Destek ve hareket sistemi: kemik, kıkırdak, eklem ve kas

Kemiğin neden canlı bir doku olduğunu, kıkırdak ve eklem çeşitlerinin vücutta nerede bulunduğunu, üç kas çeşidinin farkını ve hareketin kas, kemik ve eklemin iş birliğiyle nasıl oluştuğunu öğren; kırık, çıkık, burkulma ve menisküsü birbirinden ayırt et.

8 durakAYT
16 etkinlikeşleştir · sırala · doldur · çöz
0 / 16tamamlanan etkinlik
54 sorubu konuda çözebileceğin
YAPI · KEMİK DOKU

Kemik doku: iskeletin canlı yapı taşı, sıkı ve süngerimsi kemik farkı

MEB 11. sınıf · İnsan fizyolojisi · Okuma 8 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaMerkezî ve çevresel sinir sistemi nedir? Somatik ve otonom sinir sistemi arasındaki fark nedir?Bağlantılı konudan (Sinir sistemi). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Merkezî sinir sistemi beyin ve omurilikten oluşur; bilgiyi değerlendirip tepkiyi oluşturur. Çevresel sinir sistemi beyinden çıkan 12 çift ve omurilikten çıkan 31 çift sinirden oluşur; duyu bölümü bilgiyi merkeze taşır, motor bölümü cevabı somatik (iskelet kası) ve otonom (iç organlar) sinir sistemi yoluyla organlara götürür.

Merkezî ve çevresel sinir sistemi

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Kemik dokunun yapısı nasıldır? Sıkı ve süngerimsi kemik arasındaki fark nedir?

Kısa cevap: Kemik doku, osteosit adı verilen kemik hücreleri ile osein adı verilen sert ara maddeden oluşur. Ara maddedeki kollajen lifler kemiğe esneklik, kalsiyum ve fosfat tuzları sertlik verir. Kemiğin dış kısmı Havers ve Volkmann kanallarıyla beslenen sıkı kemik, iç kısmı kırmızı kemik iliği taşıyan süngerimsi kemiktir; kemiği dıştan periost (kemik zarı) sarar.

Kırılan bir kol, alçıdan birkaç hafta sonra çıktığında yeniden yük taşıyabilir. Taş kadar sert görünen kemik, aslında kendini onarabilen canlı bir dokudur.

Vücudu ayakta tutan ve hareket ettiren yapıların hepsine birden destek ve hareket sistemi denir. Bu sistemde kemikler, kıkırdaklar, eklemler ve kaslar birlikte çalışır. Sinir sistemi sayfasında tepkiyi veren organa efektör demiştik; iskelet kasları en bilinen efektörlerdir ve kemiklere bağlı oldukları için iki sistem sürekli iş birliği içindedir.

İskelet ne işe yarar?

  • Destek ve şekil: Vücudun çatısını oluşturur, kaslara ve iç organlara tutunma yüzeyi sağlar.
  • Koruma: Kafatası beyni, göğüs kafesi kalp ve akciğerleri, omurga omuriliği korur.
  • Hareket: Kemik kaldıraç kolu, eklem dönme noktası, kas da kuvvet kaynağıdır.
  • Kan hücresi üretimi: Kırmızı kemik iliği alyuvar, akyuvar ve kan pulcuklarını üretir.
  • Mineral deposu: Vücuttaki kalsiyum ve fosforun büyük kısmı kemikte depolanır, gerektiğinde kana verilir. Endokrin sistem sayfasında bu depoyu kalsitonin ve parathormonun nasıl yönettiğini görmüştük.

Kemik dokunun iki bileşeni: hücre ve ara madde

Olgun kemik hücresine osteosit denir. Osteositler yıldız biçimindedir ve sert ara maddenin içindeki küçük boşluklarda, lakünlerde yaşar. Uzantılarını ince kanalcıklardan geçirerek komşu hücrelerle bağlantı kurarlar; besin, oksijen ve atık bu ağ üzerinden aktarılır. Hücrelerin çevresini dolduran ara maddeye osein denir. Oseinin organik kısmında kollajen lifler ve çeşitli proteinler, inorganik kısmında ise başta kalsiyum fosfat olmak üzere kalsiyum, fosfat, magnezyum ve flor içeren mineraller bulunur. Kemik doku bol kan damarı ve sinir içerir; bu, onu kıkırdaktan ayıran en önemli özelliktir.

Kemik ömür boyu yıkılıp yeniden yapılır. Yeni ara madde salgılayan hücrelere osteoblast denir; osteoblast çevresini ara maddeyle örüp bir lakünde kalınca osteosite dönüşür. Eski kemik dokuyu yıkan hücreler ise osteoklastlardır. Yapım ile yıkım dengede olduğu sürece kemik kütlesi korunur; yıkım ağır basarsa kemik erimesi başlar. Bu dengenin bozukluklarını rahatsızlıklar konusunda göreceğiz.

Neden hem sert hem kırılmaz?

Betonarme bir binayı düşün: beton basınca dayanır ama tek başına çatlar; içindeki çelik hasır esneyerek çatlamayı önler. Kemikte beton görevini mineraller, çelik hasır görevini kollajen lifler yapar. Bunu basit bir deneyle görmek mümkündür. Seyreltik asitte günlerce bekletilen kemiğin mineralleri çözülür; kemik şeklini korur ama lastik gibi bükülür. Uzun süre yakılan kemikte ise organik kısım yanar; kemik yine şeklini korur ama hafif bir darbeyle ufalanır. Çocuk kemikleri organik maddece daha zengin olduğu için esnektir; yaş ilerledikçe kemikler kırılganlaşır.

Sıkı kemik ve süngerimsi kemik

Sıkı (sert) kemik doku bütün kemiklerin dış kısmını oluşturur. Osteon adı verilen silindirik birimlerden yapılmıştır: her osteonda kemik katmanları iç içe halkalar gibi dizilir, ortadan boyuna bir Havers kanalı geçer. Havers kanalında kan damarları ve sinirler bulunur; osteositler besini ve oksijeni bu damarlardan alır. Komşu Havers kanallarını birbirine bağlayan enine kanallara Volkmann kanalları denir.

Süngerimsi kemik doku sıkı kemiğin altında, kemiğin iç kısmında yer alır. İnce kemik çubuklarından oluşan kafes gibi, gözenekli bir yapıdır ve Havers ile Volkmann kanalı bulunmaz. Gözeneklerini kırmızı kemik iliği doldurur. Kemiğin dış yüzeyini ise damar ve sinirce zengin, bağ doku yapısındaki periost (kemik zarı) sarar. Periost kemiğin beslenmesine, enine kalınlaşmasına ve kırıkların onarımına katkı sağlar. Kemiklerin eklem yapan uçlarında periost yoktur; oraları kıkırdak kaplar.

Şematik uzun kemik: sert kabuk dışta, gözenekli dolgu başlarda. Havers kanalları yalnız sıkı kemikte bulunur; kan hücreleri süngerimsi kemikteki kırmızı ilikte üretilir.Görsel: Sınav Defteri

İki ilik, iki görev

Kırmızı kemik iliği süngerimsi kemiğin gözeneklerinde bulunur. İçerdiği kök hücrelerden alyuvar, akyuvar ve kan pulcukları üretilir; bu hücreleri kan, lenf ve bağışıklık sayfasında tanıyacaksın. Sarı kemik iliği uzun kemiklerin gövdesindeki ilik boşluğunu doldurur ve büyük ölçüde yağ depolar. Yenidoğanda ilik boşlukları da kırmızı ilikle doludur; büyüdükçe uzun kemiklerin gövdesindeki kırmızı ilik yerini yavaş yavaş sarı iliğe bırakır.

Akılda kalsın: Sıkı kemik sert kabuktur ve kanallıdır: Havers boyuna, Volkmann enine. Süngerimsi kemik iç dolgudur, kanalsızdır, kırmızı ilik taşır. Hücreler için: osteoblast bina yapar, osteosit içinde yaşar, osteoklast kırar.
Sınavda

Nasıl sorulurNumaralı bir uzun kemik şeması verilir: “Hangi bölümde kan hücresi üretilir, hangisinde Havers kanalı bulunur?” Kan hücresi süngerimsi kemikteki kırmızı ilikte, Havers kanalı sıkı kemikte bulunur. İkinci kalıp asitte bekletme ve yakma deneyidir: asit inorganik kısmı, yakma organik kısmı uzaklaştırır.

Tuzak“süngerimsi kemikte Havers kanalı bulunur” yanlıştır. “Sıkı kemik doku yalnız uzun kemiklerde bulunur” da yanlıştır, bütün kemiklerin dış yüzeyi sıkı kemiktir. “Kemik doku damarsızdır” yanlıştır; damarsız olan kıkırdaktır.

⇄Bilgi eşleştirme kemik dokunun yapıları

?Soru çöz

Bir öğrenci aynı büyüklükteki iki tavuk kemiğinden birini birkaç gün sirkede bekletiyor, ötekini fırında uzun süre yüksek sıcaklıkta tutuyor. Sirkedeki kemiğin kolayca büküldüğü, fırındaki kemiğin ise şeklini koruduğu ama hafif bir darbeyle ufalandığı gözleniyor. Bu deneyin sonucuna göre aşağıdakilerden hangisi söylenebilir?

✓ A. Asit mineralleri çözdüğü için sirkedeki kemik esnek kalır; yakma organik kısmı yok ettiği için fırındaki kemik sert ama kırılgandır. Demek ki esneklik organik, sertlik inorganik bileşenlerden gelir. B ters: sirke kollajeni değil mineralleri çözer; C ters: ısı minerali değil organik kısmı yok eder; D sertliği organiğe bağlar, oysa sertlik minerallerdendir.
KAVRAM · İSKELET

Kemik çeşitleri: uzun, kısa, yassı, düzensiz kemik ve boyca uzamanın sırrı

MEB 11. sınıf · İnsan fizyolojisi · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaHipofiz bezi hangi hormonları salgılar, hipotalamusla ilişkisi nedir?Bağlantılı konudan (Endokrin sistem). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Hipofiz, beynin tabanında hipotalamusa bağlı küçük bir bezdir ve iki lobu vardır. Ön lob STH (büyüme hormonu), TSH, ACTH, FSH, LH, LTH (prolaktin) ve MSH'yi kendisi üretir. Arka lobdan salınan ADH ve oksitosin ise hipotalamusta üretilir, arka lobda depolanıp kana verilir.

Hipotalamus ve hipofiz

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Kemik çeşitleri nelerdir? Uzun, kısa, yassı ve düzensiz kemiklere örnekler nelerdir?

Kısa cevap: Kemikler şekillerine göre dört çeşittir: uzun kemikler (uyluk, kaval, pazu kemiği), kısa kemikler (el ve ayak bilek kemikleri), yassı kemikler (kafatası, kürek, kalça, göğüs kemiği, kaburgalar) ve düzensiz kemikler (omurlar, bazı yüz kemikleri). Uzun kemikler büyüme çağında baş ile gövde arasındaki kıkırdak yapılı epifiz plağı sayesinde boyca uzar, periost sayesinde enine kalınlaşır.

Çocukluk fotoğraflarına bakınca boyunun ne kadar uzadığını görürsün. Bu uzamanın büyük kısmı, kemiklerin uçlarına yakın birkaç ince kıkırdak şeridinde gerçekleşmiştir.

Yetişkin bir insanın iskeletinde 200'ü aşkın kemik bulunur. İskelet baş (kafatası ve yüz kemikleri), gövde (omurga, göğüs kemiği ve kaburgalar), kollar ve bacaklar olarak incelenir. Kollar omuz kemeriyle (köprücük ve kürek kemikleri), bacaklar kalça kemeriyle gövdeye bağlanır. Bazı kaynaklar kol ve bacakları birlikte “üyeler iskeleti” diye tek grupta toplar; sınavda önemli olan, kemiklerin şekillerine göre sınıflandırılmasıdır.

Şekline göre dört kemik

  • Uzun kemikler: Boyu eninden çok fazladır. Gövdesinde dışta kalın sıkı kemik, ortada sarı ilik dolu ilik boşluğu bulunur; iki baş kısmı ince bir sıkı kemik kabuğun altında süngerimsi kemik ve kırmızı ilik içerir. Uyluk, kaval, baldır, pazu ve ön kol kemikleri ile el ve ayak parmak kemikleri örnektir.
  • Kısa kemikler: Boyu ve eni yaklaşık eşittir. Dışta ince sıkı kemik, içte süngerimsi kemik ve kırmızı ilik vardır; ilik boşluğu yoktur. El bileği ve ayak bileği kemikleri örnektir.
  • Yassı kemikler: Levha biçimindedir. İki sıkı kemik tabakasının arasında süngerimsi kemik bulunur. Kafatası kemikleri, kürek kemiği, kalça kemiği, göğüs kemiği ve kaburgalar örnektir.
  • Düzensiz kemikler: Belirli bir geometrik şekilleri yoktur; iç yapıları kısa ve yassı kemiklere benzer. Omurlar ve bazı yüz kemikleri örnektir.

Dört çeşidin ortak planı aynıdır: hepsini periost sarar, dışları sıkı, içleri süngerimsi kemiktir ve süngerimsi kemikte kırmızı ilik bulunur. Fark ilik boşluğundadır: sarı kemik iliği taşıyan ilik boşluğu yalnız uzun kemiklerde bulunur.

Kemik nasıl büyür?

Embriyonun iskeleti başlangıçta büyük ölçüde kıkırdaktan oluşur; bu kıkırdak gelişim boyunca yerini kemik dokuya bırakır. Doğumdan sonra uzun kemiklerin baş kısmı ile gövdesi arasında kıkırdak yapılı bir şerit kalır: epifiz plağı (büyüme bölgesi). Bu plakta kıkırdak hücreleri çoğalır, gövdeye bakan tarafta ise kıkırdak kemikleşir. Böylece kemik iki ucundan boyca uzar. Ergenliğin sonunda epifiz plağı tamamen kemikleşip kapanır ve boy uzaması durur. Kemiğin enine kalınlaşması ise periostun yeni kemik tabakaları eklemesiyle olur ve plak kapandıktan sonra da sürebilir.

Boyca uzama plaktan, enine kalınlaşma periosttan gelir. İlik boşluğu yalnız uzun kemikte bulunur.Görsel: Sınav Defteri

Bu süreç hormonlarla yönetilir. Hipofizin büyüme hormonu (STH) epifiz plağını uyarır; endokrin sistem sayfasında aynı hormonun fazlalığının çocukta devliğe, plak kapandıktan sonra akromegaliye yol açtığını görmüştük. Tiroksin de büyüme ve gelişmeye katkı yapar. Ergenlikte artan eşey hormonları önce boy uzamasını hızlandırır, sonra epifiz plağının kapanmasını sağlar. Ham madde tarafında ise kalsiyum ve fosfor gerekir; bu minerallerin bağırsaktan emilimi için D vitamini şarttır.

Neden böyle?

Uzun kemiğin gövdesi neden içi dolu bir çubuk değil de içi boş bir borudur? Aynı miktarda sert malzeme boru biçiminde dizildiğinde bükülmeye karşı çok daha dayanıklı olur ve daha hafif kalır; bisiklet kadrolarının boru yapılmasının nedeni de budur. Kemikte bu boşluk boşa da gitmez: içini sarı ilik doldurur.

Akılda kalsın: Boyca uzama = epifiz plağı (kıkırdak), enine kalınlaşma = periost. Plak kapanınca boy biter ama kalınlaşma sürer; akromegalide boy değil el, ayak ve yüz kemikleri büyür. İlik boşluğu, dolayısıyla sarı ilik, yalnız uzun kemikte vardır.
Sınavda

Nasıl sorulurSenaryo kalıbı: “Büyüme çağındaki bir çocuğun kaval kemiğinde epifiz plağı zarar görürse ne beklenir?” Cevap kemiğin boyca uzamasının yavaşlaması ya da durmasıdır; enine kalınlaşma periosta bağlıdır. İkinci kalıp: “Aşağıdaki kemiklerden hangisi şekil bakımından ötekilerden farklıdır?” Uyluk, kaval, pazu yanında kürek kemiği varsa cevap odur.

Tuzak“kısa kemiklerde sarı ilik bulunur” yanlıştır. “Periost kemiğin boyca uzamasını sağlar” da yanlıştır. Uyluk kemiği ile kaburgada ortak bulunmayan yapı sorulursa cevap sarı kemik iliğidir, çünkü kaburga yassı kemiktir.

▭Boşluk doldurma

Uzun kemiklerin boyca uzaması baş ile gövde arasındaki sayesinde, enine kalınlaşması ise kemiği dıştan saran sayesinde gerçekleşir.

epifiz plağıHavers kanalıperiostsarı kemik iliği

?Soru çöz

Aşağıdaki kemik çiftlerinin hangisinde iki kemik de şekil bakımından aynı gruptadır?

✓ C. Kafatası ve kalça kemiklerinin ikisi de yassı kemiktir. A karıştırır: uyluk uzun, kürek yassı kemiktir; B omur düzensiz, kaval uzun kemiktir; D el bilek kemiği kısa, pazu uzun kemiktir.
YAPI · KIKIRDAK DOKU

Kıkırdak doku: hiyalin, elastik ve fibröz kıkırdak nerede bulunur?

MEB 11. sınıf · İnsan fizyolojisi · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaHipotonik, izotonik ve hipertonik ortamda hücreye ne olur, plazmoliz nedir?Bağlantılı konudan (Hücre zarından madde geçişi). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Hipotonik ortam hücreden az yoğundur, hücre su alıp şişer; izotonik ortam hücreyle aynı yoğunluktadır, net su geçişi olmaz; hipertonik ortam hücreden yoğundur, hücre su kaybedip büzülür (plazmoliz). Plazmoliz olmuş hücrenin hipotonik ortamda su alıp eski hâline dönmesine deplazmoliz denir. Bitki hücresi çeperi sayesinde patlamaz, hayvan hücresi patlayabilir.

Plazmoliz, deplazmoliz, turgor

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Kıkırdak doku nedir? Hiyalin, elastik ve fibröz kıkırdak vücudun neresinde bulunur?

Kısa cevap: Kıkırdak doku, kondrosit adı verilen hücreler ile bu hücrelerin salgıladığı kondrin adlı ara maddeden oluşur; kan damarı ve sinir içermez, beslenmesini çevresindeki bağ dokudan difüzyonla sağlar. Üç çeşidi vardır: hiyalin kıkırdak (eklem yüzeyleri, soluk borusu, burun, kaburga uçları), elastik kıkırdak (kulak kepçesi, gırtlak kapağı) ve fibröz kıkırdak (omurlar arası diskler, dizdeki menisküsler).

Kulak kepçeni büküp bıraktığında hemen eski şekline döner; burnunun ucu da esner ama kırılmaz. İkisinde de kemik yoktur; bu esnek sertliği kıkırdak sağlar.

Kıkırdak, iskeletin kemik dışındaki ikinci destek dokusudur: kemikten yumuşak, esnek, darbelere dayanıklı ve yüzeyi pürüzsüzdür. Hücrelerine kondrosit, hücrelerin salgıladığı ve çevrelerini dolduran ara maddeye kondrin denir. Kondrositler yuvarlak ya da ovaldir ve ara maddenin içinde, tek tek ya da birkaçı bir arada, küçük kapsüller içinde bulunur.

Damarsız bir doku

Kıkırdakta kan damarı ve sinir bulunmaz. Hücreler besin ve oksijeni kıkırdağı çevreleyen bağ dokudan, ara maddenin içinden difüzyonla alır; atıklarını da aynı yolla verir. Hücre zarından madde geçişi sayfasında gördüğün difüzyonun bir doku ölçeğindeki örneğidir bu. Embriyonun iskeleti büyük ölçüde kıkırdaktan kurulur ve gelişim boyunca kemikleşir; yetişkinde kıkırdak yalnız esneklik ya da pürüzsüz yüzey gereken yerlerde kalır.

Neden yavaş iyileşir?

Bir kemik kırığı haftalar içinde kaynar; dizdeki bir kıkırdak hasarı ise aylar sürebilir ya da hiç tam düzelmeyebilir. Sebep damarsızlıktır. Kana bağlı olmayan bir dokuya onarım için gereken madde ve hücreler ancak yavaş difüzyonla ulaşır; üstelik kıkırdaktaki hücre sayısı azdır. Bu yüzden spor sakatlıklarında kıkırdak hasarı, kemik kırığından daha uzun soluklu bir sorundur.

Kemik doku

  • Hücre: osteosit (lakünde)
  • Ara madde: osein, mineralce zengin, sert
  • Kan damarı ve sinir: var
  • Sıkı kemikte Havers ve Volkmann kanalları
  • Hasar hızlı onarılır

Kıkırdak doku

  • Hücre: kondrosit (kapsül içinde)
  • Ara madde: kondrin, esnek
  • Kan damarı ve sinir: yok
  • Beslenme difüzyonla, bağ dokudan
  • Hasar yavaş onarılır

Üç kıkırdak, üç adres

  • Hiyalin kıkırdak: Vücutta en yaygın kıkırdaktır; pürüzsüzdür ve basınca dayanıklıdır. Embriyonun iskeleti, kemiklerin eklem yapan uçlarını kaplayan eklem kıkırdağı, kaburgaların göğüs kemiğine bağlanan uçları, burun, gırtlak, soluk borusu ve bronşlar ile büyüme çağındaki epifiz plağı hiyalin kıkırdaktır.
  • Elastik kıkırdak: En esnek kıkırdaktır; bükülünce eski şekline döner. Kulak kepçesi, dış kulak yolu, östaki borusu ve gırtlak kapağında (epiglot) bulunur.
  • Fibröz (lifli) kıkırdak: En dayanıklı kıkırdaktır; basınca ve çekmeye karşı direnir. Omurlar arasındaki diskler, dizdeki menisküsler ve iki kalça kemiğinin önde birleştiği yer fibröz kıkırdaktır.
Akılda kalsın: Elastik = esner: kulak (kepçe, kulak yolu, östaki) ve gırtlak kapağı. Fibröz = yük taşır: omurlar arası disk ve menisküs, yani ağırlığın bindiği yastıklar. Geri kalan her yer, özellikle eklem uçları, burun, soluk borusu ve kaburga uçları, en yaygın kıkırdak olan hiyalindir.
Sınavda

Nasıl sorulurÜç yer verilir, kıkırdak çeşitleri sırasıyla eşleştirilir: kulak kepçesi elastik, eklem yüzeyi hiyalin, omurlar arası disk fibröz kıkırdaktır. İkinci kalıp kıkırdak dokunun özellikleriyle ilgili öncüllerdir.

Tuzak“kıkırdakta bol kılcal damar bulunur” yanlıştır, beslenme difüzyonladır. “Kıkırdak doku kemik dokuya dönüşmez” de yanlıştır, embriyonik iskelet kemikleşir. “Kulak kepçesi hiyalin kıkırdaktır” yanlıştır. Kıkırdak çeşitlerinin iç yapısı (ara maddedeki lif türleri ve oranları) YKS kapsamında değildir; soru çeşit ve bulunduğu yer düzeyinde gelir.

▭Boşluk doldurma

Kıkırdak dokunun hücrelerine , bu hücrelerin salgıladığı ara maddeye ise denir.

osteositkondrositoseinkondrin

?Soru çöz

Yetişkin bir insanda; I. gırtlak kapağı, II. dizdeki menisküs, III. burun ucu yapılarında bulunan kıkırdak çeşitleri sırasıyla aşağıdakilerin hangisinde doğru verilmiştir?

✓ B. Gırtlak kapağı esnek olması gereken bir kapaktır, elastik kıkırdaktır. Menisküs yük taşıyan bir yastıktır, fibröz kıkırdaktır. Burun ucu hiyalin kıkırdaktır. A gırtlak kapağını hiyalin, burnu elastik sanır; C menisküsü hiyalin, burnu fibröz yapar; D gırtlak kapağını fibröz, menisküsü elastik sayar.
YAPI · EKLEM

Eklem çeşitleri: oynamaz, yarı oynar ve oynar eklem vücudun neresinde?

MEB 11. sınıf · İnsan fizyolojisi · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaMinerallerin görevleri ve eksikliğinde görülen hastalıklar nelerdir?Bağlantılı konudan (Canlıların ortak özellikleri). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Mineraller canlıların üretemediği, besin ve suyla hazır aldığı inorganik maddelerdir; enerji vermezler ama yapıya katılır ve düzenleyici görev yaparlar. Bilinmesi gereken 11 mineral kalsiyum, potasyum, demir, iyot, flor, magnezyum, sodyum, fosfor, klor, kükürt ve çinkodur. Örneğin demir eksikliği kansızlığa (anemi), iyot eksikliği guatra, flor eksikliği diş çürüklerine yol açar.

Mineraller: 11 mineralin görevi

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Eklem çeşitleri nelerdir? Oynamaz, yarı oynar ve oynar eklemler nerede bulunur?

Kısa cevap: Eklem, iki ya da daha fazla kemiğin birleştiği yerdir. Hareket yeteneğine göre üç çeşittir: oynamaz eklemler (kafatası ve yüz kemikleri arası), yarı oynar eklemler (omurlar arası) ve oynar eklemler (omuz, dirsek, el bileği, kalça, diz, ayak bileği, parmaklar ve alt çene).

Başını sağa sola çevirebilir, belini eğebilirsin; ama kafatasının kemiklerini birbirine göre kıpırdatamazsın. Fark, kemiklerin birleştiği yerin türündedir.

Kemiklerin birbirine bağlandığı yerlere eklem denir. Eklemde birleşen kemikler birbirine bağ (ligament) adı verilen sağlam bağ doku şeritleriyle tutturulur; kaslar ise kemiklere tendon adı verilen şeritlerle bağlanır. Eklemler iskelete hem hareket hem de dayanıklılık kazandırır. Çeşitleri, izin verdikleri hareketin miktarına göre adlandırılır.

Şematik çizim: eklemler hareket yeteneğine göre üçe ayrılır. Kafatasında koruma, omurgada esneklik ile sağlamlık, kol ve bacakta geniş hareket öne çıkar.Görsel: Sınav Defteri

Oynamaz eklemler: koruma için kenetlenme

Kemiklerin girintili çıkıntılı kenarları birbirine geçer ve hareket olmaz. Kafatası kemikleri arasındaki ve yüz kemikleri arasındaki eklemler bu türdendir. Amaç hareket değil, beyni saran sağlam bir kutu oluşturmaktır. Yenidoğanda kafatası kemikleri arasında henüz kemikleşmemiş yumuşak bölgeler (bıngıldak) bulunur; bu bölgeler doğumda başın şekil almasına ve beynin büyümesine izin verir, ilk yıllarda kapanır.

Yarı oynar eklemler: az ama çok

Kemiklerin arasında bir kıkırdak disk bulunur; hareket sınırlıdır. Omurlar arasındaki eklemler en bilinen örnektir; iki kalça kemiğinin önde birleştiği yer de bu gruba girer. Her omur bir komşusuna göre ancak biraz hareket eder, ama omurga boyunca bu küçük hareketler toplandığında gövde öne, arkaya ve yana rahatça eğilir. Diskler aynı zamanda yürürken ve sıçrarken oluşan darbeleri yastık gibi emer.

Oynar eklemler: geniş hareket

Kemik uçları arasında geniş hareket olur. Bu eklemlerde birbirine sürtünen kemik uçları, aşınmayı önleyen pürüzsüz hiyalin kıkırdakla kaplıdır. Omuz, dirsek, el bileği, parmaklar, kalça, diz ve ayak bileği eklemleri oynar eklemdir. Kafatasında da bir istisna var: alt çene ile kafatası arasındaki eklem oynar eklemdir; konuşabilmen ve çiğneyebilmen bu sayede mümkündür.

Neden böyle?

Omurga neden tek parça bir kemik değil de üst üste dizilmiş çok sayıda omurdan oluşur? Tek parça bir çubuk sağlam olurdu ama eğilemezdi; tamamen serbest bir zincir ise esnek olurdu ama gövdeyi taşıyamazdı. Yarı oynar eklemler ikisinin ortasıdır: her eklem az hareket ederek hem sağlamlık hem esneklik sağlar, diskler de yükü ve darbeyi dağıtır.

Akılda kalsın: Oynamaz = kafatası (tek parça kask gibi korur). Yarı oynar = omurga (zincirin her halkası biraz döner, toplamı çok eder). Oynar = kol, bacak ve alt çene. Kafatası bölgesindeki tek oynar eklem alt çenededir. Tendon kası kemiğe, bağ kemiği kemiğe bağlar.
Sınavda

Nasıl sorulurEklem çeşidi ile vücuttaki yeri eşleştirilir ya da “Aşağıdakilerden hangisi oynar eklem değildir?” diye sorulur. Omurlar arası seçenekteyse cevap odur.

TuzakTuzak: alt çene eklemini oynamaz saymak yanlıştır. “Yarı oynar eklemler hiç hareket etmez” ve “omurlar arasındaki eklemler oynamaz eklemdir” de yanlıştır. Eklemlerin iç yapısı (eklem kapsülü, eklem sıvısı gibi kısımlar) 2018 programında kapsam dışıdır; soru eklem çeşidi ve örneği düzeyinde gelir.

⇄Bilgi eşleştirme eklem ve örnek

?Soru çöz

İnsan vücudundaki aşağıdaki birleşim yerlerinden hangisi oynar eklem değildir?

✓ D. Omurlar arasında kıkırdak disk bulunur ve hareket sınırlıdır; bu yarı oynar eklemdir. A alt çene, B omuz ve C diz geniş hareket yapan oynar eklemlerdir.
YAPI · KAS DOKU

Kas doku: iskelet kası, düz kas ve kalp kası nasıl ayırt edilir?

MEB 11. sınıf · İnsan fizyolojisi · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaNöronun kısımları nelerdir, görevleri nedir?Bağlantılı konudan (Sinir sistemi). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Nöron (sinir hücresi) üç temel kısımdan oluşur: uyarıyı alan dendritler, çekirdeği ve organelleri taşıyan hücre gövdesi, impulsu ileten akson. Aksonun ucu nörotransmitter salgılayarak impulsu sonraki hücreye aktarır; birçok aksonu saran miyelin kılıf iletimi hızlandırır.

Sinir doku ve nöron

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Kas çeşitleri nelerdir? Düz kas, iskelet kası ve kalp kası arasındaki farklar nelerdir?

Kısa cevap: Kas doku, kasılıp gevşeyebilen uzun hücrelerden (kas lifi) oluşur ve ara madde içermez. İskelet (çizgili) kası çok çekirdekli, enine bantlı, istemli ve hızlıdır; düz kas mekik biçimli, tek çekirdekli, bantsız, istemsiz ve yavaştır; kalp kası bantlı, dallanmış, bir ya da iki çekirdekli, istemsizdir ve yalnız kalpte bulunur.

Merdiveni koşarak çıkınca bacakların yorulur; kalbin ise ömür boyu bir an bile durmadan çalışır. İkisi de kastır, ama aynı kas değildir.

Kas doku hareketin motorudur. Hücreleri uzun olduğu için kas lifi diye anılır. Kas hücresinin zarına sarkolemma, sitoplazmasına sarkoplazma denir. Sitoplazmada kasılmayı sağlayan, protein yapılı ince telcikler (miyofibriller) bulunur. Kas dokuda hücreler arasında ara madde yoktur; kemik ve kıkırdaktan bu yönüyle ayrılır. Kasılma çok enerji istediği için kas hücreleri mitokondrice zengindir ve glikojen depolar.

Olgunlaşmış iskelet kası hücreleri bölünmez. Bu yüzden ağır hasar gören bir kas bölgesinin yerini bağ doku doldurur ve orada iz kalır. Kaslar sinir sistemi sayfasında gördüğün efektörlerdir: iskelet kası lifleri, motor nöronların akson uçlarıyla sinaps yapar ve impuls geldiğinde kasılır.

Üç kas, üç çalışma biçimi

  • İskelet kası (çizgili kas): Tendonlarla kemiklere bağlanır. Her kas lifi çok sayıda hücrenin kaynaşmasıyla oluştuğu için çok çekirdeklidir; çekirdekler zarın hemen altında, kenardadır. Mikroskopta açık ve koyu enine bantlar görülür, adı buradan gelir. Oksijen depolayan demirli bir protein (miyoglobin) içerdiği için kırmızı görünür. Somatik sinirlerle denetlenir ve istemli çalışır; hızlı kasılır, çabuk yorulur. Kol, bacak, sırt, karın ve yüz kasları örnektir.
  • Düz kas: Hücreleri mekik biçimli, tek çekirdekli ve çekirdekleri ortadadır; bantlaşma görülmez. Otonom sinirlerle denetlenir ve istemsiz çalışır; yavaş kasılır, uzun süre kasılı kalabilir, geç yorulur. Sindirim kanalı, kan damarları, idrar kesesi, rahim ve solunum yollarının duvarında, göz bebeğini büyütüp küçülten kaslarda ve deri kıllarını dikleştiren kaslarda bulunur.
  • Kalp kası: İskelet kası gibi bantlıdır, ama hücreleri dallanır ve uç uca bağlanarak bir ağ oluşturur. Hücrelerde bir ya da iki çekirdek, ortada bulunur. İstemsiz çalışır; hızlı, ritmik ve ömür boyu kesintisizdir. Kasılma uyarısını kalbin kendi özel hücreleri üretir; otonom sinirler ve bazı hormonlar yalnız atım hızını ayarlar. Bunun ayrıntısı kalp ve damarlar sayfasındadır. Yalnız kalpte bulunur.
Bantlı iki kas iskelet ve kalp kası, istemsiz iki kas düz ve kalp kasıdır. Kalp kası görünüşüyle iskelet kasına, çalışmasıyla düz kasa benzer.Görsel: Sınav Defteri

Neden böyle?

Her kas, işine göre ayarlanmıştır. İskelet kası tehlikeden kaçmak ya da topa vurmak gibi ani ve güçlü hareketler için hızlıdır, ama bu hız çabuk yorulma pahasınadır. Düz kas bağırsaktaki besini saatlerce ilerletmek ya da damar çapını sürekli ayarlamak için yavaş ve ekonomik çalışır. Kalp kası ise hiç dinlenemez; bu yüzden mitokondrice çok zengindir, enerjisini büyük ölçüde oksijenli solunumla sağlar ve her atımın ardından gelen kısa gevşeme ona dinlenme fırsatı verir.

Akılda kalsın: Bant var: iskelet + kalp. İstemsiz: düz + kalp. Kalp kası iki listede de var: iskelet kası gibi görünür, düz kas gibi çalışır. Çok çekirdek ve kenarda çekirdek yalnız iskelet kasında; mekik ve tek çekirdek düz kasta.
Sınavda

Nasıl sorulurEvet/hayır tablosu verilir (“Otonom sinirle bağlantılı mı? Bantlaşma gösterir mi?”) ve kas çeşitleri belirlenir. İki kez “evet” alan kalp kasıdır. İkinci kalıp: “Hangisi bütün kas çeşitlerinde ortaktır?” Mitokondri ve kasılabilen protein telcikleri ortaktır; çok çekirdek ve bantlaşma ortak değildir.

Tuzak“düz kasta enine bant görülür” yanlıştır. “Kalp kası somatik sinirlerle denetlenir” de yanlıştır. “Kalp kası, sinir uyarısı gelmezse kasılamaz” yanlıştır; uyarıyı kendisi üretir, sinirler yalnız hızı değiştirir. Göz bebeğini büyüten kaslar düz kastır.

▭Boşluk doldurma

Mekik biçimli, tek çekirdekli ve bantsız hücrelerden oluşan kas kastır. Dallanmış, bantlı ve istemsiz çalışan hücrelerden oluşan kas ise kasıdır.

düziskeletkalpçizgili

?Soru çöz

Bir kas dokusundan hazırlanan preparatta hücrelerin dallandığı, enine bantlaşma gösterdiği ve her hücrede bir ya da iki çekirdeğin ortada bulunduğu gözleniyor. Bu doku için aşağıdakilerden hangisi söylenebilir?

✓ B. Dallanma, bantlaşma ve ortada bir-iki çekirdek kalp kasının özellikleridir; bu kas yalnız kalpte bulunur. A iskelet kasıyla karıştırır, kalp kası istemsizdir; C somatik değil otonom sistemin etkisindedir; D tendonla kemiğe bağlanan iskelet kasıdır.
SÜREÇ · HAREKET

Hareket nasıl oluşur? Tendon, antagonist kaslar ve kas tonusu

MEB 11. sınıf · İnsan fizyolojisi · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaSinaps nedir, impuls sinapstan nasıl geçer?Bağlantılı konudan (Sinir sistemi). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Sinaps, bir nöronun başka bir nöronla ya da kas ve bez hücresiyle bağlantı kurduğu noktadır. Kimyasal sinapsta impuls akson ucuna gelince nörotransmitter maddeler ekzositozla sinaps boşluğuna bırakılır, sonraki hücrenin zarındaki reseptörlere bağlanır ve impulsu kimyasal yolla aktarır.

Sinaps ve nörotransmitterler

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Kaslar hareketi nasıl sağlar? Antagonist ve sinerjist kaslar nedir?

Kısa cevap: İskelet kası, motor nörondan gelen impulsla kasılır, kısalır ve tendonu aracılığıyla bağlı olduğu kemiği çeker; eklem bu hareketin dönme noktasıdır. Kas itemez, yalnız çekebilir; bu yüzden kaslar çoğunlukla çift çalışır. Biri kasılırken öteki gevşeyen kaslara antagonist kaslar (bükücü ve açıcı), aynı yönde birlikte çalışan kaslara sinerjist kaslar denir. Kasılmanın enerjisi ATP'den sağlanır.

Masadaki su bardağını ağzına götürmek için kolundaki iki kas aynı anda zıt iş yapar: biri kasılır, öteki gevşer. Biri iş yapmasa hareket bozulur.

Hareket üç yapının ortak işidir. Kemik kaldıraç kolu, eklem dönme (destek) noktası, kas ise kuvvet kaynağıdır. İskelet kası iki ucundan, sağlam bağ doku şeritleri olan tendonlarla kemiklere bağlanır; topuktaki kalın kiriş bir tendondur. Kemikleri birbirine bağlayan bağlarla (ligament) karıştırılmamalıdır: tendon kası kemiğe, bağ kemiği kemiğe bağlar.

Kas kasılınca ne olur?

Beyinden ya da omurilikten gelen komut motor nöronla kasa ulaşır; sinapsta salgılanan asetilkolin kas lifini uyarır. Bu iletim sinir sistemi sayfasındaki sinaps ve refleks yayı konularının devamıdır. Uyarılan kas kasılır: boyu kısalır, kalınlaşır ama hacmi değişmez. Kısalan kas tendonunu, tendon da kemiği çeker; kemik eklem etrafında döner. Uyarı kesilince kas gevşer ve eski boyuna döner.

Hatırla: Sinir sistemi sayfasında gördüğün sinaps burada motor nöron ile kas lifi arasındadır. Sıra aynıdır: impuls akson ucuna gelir, kesecikler asetilkolini ekzositozla boşluğa bırakır, madde kas lifinin zarındaki reseptörlere bağlanır, görevini bitirince enzimle yıkılır. Kendine sor: Asetilkolini yıkan enzimi durduran bir zehir kasta ne yapar, reseptörü kapatan bir madde ne yapar? (Cevap: ilkinde kas uyarılmaya devam eder ve kasılı kalır; ikincisinde impuls kasa geçmez, kas gevşek kalır.)

Neden kaslar çift çalışır?

Bir kas ipe benzer: çekebilir ama itemez. Kasılan kas kemiği bir yöne çekebildiğine göre, kemiği geri getirecek ikinci bir kas gerekir. Birbirine zıt yönde iş gören bu kas çiftlerine antagonist kaslar denir. Kolun önündeki pazu kası bükücü, arkasındaki arka kol kası açıcı kastır. Kol dirsekten bükülürken pazu kası kasılır, arka kol kası gevşer; kol açılırken roller değişir. Bu eş güdümü sinir sistemi sağlar: bir kasın motor nöronları uyarılırken karşı kasa giden motor nöronlar baskılanır, böylece iki kas birbirine karşı asılmaz.

Şematik çizim: kasılan kas kısalır ve kalınlaşır, gevşeyen kas uzar ve incelir. Tendon kuvveti kemiğe, eklem de hareketi yönlendirir.Görsel: Sınav Defteri

Bazı kaslar ise aynı hareket için aynı anda kasılıp gevşer; bunlara sinerjist kaslar denir. MEB kitabı bu gruba gövdeyi dik tutarken birlikte çalışan karın ve sırt kaslarını örnek verir. Antagonist ile sinerjist arasındaki fark yöndedir: antagonistler zıt, sinerjistler aynı yönde çalışır.

Kas tonusu: hep hazır

Bilincin açıkken iskelet kasları hiç tamamen gevşemez; hafif ve sürekli bir kasılı hâlde kalır. Buna kas tonusu denir. Tonus dik durmayı sağlar ve kasları her an harekete hazır tutar. Bayılan bir insan bu yüzden olduğu yere yığılır: tonus ortadan kalkınca vücudu dik tutan kuvvet de kaybolur.

Enerji nereden gelir?

Kasılmada doğrudan kullanılan enerji molekülü ATP'dir. Kas lifi ATP'yi çoğunlukla oksijenli solunumla üretir; yoğun egzersizde oksijen yetmediğinde glikozu laktik asit fermantasyonuyla yıkar. Bu yollar hücresel solunum ve fermantasyon sayfasının konusudur; oluşan laktik asit kana geçer ve büyük kısmı karaciğerde yeniden glikoza çevrilir. Kas çalışırken ATP ile birlikte ısı da açığa çıkar; soğukta titreme, endokrin sistem sayfasında gördüğümüz vücut sıcaklığı dengesine kasların katkısıdır. Egzersizden bir iki gün sonra hissedilen kas ağrısının nedeni ise laktik asit birikmesi değil, kas liflerindeki küçük hasarlardır.

Akılda kalsın: Tendon kası kemiğe, bağ kemiği kemiğe bağlar. Kol bükülürken pazu kasılır, arka kol gevşer; açılırken tersi. Kasılan kas kısalır ve kalınlaşır, hacmi aynı kalır. Enerji para birimi ATP; glikoz ve glikojen ATP'yi yeniden yapmak için harcanır.
Sınavda

Nasıl sorulurAntagonist kas şeması verilir: “Kol ok yönünde bükülürken X ve Y kaslarında ve bunları uyaran motor nöronlarda ne olur?” Bükücü kas kasılır ve motor nöronu uyarılır; açıcı kas gevşer, motor nöronu baskılanır.

Tuzak“kas kemiği iterek hareket ettirir” yanlıştır, kas yalnız çeker. “Kasılan kasın hacmi azalır” yanlıştır. “Kas kasılmasında doğrudan kullanılan enerji kaynağı glikozdur” da yanlıştır, doğrudan kaynak ATP'dir. Kasılmanın moleküler ayrıntısı (sarkomer bantları, kayan iplikler modeli) YKS kapsamında değildir; kasın kısaldığını ve enerjisini ATP'den aldığını bilmek yeterlidir.

↕Süreç sıralama kolu dirsekten bükmek

  1. Kasılan kas, tendonu aracılığıyla ön kol kemiğini çeker
  2. Beyinden gelen komut motor nöronlarla pazu kasına iletilir
  3. Ön kol dirsek ekleminde dönerek yukarı kalkar
  4. Pazu kası kasılıp kısalır; motor nöronu baskılanan arka kol kası gevşer
  5. Motor nöronun akson ucunda salgılanan asetilkolin kas lifini uyarır

?Soru çöz

Kasılmakta olan bir iskelet kasıyla ilgili; I. Boyu kısalır. II. Hacmi azalır. III. Gerekli enerjiyi doğrudan ATP'den sağlar. ifadelerinden hangileri doğrudur?

✓ C. Kasılan kas kısalır ve kalınlaşır, hacmi değişmez; II yanlıştır. Kasılmada doğrudan kullanılan enerji molekülü ATP'dir; III doğrudur. A doğru olan III'ü atlar; B ve D, hacmin azaldığı yanılgısına dayanır.
SAĞLIK · DESTEK VE HAREKET

Kırık, çıkık, burkulma, menisküs: destek ve hareket sistemi rahatsızlıkları

MEB 11. sınıf · İnsan fizyolojisi · Okuma 7 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaA, D, E, K, B ve C vitaminlerinin görevleri nelerdir?Bağlantılı konudan (Organik bileşikler). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Vitaminler az miktarda gereken, enerji vermeyen, sindirilmeden emilen düzenleyici organik moleküllerdir. A (görme), D (kalsiyum emilimi, kemik), E (antioksidan) ve K (kanın pıhtılaşması) yağda; B grubu (enerji metabolizmasında koenzim) ve C (kolajen yapımı, bağışıklık) suda çözünür. Yağda çözünenler karaciğerde depolanabilir, suda çözünenlerin fazlası idrarla atılır.

Vitaminler ve hormonlar

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Kırık, çıkık, burkulma ve menisküs nedir, aralarındaki fark nedir?

Kısa cevap: Kırık kemik bütünlüğünün bozulması, çıkık eklemdeki kemik uçlarının yerinden çıkması, burkulma ise eklemi bir arada tutan bağların aşırı gerilip zedelenmesidir; burkulmada kemikler yerinden çıkmaz. Menisküs yırtığı, dizde kemikler arasında yastık görevi gören kıkırdakların zedelenmesidir. Romatoid artrit ve kireçlenme (osteoartrit) başlıca eklem rahatsızlıklarıdır; osteoporoz kemik yoğunluğunun azalmasıdır.

Basketbolda ters basan oyuncunun ayak bileği şişer. Bu bazen basit bir burkulma, bazen bir kırıktır; ikisini ayırmak hem ilk yardımın hem tedavinin ilk adımıdır.

Kırık: kemik bütünlüğünün bozulması

Darbe, düşme ya da kemiğin taşıyabileceğinden fazla yük, kemikte çatlağa ya da tam ayrılmaya yol açabilir; buna kırık denir. Deri sağlamsa kapalı kırık, kemik ucu deriyi yırtıp dışarı çıkmışsa açık kırık söz konusudur; açık kırıkta kanama ve mikrop kapma riski yüksektir. Kırık uçlar alçı ya da atelle sabitlenince periost ve kemik hücreleri araya yeni kemik dokusu örer. Kemik damarlı, canlı bir doku olduğu için iyileşir; çocuklarda iyileşme hızlı, yaşlılarda ve kemik erimesi olanlarda yavaştır.

Çıkık ve burkulma: eklemin iki sakatlığı

Çıkık, eklemi oluşturan kemik uçlarının birbirinden ayrılıp eklem yerinden çıkmasıdır; çoğu zaman çevredeki bağlar da zedelenir. Omuz, parmak ve çene eklemlerinde sık görülür. Eklemde belirgin şekil bozukluğu ve hareket kaybı olur. Kemiği yerine oturtmak yalnız sağlık personelinin işidir; yanlış müdahale damar ve sinirlere zarar verebilir.

Burkulma ise eklemin normal hareket sınırını aşan ani bir zorlanmayla bağların aşırı gerilmesi ya da kısmen yırtılmasıdır. Kemikler yerinde kalır. En sık ayak bileğinde, sonra el bileği ve dizde görülür. Bölgede ağrı, şişlik ve morarma olur. Eklemi dinlendirmek, soğuk uygulamak, sargıyla desteklemek ve yükseğe kaldırmak şişliği azaltır.

Menisküs: dizin yastıkları

Diz ekleminde uyluk kemiği ile kaval kemiği arasında, hilal biçiminde iki fibröz kıkırdak yastık bulunur; bunlara menisküs denir ve aynı ad, halk arasında bu yastıkların yırtılması için de kullanılır. Yük altındaki dizin ani dönmesi, örneğin futbolda ayak yere sabitken gövdenin dönmesi, menisküsü yırtabilir. Dizde ağrı, şişlik ve takılma ya da kilitlenme hissi olur. Menisküsün büyük kısmında kan damarı bulunmadığından, kıkırdak doku konusunda gördüğümüz gibi kendiliğinden iyileşmesi zordur.

Sakatlığı zarar gören dokudan tanı: kırıkta kemik, çıkıkta kemiğin konumu, burkulmada bağ, menisküste dizdeki kıkırdak yastık.Görsel: Sınav Defteri

Eklem ve kemik rahatsızlıkları

  • Romatoid artrit: Bağışıklık sisteminin kendi eklem dokularını hedef almasıyla oluşan eklem iltihabıdır (artrit = eklem iltihabı). Çoğunlukla el ve ayağın küçük eklemlerini, iki tarafta birden tutar; sabah tutukluğu, ağrı ve şişlik yapar, zamanla eklemlerde şekil bozukluğuna yol açabilir.
  • Kireçlenme (osteoartrit): Eklem yüzeylerini kaplayan kıkırdağın yıllar içinde aşınmasıdır. Kıkırdak inceldikçe kemik uçları birbirine sürtünür, ağrı ve hareket kısıtlılığı başlar. İleri yaş, fazla kilo, aşırı yüklenme ve eski sakatlıklar riski artırır; en çok diz ve kalçada görülür.
  • Osteoporoz (kemik erimesi): Kemik yıkımının yapımdan fazla olmasıyla kemik yoğunluğu azalır, kemik süngerleşir ve küçük darbelerle kırılır (el bileği, kalça, omurlar). Menopoz sonrası kadınlarda, ileri yaşta, hareketsizlikte, kalsiyum ve D vitamini eksikliğinde ve sigara kullananlarda sıktır.
  • Raşitizm: Çocuklukta D vitamini eksikliği nedeniyle kalsiyum ve fosfor kemiğe yeterince yerleşemez; kemikler yumuşar, bacaklar eğrilir. Yetişkindeki karşılığına osteomalazi denir. D vitamininin kalsiyum emilimindeki rolünü organik bileşikler sayfasında görmüştük.
  • Bel fıtığı: Omurlar arasındaki diskin yırtılıp iç kısmının dışarı taşması ve omurilikten çıkan sinirlere baskı yapmasıdır. Bel ağrısı, bacağa yayılan ağrı ve uyuşma yapar. Yükü belden eğilerek kaldırmak, kötü duruş ve fazla kilo riski artırır.

Neden böyle?

Adı yanıltıcıdır: kireçlenme eklemde kireç birikmesi değil, kıkırdağın aşınmasıdır. Aşınan kıkırdak da damarsız olduğu için kendini yenileyemez. Kemik ise damarlıdır ve kırıldığında kaynar. Aynı eklemdeki iki doku arasındaki bu fark, eklem sakatlıklarının neden kırıklardan daha uzun sürdüğünü açıklar.

İlk yardımda temel kural kırık ya da çıkık şüphesi olan bölgeyi hareket ettirmemektir. Bölge bulunduğu hâliyle sabitlenir, açık kırıkta dışarı çıkan kemik içeri itilmez ve yara temiz bir bezle örtülür, 112 aranır.

Akılda kalsın: Sakatlığı dokusundan tanı: kırık = kemik, çıkık = eklem (kemik yerinden oynar), burkulma = bağ (kemik yerinde kalır), menisküs = diz kıkırdağı. Romatoid artrit bağışıklık, kireçlenme aşınma, osteoporoz yıkım > yapım, raşitizm çocukta D vitamini eksikliği.
Sınavda

Nasıl sorulurÖncüllü kalıp: “Menisküs diz ekleminde görülür; çıkıkta kemikler konumunu korur; osteoporozda yıkım yapımdan fazladır” gibi ifadelerin doğruluğu sorulur. İkinci kalıp rahatsızlık–neden eşleştirmesidir.

Tuzak“çıkıkta kemikler normal konumunu kaybetmez” yanlıştır; kemiklerin yerinde kaldığı durum burkulmadır. “Raşitizm yetişkinlerde görülür” yanlıştır, yetişkindeki karşılığı osteomalazidir. “Kireçlenme eklemde kalsiyum birikmesidir” yanlıştır. “Osteoporozun tek nedeni kalsiyum eksikliğidir” bir genellemedir; yaş, hormon ve hareketsizlik de etkilidir.

⇄Bilgi eşleştirme sakatlık ve tanımı

?Soru çöz

Destek ve hareket sistemi rahatsızlıklarıyla ilgili aşağıdaki eşleştirmelerden hangisi yanlıştır?

✓ A. Kireçlenme (osteoartrit), adına rağmen kireç birikmesi değil, eklem yüzeylerini kaplayan kıkırdağın aşınmasıdır. B doğrudur: osteoporozda yıkım yapımı aşar; C doğrudur: raşitizm çocuktaki D vitamini eksikliğidir; D doğrudur: romatoid artritte bağışıklık eklemi hedef alır.
SAĞLIK · DESTEK VE HAREKET

Kemik ve kas sağlığı: spor, beslenme ve doğru duruş neden önemli?

MEB 11. sınıf · İnsan fizyolojisi · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaKandaki kalsiyum hangi hormonlarla düzenlenir, tiroksin ne işe yarar?Bağlantılı konudan (Endokrin sistem). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Tiroit bezi tiroksin ve kalsitonin salgılar: tiroksin metabolizma hızını artırır, kalsitonin kandaki kalsiyumu düşürür. Paratiroit bezlerinin salgıladığı parathormon kandaki kalsiyumu yükseltir. Kalsitonin ile parathormon zıt (antagonist) çalışarak kan kalsiyumunu dar bir aralıkta tutar.

Tiroit, paratiroit ve kalsiyum

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Destek ve hareket sistemini korumak için neler yapılmalı? Spor, beslenme ve doğru duruşun önemi nedir?

Kısa cevap: Düzenli egzersiz kemik yoğunluğunu ve kas gücünü artırır, eklemleri esnek tutar. Kalsiyum, fosfor, D vitamini ve protein yönünden dengeli beslenme kemik ve kas yapımını destekler. Doğru oturma, yük taşıma ve kaldırma alışkanlıkları omurga eğriliklerini, bel fıtığını ve eklem aşınmasını önler. Hareketsizlik, fazla kilo ve sigara kemik ve eklem sağlığını bozar.

Haftalarca alçıda kalan bir bacak, alçı çıktığında ötekinden belirgin biçimde incedir. Kemik ve kas, kullanıldıkça güçlenen, kullanılmadıkça zayıflayan dokulardır.

Spor: yük güçlendirir

Kemiğe binen yük, kemik yapımını uyarır. Yürüyüş, koşu, merdiven çıkma, ip atlama ve ağırlık çalışması gibi vücudu yer çekimine karşı taşıyan etkinlikler kemik yoğunluğunu artırır. Kas için de benzer bir döngü vardır: zorlayıcı egzersizde kas liflerinde küçük yırtıklar oluşur, bunlar proteinlerle onarılırken lif eskisinden kalın ve güçlü hâle gelir. Kas büyümesi lif sayısının değil, liflerin kalınlığının artmasıdır. Hareket eklemleri de esnek tutar; eklemi saran kaslar güçlendikçe eklem daha iyi desteklenir.

Tersi de doğrudur: yük kalkınca yapım uyarılmaz, yıkım ağır basar ve kemikteki kalsiyum kana geçer. Kandaki kalsiyumu endokrin sistem sayfasında gördüğün parathormon ve kalsitonin dengeler; hareketsizlikte ise sorun hormonda değil, kemik yapımını uyaran yükün yokluğundadır. Kemik kütlesi genç yetişkinlikte en yüksek düzeyine ulaşır, sonra yavaş yavaş azalır. Çocukluk ve ergenlikte yapılan spor ve iyi beslenme, ileri yaşta osteoporoza karşı bir birikim gibidir. Sporun kendisi de sakatlık yapabilir: ısınma ve esneme hareketleri, uygun ayakkabı ve ekipman, yükü kademeli artırmak ve dinlenmeye zaman ayırmak burkulma, çıkık ve menisküs yırtığı riskini azaltır.

Beslenme: yapı malzemesi

  • Kalsiyum ve fosfor: Kemiğin inorganik kısmının ana malzemesidir. Süt, yoğurt ve peynir iyi kalsiyum kaynaklarıdır; yeşil yapraklı sebzeler ve kuru baklagiller de katkı yapar. Canlıların ortak özellikleri sayfasında saydığımız magnezyum ve flor da kemik ve dişte bulunur.
  • D vitamini: Bağırsaktan kalsiyum emilimini artırır. Güneş ışığının etkisiyle deride üretilir; balık ve yumurta da kaynaktır. Eksikliğinde çocukta raşitizm görülür.
  • Protein: Kas liflerinin onarımı ve kemiğin organik kısmındaki kollajen için gereklidir. Kollajen üretiminde C vitamini de görev alır.
  • Kaçınılacaklar: Fazla kilo eklemlere ve omurgaya binen yükü artırarak kireçlenme ve bel fıtığı riskini yükseltir. Sigara ve aşırı alkol kemik yoğunluğunu azaltır.

Duruş: omurgayı doğal eğriliğinde tutmak

Sağlıklı omurga önden bakınca düz, yandan bakınca boyunda ve belde içe, sırtta dışa doğru hafif doğal eğrilikler gösterir. Bu eğrilikler yükü ve darbeyi bir yay gibi dağıtır. Yıllarca süren yanlış duruş bu dengeyi bozabilir. Omurganın yana doğru eğrilmesine skolyoz, sırttaki dışa eğriliğin artıp kamburluk oluşmasına kifoz, beldeki içe çukurluğun aşırı artmasına lordoz denir.

  • Otururken: Sırt dik ve desteklenmiş, ayaklar yerde, ekran göz hizasında olmalı. Telefona uzun süre başı öne eğerek bakmak boyun omurlarına binen yükü artırır.
  • Çanta taşırken: İki askılı çanta iki omuza takılmalı, ağırlık sırta yakın ve makul düzeyde tutulmalıdır. Tek omuzda taşınan ağır çanta omurgayı yana eğer.
  • Yük kaldırırken: Belden eğilmek yerine dizler bükülür, yük vücuda yakın tutulur, sırt dik kalırken bacak kaslarıyla kalkılır.
  • Gün boyunca: Uzun süre aynı pozisyonda kalmamak, ara verip hareket etmek; uygun yatak ve topuğu çok yüksek olmayan ayakkabı seçmek omurgayı ve eklemleri korur.

Neden böyle?

Yük kaldırırken dizler neden bükülür? Belden eğildiğinde yük omurgadan uzakta kalır; kaldıraç mantığıyla yük kolu uzadığı için bel kaslarının ve omurlar arası disklerin taşıması gereken kuvvet katlanarak artar. Dizleri büküp yükü vücuda yaklaştırınca yük kolu kısalır ve işi vücudun en büyük ve güçlü kaslarından olan bacak kasları üstlenir.

Akılda kalsın: Kemik için üçlü formül: kalsiyum + D vitamini + hareket; gençlikte yapılan her yatırım ileri yaşa kalır. Yükü belle değil bacakla kaldır. Eğrilikler: skolyoz yana, kifoz kambur, lordoz bel çukuru.
Sınavda

Nasıl sorulurÖncüllü kalıp: “Aşağıdakilerden hangisi destek ve hareket sisteminin sağlığını korumaya yönelik bir davranış değildir?” Ağır çantayı tek omuzda taşımak, yükü belden eğilerek kaldırmak gibi seçenekleri ara. Senaryo kalıbı: uzun süre hareketsiz kalan birinde kemik yoğunluğu ve kas gücü azalır. Kemik gelişimine etki eden etkenler sorulursa kalıtım, hormonlar, beslenme ve hareket birlikte düşünülür.

Tuzak“D vitamini yalnız besinlerle alınır” yanlıştır, deride güneşle üretilir. “Egzersiz kas hücrelerinin sayısını artırır” yanlıştır, lifler kalınlaşır. “Kemik bir kez geliştikten sonra değişmez” de yanlıştır; kemik ömür boyu yenilenir.

↕Neden-sonuç sıralaması kemik yoğunluğu neden azalır?

  1. Kemik yapımı uyarılmaz, yıkım yapımdan fazla olur
  2. Kemik yoğunluğu azalır, kırılma riski artar
  3. Kişi haftalarca yatağa bağlı, hareketsiz kalır
  4. Yıkılan kemik dokudaki kalsiyum kana geçer
  5. Kemiğe binen yük azalır

?Soru çöz

Yer çekiminin çok az hissedildiği bir uzay istasyonunda aylarca kalan ve düzenli egzersiz yapamayan bir astronotta aşağıdakilerden hangisinin gerçekleşmesi beklenmez?

✓ D. Kemiğe yük binmeyince yapım uyarılmaz, yıkım ağır basar; yapımın yıkımdan fazla olması beklenmez. A beklenir: yıkım baskın olduğundan kemik yoğunluğu azalır; B beklenir: kullanılmayan kaslar incelir; C beklenir: yıkılan kemikten kana kalsiyum geçer.

Karma tekrar

Önceki 3 sayfadan karışık 10 soru. Sınavdaki gibi konular karışık gelir; hangi konudan olduğunu çözümde görürsün. Birkaç gün sonra yeniden çöz.

?Soru 1

Çıplak ayakla yürürken ayağına cam batan bir kişi ayağını hemen geri çekiyor, ardından acı hissediyor. Bu olayla ilgili; I. Ayağın çekilmesi omurilikte oluşturulan bir tepkidir. II. Acının hissedilmesi için impulsun beyne ulaşması gerekir. III. Bu refleks yayında ara nöron görev almaz. ifadelerinden hangileri doğrudur?

✓ D. Çekme refleksinin cevabı omurilikte oluşur (I), acı ise beyinde hissedilir (II). III yanlıştır: bu üç nöronlu bir refleks yayıdır; ara nöronsuz örnek diz kapağı refleksidir. A acının beyinde hissedildiğini (II) atlar; B ve C diz kapağı refleksiyle karıştırıp III'ü alır.Kaynak: Sinir sistemi · Omurilik ve refleks yayı

?Soru 2

İnsan derisinin epidermis tabakasıyla ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır?

✓ A. Epidermiste kan damarı yoktur; canlı hücreleri besinlerini alttaki dermisten difüzyonla alır. B doğrudur: en üstteki korun tabakası ölü ve keratinlidir; C doğrudur: bölünen Malpighi tabakasıdır; D doğrudur: epidermis çok katlı epiteldir.Kaynak: Duyu organları · Deri: epitel ve bağ doku

?Soru 3

Sınıfın arka sırasında oturan bir öğrenci tahtadaki yazıları bulanık görüyor, elindeki kitabı ise rahatça okuyabiliyor. Bu öğrencinin gözüyle ilgili aşağıdakilerden hangisi beklenir?

✓ B. Uzağı bulanık, yakını net görmek miyopidir: göz küresi uzun ya da kırıcılık fazladır. A hipermetropiyle karıştırır, miyopide görüntü retinanın önüne düşer; C ince kenarlı mercek hipermetropiyi düzeltir, miyopi kalın kenarlıyla düzelir; D koni eksikliği renk körlüğüdür.Kaynak: Duyu organları · Göz rahatsızlıkları

?Soru 4

Uzun süre iyot eksikliği yaşayan bir bölgede basit guatr görülen bireylerde aşağıdakilerden hangisi beklenmez?

✓ D. Tiroksin az olduğu için negatif geri bildirim zayıflar; TSH azalmaz, tersine artar. A beklenir: iyot yokken tiroksin yapılamaz; B beklenir: sürekli uyarılan tiroit büyür; C beklenir: az tiroksin hipofizi baskılayamaz.Kaynak: Endokrin sistem · Diyabet ve hormon bozuklukları

?Soru 5

Aşağıdakilerden hangisi sinir sisteminin sağlıklı yapısını korumaya yönelik bir davranış değildir?

✓ C. Bilinçsiz ilaç kullanımı sinapslardaki kimyasal dengeyi bozabilir ve bağımlılık yapabilir. A kask kafa travmasını önler; B düzenli uyku ve D zihinsel etkinlik sinir sistemini destekler; üçü de koruyucudur.Kaynak: Sinir sistemi · Sinir sistemi rahatsızlıkları ve korunma

?Soru 6

Nezle olan bir kişi, yediği yemeklerin lezzetini alamadığını söylüyor. Bu durumla ilgili; I. Burundaki mukus artışı, koku moleküllerinin reseptörlere ulaşmasını zorlaştırır. II. Besinin lezzetinin algılanmasında koku duyusunun da payı vardır. III. Kişinin dilindeki tat tomurcukları kalıcı olarak yok olmuştur. açıklamalarından hangileri doğrudur?

✓ C. Lezzet tat ile kokunun birleşimidir; nezlede artan mukus kokunun alınmasını engeller. Tat tomurcukları sağlamdır, kişi iyileşince lezzet geri gelir; III yanlıştır. A kokunun lezzetteki payını (II) atlar; B ve D geçici koku kaybını tat tomurcuğu kaybı sanır.Kaynak: Duyu organları · Burun ve dil: koku ve tat

?Soru 7

Aşağıdakilerden hangisi duyu organlarının sağlıklı yapısını korumaya yönelik bir davranış değildir?

✓ B. Kulak çöpü kulak kirini içeri iterek tıkaca yol açabilir ve kulak zarını yaralayabilir; kulak yolu kendini kulak kiriyle temizler. A doğru davranıştır: gözü UV ışınlarından korur; C doğrudur: düşük ses işitme hasarını önler; D doğrudur: ara vermek göz yorgunluğunu azaltır.Kaynak: Duyu organları · İşitme, denge kaybı ve korunma

?Soru 8

Sağlıklı bir öğrenci kahvaltıdan iki saat sonra uzun bir koşuya çıkıyor. Koşu boyunca kan şekeri azalıyor.
Bu süreçte öğrencinin vücudunda,
I. pankreastan glukagon salgısının artması,
II. karaciğerde glikojenin glikoza yıkımının artması,
III. pankreastan insülin salgısının artması
olaylarından hangilerinin gerçekleşmesi beklenir?

✓ D. Kan şekeri azalınca glukagon artar ve karaciğerdeki glikojen yıkılarak kana glikoz verilir. İnsülin salgısı artmaz, azalır. A glikojen yıkımını (II) atlar; B ve C, şekeri düşüren insülinin arttığını sanır.Kaynak: Endokrin sistem · Pankreas ve kan şekeri

?Soru 9

Kafa travması geçiren bir kişide yürürken dengesini sağlayamama ve hareketlerinde uyumsuzluk görülüyor; solunumu, konuşması ve hafızası ise normaldir. Bu kişide en olası hasar aşağıdaki bölümlerden hangisindedir?

✓ A. Denge ve hareket uyumu beyinciğin görevidir. B omurilik soğanı solunumu yönetir, solunum normaldir; C uç beyin konuşma ve hafızayı yönetir, bunlar normaldir; D orta beyin görme-işitme refleksleri ve kas tonusuyla ilgilidir.Kaynak: Sinir sistemi · Beynin bölümleri

?Soru 10

Gece ıssız bir sokakta arkasından ani bir ses duyan sağlıklı bir insanda, böbrek üstü bezinin öz bölgesinden salgılanan hormonların etkisiyle aşağıdakilerden hangisinin gerçekleşmesi beklenmez?

✓ B. Adrenalin kanı sindirim organlarından ve deriden kaslara yönlendirir; sindirim organlarına giden kan azalır. A beklenir: adrenalin kalp atımını hızlandırır; C beklenir: glikojen yıkılıp kana glikoz verilir; D beklenir: kan basıncı yükselir.Kaynak: Endokrin sistem · Böbrek üstü, eşeysel bezler ve ötekiler
54
Daha fazla soru çözmek ister misin?Destek ve hareket sistemi konusundan 54 soru seni bekliyor. Çözümlü; yanlışların Hata Defteri'ne kaydedilir.
Soru çöz →