosentez ürünleri, çoğunlukla sükroz olarak floemde kaynaktan hedefe taşınır. Kaynak şeker üreten ya da depodan şeker veren organdır (olgun yaprak, ilkbaharda depo organı); hedef şekeri kullanan ya da depolayan organdır (kök, meyve, tohum, büyüyen uç). Basınç akış modeline göre kaynakta yüklenen şeker suyu çeker, basınç yükselir ve özsu basıncın düşük olduğu hedefe akar.

Toprağın altındaki patates yumrusu hiç ışık görmez ama nişastayla dolar; bu nişastanın şekeri metrelerce uzaktaki yapraklarda üretilip floemle aşağı taşınmıştır.

Bitkilerin yapısı sayfasında floemin canlı kalburlu borulardan ve onlara enerji sağlayan arkadaş hücrelerinden oluştuğunu görmüştük. Floemin yükü başlıca sükrozdur; glikoz taşınmaz, taşınmak üzere sükroza çevrilir. Floem özsuyunda ayrıca amino asitler, hormonlar ve bazı mineraller bulunur.

Kaynak ve hedef

Floem taşımasını yön değil, ihtiyaç belirler. Şeker üreten ya da depodan şeker veren organa kaynak, şekeri kullanan ya da depolayan organa hedef denir. Olgun yapraklar başlıca kaynaktır. Kökler, büyüyen sürgün uçları, genç yapraklar, çiçekler, meyveler, tohumlar ve depo organları hedeftir. Aynı organ zamana göre rol değiştirebilir: patates yumrusu yazın şeker biriktiren bir hedeftir; ilkbaharda filizlenirken nişastasını şekere çevirip yeni sürgünlere gönderdiği için kaynak olur. Bu yüzden floemde madde hem yukarı hem aşağı akabilir; bir yapraktaki şeker üstteki meyveye, alttaki köke gidebilir.

Basınç akış modeli

Floemde taşımayı en iyi açıklayan model basınç akış (kütle akışı) modelidir. Adımları şekil üzerinde izle:

Şeker kaynakta yüklenir ve suyu çeker; hedefte boşaltılınca su da çıkar. İki uç arasındaki basınç farkı özsuyu taşır.Görsel: Sınav Defteri

Şekerin kalburlu boruya yüklenmesi neden enerji ister? Kalburlu borudaki sükroz derişimi çevredeki hücrelerden zaten yüksektir; şeker, hücre zarından madde geçişi sayfasında gördüğümüz aktif taşımayla, derişim farkına karşı yüklenir. Bu enerjiyi mitokondrisi bol arkadaş hücreleri sağlar. Ksilemle karşılaştır: ksilemde su cansız borularda, güneş enerjisinin sürdürdüğü terlemeyle yükselir; floemde ise canlı hücreler ATP harcar. Floem özsuyunun basınç altında olduğunun bir kanıtı da yaprak bitleridir: hortumunu kalburlu boruya sokan bir yaprak biti emmeden de özsu ile beslenir.

Akılda kalsın: Kaynak = veren, hedef = alan; yön ihtiyaca göredir. Basınç akışı bir cümlede: şeker girer, su peşinden girer, basınç iter; şeker çıkar, su peşinden çıkar. Floemde ATP yükleme ve boşaltmada harcanır.
Sınavda

Nasıl sorulurBir bitkide kaynak ve hedef organlar şemayla verilir; taşımanın yönü ya da hangi organın kaynak olduğu sorulur.

Tuzak“kaynak her zaman yaprak, hedef her zaman köktür” genellemesidir; depo organı ilkbaharda kaynak olur, genç yaprak hedeftir. İkinci tuzak, “floemde taşıma yalnız aşağı doğrudur” öncülüdür; meyveye ya da sürgün ucuna yukarı da taşınır. Üçüncüsü floemde taşınan şekeri glikoz sanmaktır; taşınan başlıca sükrozdur.

↕Sıralama basınç akış modeli

  1. Özsu basıncın düşük olduğu hedefe akar
  2. Su floemden ksileme geri döner
  3. Kaynakta sükroz kalburlu boruya yüklenir
  4. Hedefte sükroz boşaltılır
  5. Ksilemden osmozla su girer, basınç yükselir

?Soru çöz

Bir patates bitkisinde yaz boyunca toprak altındaki yumrular büyüyüp nişastayla doluyor. Ertesi ilkbaharda toprağa dikilen bir yumrudan filiz çıkıyor. Buna göre patates yumrusuyla ilgili aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

✓ C. Yazın şeker alıp depolayan yumru hedeftir; ilkbaharda nişastasını şekere çevirip filize gönderdiği için kaynak olur. A organların rol değiştirebildiğini atlar; B rolleri ters çevirir; D organik madde floemle taşınır, ksilem su ve mineral taşır.
DENEY · MADDE TAŞINMASI

Taşıma deneyleri: boyalı sudan halkalanmış ağaca

MEB 12. sınıf · Bitki biyolojisi · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaCanlıların ortak özellikleri nelerdir?Bu konunun bağlandığı sayfadan (Canlıların ortak özellikleri). Önce kendin cevapla, sonra aç.

MEB programı canlıların ortak özelliklerini 12 başlıkta toplar: hücresel yapı, organizasyon, beslenme, solunum, metabolizma, boşaltım, homeostazi, hareket, uyarılara tepki, üreme, büyüme ve gelişme, uyum (adaptasyon). Bir varlığın canlı sayılıp sayılmadığına bu özelliklerin bütününe bakılarak karar verilir; büyümek ya da hareket etmek tek başına canlılık kanıtı değildir.

Canlılık: yapı, madde ve enerji

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Bitkilerde su ve madde taşınması deneyle nasıl gösterilir, halkalama deneyinde ne olur?

Kısa cevap: Boyalı suya konan bir sapın kesitinde yalnız ksilemin boyanması suyun ksilemle taşındığını gösterir. Kabuğu halka biçiminde soyulan ağaçta halkanın üstünde şişlik oluşur, yapraklar hemen solmaz ama kök zamanla aç kalır; bu, floemin organik madde taşıdığını, ksilemin ise içeride sağlam kaldığını kanıtlar. Terleme deneylerinde bağımsız değişken ışık, rüzgâr ya da nemdir.

Beyaz bir karanfili mavi mürekkepli suya koyarsan ertesi sabah taç yapraklarının uçları maviye döner; bitki biyolojisinin en eski deneylerinden biri bir vazoda yapılabilir.

Önceki konularda anlattıklarımızın çoğu, basit ama iyi kurulmuş deneylerle bulunmuştur. Canlıların ortak özellikleri sayfasında kontrollü deneyin öğelerini görmüştük: değiştirilen tek etken bağımsız değişken, ölçülen sonuç bağımlı değişken, geri kalan her şey sabit tutulan değişkenlerdir; karşılaştırma için de bir kontrol grubu kurulur. Bitkide madde taşınmasını gösteren başlıca deneyler şunlardır:

Bitkide madde taşınmasını gösteren deneyler
DeneyNasıl yapılır?Ne gözlenir?Ne gösterir?
Boyalı sukereviz sapı ya da beyaz çiçek boyalı suya konur, birkaç saat sonra enine kesilirboya yaprak damarlarına, taç yapraklara ulaşır; kesitte yalnız belli noktalar boyanırsu ve çözünmüş maddeler ksilemle yukarı taşınır
Halkalamagövdenin kabuğu (floem dahil) halka biçiminde soyulur, odun sağlam bırakılırhalkanın üstünde şişlik; yapraklar hemen solmaz; haftalar sonra kök aç kalır, bitki ölürorganik madde floemle aşağı taşınır; su içerideki ksilemle yükselmeye devam eder
Terlemeyi karşılaştırmaaynı türden, eşit yapraklı saksı bitkileri farklı koşullarda bekletilir, toprak yüzeyi kapatılıp kütle kaybı tartılırışıkta, sıcakta ve rüzgârda kütle daha hızlı azalırterleme stomalardan olur ve çevre koşullarına bağlıdır
Yaprak yüzlerini kapatmabir bitkide yaprakların alt yüzü, ötekinde üst yüzü vazelinle kaplanıralt yüzü kapatılan yapraklarda su kaybı daha çok azalırkara bitkilerinde stomalar alt yüzde yoğundur
Kök basıncıgövde toprağa yakın kesilir, kesik uca saydam boru bağlanırboruda sıvı yükselir; soğuk ya da havasız toprakta azalırkök canlı hücrelerle, enerji harcayarak basınç oluşturur

Halkalamanın mantığı

Ağacın kabuğu soyulduğunda yalnız mantar dokusu değil, onun içindeki floem de gider; ksilemden oluşan odun ise yerinde kalır. Yapraklarda üretilen şeker aşağı inemez ve halkanın hemen üstünde birikir; burada doku şişer. Su ise içerideki ksilemle yükselmeyi sürdürdüğü için yapraklar hemen solmaz. Ama kök hücreleri yeni şeker alamaz; depoları tükenince kök ölür, su alımı durur ve sonunda bütün ağaç kurur. Bu deney, iki iletim dokusunun yerini ve görevini aynı anda gösterir. Bahçelerde ağaç gövdesine sıkıca bağlanıp unutulan bir telin ağacı yıllar içinde öldürmesinin nedeni de budur.

Bir terleme deneyini adım adım kurmak

Soru: Rüzgâr terleme hızını etkiler mi? Hipotez: rüzgârlı ortamdaki bitki daha çok su kaybeder. Bağımsız değişken: rüzgâr (vantilatör var ya da yok). Bağımlı değişken: belli sürede ölçülen kütle kaybı. Sabit tutulanlar: bitki türü ve büyüklüğü, yaprak sayısı, ışık, sıcaklık, nem, süre, sulama. Kontrol grubu: vantilatörsüz bitki. Saksının toprak yüzeyi plastikle kapatılır; böylece ölçülen kütle kaybı topraktan buharlaşmayı değil, yalnız bitkinin terlemesini gösterir. Deney birkaç bitkiyle tekrarlanırsa sonuç daha güvenilir olur.

Akılda kalsın: Halkala → üstte şişlik, yaprak solmaz, kök aç kalır. Çünkü kabukla giden floemdir, odun (ksilem) yerindedir. Deney sorusunda önce şunu sor: neyi değiştirdi (bağımsız), neyi ölçtü (bağımlı)?
Sınavda

Nasıl sorulurBir deney düzeneği anlatılır ve bağımlı, bağımsız, kontrol değişkenleri sorulur ya da halkalanmış bir ağaçta hangi değişikliklerin beklendiği öncüllerle verilir.

Tuzak“halkalamadan hemen sonra yapraklar solar” öncülüdür; ksilem sağlam olduğu için solma geç gelir. İkinci tuzak şişliği halkanın altına koymaktır; şeker yukarıdan geldiği için şişlik üsttedir. Deney sorularında saksı toprağının kapatılması gibi ayrıntıların, sonuca karışabilecek başka etkenleri sabitlemek için yapıldığını unutma.

▭Boşluk doldurma

Bir ağacın gövdesinden kabuk halka biçiminde soyulduğunda floem kesilir. Birkaç hafta sonra halkanın tarafında şişlik görülür. İçerideki ksilem sağlam kaldığı için yapraklar hemen .

üstsolmazaltsolar

?Soru çöz

Bir öğrenci rüzgârın terlemeye etkisini araştırıyor. Aynı türden, yaprak sayıları eşit iki saksı bitkisinin toprak yüzeyini plastikle kapatıyor. Bitkilerden birini çalışan bir vantilatörün önüne koyuyor, ikisini aynı ışık ve sıcaklıkta bir gün bekletip kütle kayıplarını ölçüyor. Bu deneyle ilgili aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

✓ A. Değiştirilen tek etken rüzgâr, ölçülen sonuç kütle kaybıdır. B toprağın kapatılması ölçülen bir sonuç değil, topraktan buharlaşmayı dışlayan bir önlemdir; C kontrol grubu vantilatörsüz bitkidir; D ışık ve sıcaklık iki grupta eşit tutulan sabit değişkenlerdir.

Karma tekrar

Önceki 3 sayfadan karışık 10 soru. Sınavdaki gibi konular karışık gelir; hangi konudan olduğunu çözümde görürsün. Birkaç gün sonra yeniden çöz.

?Soru 1

Çift çenekli bir kökün enine kesitinde X tabakasının hücreleri bölünme yeteneğini korur ve yan kökler bu tabakadan gelişir. Y tabakası ise çeperlerindeki su geçirmez kuşak sayesinde su ve minerallerin iletim dokusuna geçişini denetler. X ve Y tabakaları aşağıdakilerden hangisinde doğru verilmiştir?

✓ C. Yan kökler bölünme yeteneğini koruyan perisiklden çıkar; geçişi denetleyen su geçirmez kuşak endodermis çeperlerindedir. A epidermis emici tüy oluşturur, yan kök değil, korteks de seçici kapı değildir; B görevleri bir tabaka kaydırır; D sırayı tersine çevirir, epidermisin denetleyici kuşağı yoktur.Kaynak: Bitkilerin yapısı · Kökün yapısı

?Soru 2

Bir bitkide ışık şiddeti artırıldıkça fotosentez hızı önce artmış, belirli bir değerden sonra sabit kalmıştır. Ortamın sıcaklığı bu bitki için optimum değerdedir.
Hızın sabit kaldığı bölgede fotosentez hızını artırmak için aşağıdakilerden hangisi yapılmalıdır?

✓ B. Eğri düzleştiği için ışık artık sınırlayıcı değildir; sıcaklık da optimumda olduğuna göre sınırlayan CO₂'dir. A ışığı hâlâ sınırlayıcı sanır; C yeşil ışık en az soğurulur, hızı düşürür; D KOH karbondioksiti tutar, hızı azaltır.Kaynak: Fotosentez ve kemosentez · Fotosentez hızını etkileyen faktörler

?Soru 3

Bitkilerde iletim hücreleriyle ilgili,
I. olgunlukta canlı olma,
II. maddeleri hem yukarı hem aşağı yönde taşıyabilme,
III. çeperinde lignin biriktirerek odunlaşma
özelliklerinden hangileri kalburlu boru hücrelerine aittir?

✓ A. Kalburlu boru hücreleri canlıdır ve floemde taşıma iki yönlüdür; I ve II doğrudur. B yalnız ksileme ait olan odunlaşmayı seçer; C canlılığı doğru alır ama lignini de floeme verir; D ksilem ile floemin özelliklerini birleştirir: odunlaşmış çeper trake ve trakeitlere aittir.Kaynak: Bitkilerin yapısı · İletim doku: ksilem ve floem

?Soru 4

Bir bitkinin gövde enine kesitinde iletim demetlerinin gövdenin her yanına dağınık yerleştiği ve demetlerde kambiyum bulunmadığı görülüyor. Bu bitkiyle ilgili aşağıdakilerden hangisi beklenir?

✓ A. Dağınık demet ve kambiyum yokluğu tek çenekli gövdeyi gösterir; tek çeneklilerde genellikle saçak kök ve paralel damarlanma görülür. B yaş halkası kambiyum ister; C iki çenek çift çeneklilere aittir; D kesitte kambiyum olmadığı söylendiği için kalınlaşma beklenmez.Kaynak: Bitkilerin yapısı · Gövdenin yapısı

?Soru 5

Bir araştırmacı yapraktan ayırdığı kloroplastları karbondioksit bulunmayan bir sıvıya koyuyor ve ışıkta bekletiyor. Bir süre sonra sıvıdaki oksijen miktarının arttığını ölçüyor. Bu sonuç tek başına aşağıdakilerden hangisini kanıtlar?

✓ A. Ortamda karbondioksit yokken oksijen çıkıyorsa bu oksijen karbondioksitten gelemez; geriye su kalır (Hill'in vardığı sonuç). B için klorofilsiz bir karşılaştırma düzeneği gerekirdi; C'de glikoz ölçülmemiştir, üstelik karbondioksit olmadan glikoz yapılamaz; D için farklı renklerde ışık denenmemiştir.Kaynak: Fotosentez ve kemosentez · Fotosentezin önemi ve bilim insanları

?Soru 6

Bir glikoz molekülünden oksijenli solunumla elde edilen ATP'nin fermantasyonla elde edilenden çok daha fazla olması; I. glikozun karbondioksit ve suya kadar tamamen yıkılması, II. elektronların ETS'de güçlü bir alıcı olan oksijene aktarılması, III. glikoliz evresinde daha fazla ATP harcanması durumlarından hangileriyle açıklanır?

✓ B. Oksijenli solunumda glikoz tamamen yıkılır ve NADH ile FADH₂'nin elektronları ETS'de oksijene aktarılarak çok sayıda ATP üretilir. Glikolizde harcanan ATP iki yolda da aynıdır (2 ATP); III gerekçe olamaz. A, ETS'de oksijenin rolünü (II) atlar; C ve D, glikolizdeki harcamanın yollar arasında farklı olduğunu sanır.Kaynak: Hücresel solunum ve fermantasyon · Oksijensiz solunum ve verim

?Soru 7

Bir öğrenci aynı türden, aynı büyüklükte üç su bitkisini eşit sıcaklıkta ve eşit miktarda karbondioksit içeren üç kaba koyuyor. Kapları eşit şiddette sırasıyla kırmızı, yeşil ve mavi ışıkla aydınlatıyor ve her kaptan dakikada çıkan gaz kabarcıklarını sayıyor.
Bu deneyle ilgili aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

✓ C. Değiştirilen tek faktör ışığın rengidir; klorofil yeşili en az soğurduğu için en az kabarcık yeşil ışıkta çıkar. A bağımsızla bağımlıyı karıştırır, kabarcık sayısı ölçülen sonuçtur; B sıcaklık sabit tutulan değişkendir; D ışık şiddeti değil rengi değiştirilmiştir.Kaynak: Fotosentez ve kemosentez · Kontrollü deney ve yapay ışıklandırma

?Soru 8

Bir bitki organından alınan hücrelerle ilgili şu bilgiler veriliyor: hücreler canlıdır, çeperleri incedir, kloroplast taşımazlar ve sitoplazmalarında bol miktarda nişasta taneciği bulunur. Bu hücreler büyük olasılıkla aşağıdakilerden hangisine aittir?

✓ D. Canlı, ince çeperli, kloroplastsız ve nişasta biriktiren hücre depo parankimasıdır. A palizat hücreleri kloroplastça en zengin hücrelerdir; B kollenkimanın çeperi köşelerde kalınlaşmıştır ve görevi destektir; C sklerenkima olgunlukta cansızdır, çeperi odunlaşmıştır.Kaynak: Bitkilerin yapısı · Örtü ve temel doku

?Soru 9

Yoğun egzersiz yapan bir insanın çizgili kas hücresinde, bir süre için mitokondrilere yeterli oksijen ulaşmadığı düşünülüyor. Bu sürede aşağıdakilerden hangisinin devam etmesi beklenir?

✓ C. Glikoliz oksijen istemez; kas hücresi NAD⁺'yı laktik asit fermantasyonuyla yeniler ve glikolize devam eder. A ve D ters: oksijen yetmeyince ETS yavaşlar, su oluşumu ve NADH aktarımı hızlanmaz; B NADH ve FADH₂ boşalamadığı için Krebs döngüsü de yavaşlar.Kaynak: Hücresel solunum ve fermantasyon · ETS ve oksidatif fosforilasyon

?Soru 10

Ökaryot bir hücrede glikozun oksijenli solunumla yıkımı sırasında gerçekleşen; I. glikoliz, II. pirüvik asidin asetil-CoA'ya dönüşmesi, III. Krebs döngüsü, IV. elektronların ETS'de aktarılması olaylarından hangilerinde karbondioksit açığa çıkar?

✓ B. Glikozun karbonları pirüvik asit oksidasyonunda (2 CO₂) ve Krebs döngüsünde (4 CO₂) ayrılır. Glikolizde ve ETS'de CO₂ çıkışı olmaz; ETS'de su oluşur. A ve D glikolizde, C ETS'de CO₂ çıktığını sanır.Kaynak: Hücresel solunum ve fermantasyon · Krebs döngüsü
109
Daha fazla soru çözmek ister misin?Bitki biyolojisi konusundan 109 soru seni bekliyor. Çözümlü; yanlışların Hata Defteri'ne kaydedilir.
Soru çöz →