Kemik doku: iskeletin canlı yapı taşı, sıkı ve süngerimsi kemik farkı
MEB 11. sınıf · İnsan fizyolojisi · Okuma 8 dk · 2 etkinlik
Önce hatırlaMerkezî ve çevresel sinir sistemi nedir? Somatik ve otonom sinir sistemi arasındaki fark nedir?Bağlantılı konudan (Sinir sistemi). Önce kendin cevapla, sonra aç.
Merkezî sinir sistemi beyin ve omurilikten oluşur; bilgiyi değerlendirip tepkiyi oluşturur. Çevresel sinir sistemi beyinden çıkan 12 çift ve omurilikten çıkan 31 çift sinirden oluşur; duyu bölümü bilgiyi merkeze taşır, motor bölümü cevabı somatik (iskelet kası) ve otonom (iç organlar) sinir sistemi yoluyla organlara götürür.
Merkezî ve çevresel sinir sistemi
✎Konu anlatımı
Kemik dokunun yapısı nasıldır? Sıkı ve süngerimsi kemik arasındaki fark nedir?
Kısa cevap: Kemik doku, osteosit adı verilen kemik hücreleri ile osein adı verilen sert ara maddeden oluşur. Ara maddedeki kollajen lifler kemiğe esneklik, kalsiyum ve fosfat tuzları sertlik verir. Kemiğin dış kısmı Havers ve Volkmann kanallarıyla beslenen sıkı kemik, iç kısmı kırmızı kemik iliği taşıyan süngerimsi kemiktir; kemiği dıştan periost (kemik zarı) sarar.Kırılan bir kol, alçıdan birkaç hafta sonra çıktığında yeniden yük taşıyabilir. Taş kadar sert görünen kemik, aslında kendini onarabilen canlı bir dokudur.
Vücudu ayakta tutan ve hareket ettiren yapıların hepsine birden destek ve hareket sistemi denir. Bu sistemde kemikler, kıkırdaklar, eklemler ve kaslar birlikte çalışır. Sinir sistemi sayfasında tepkiyi veren organa efektör demiştik; iskelet kasları en bilinen efektörlerdir ve kemiklere bağlı oldukları için iki sistem sürekli iş birliği içindedir.
İskelet ne işe yarar?
- Destek ve şekil: Vücudun çatısını oluşturur, kaslara ve iç organlara tutunma yüzeyi sağlar.
- Koruma: Kafatası beyni, göğüs kafesi kalp ve akciğerleri, omurga omuriliği korur.
- Hareket: Kemik kaldıraç kolu, eklem dönme noktası, kas da kuvvet kaynağıdır.
- Kan hücresi üretimi: Kırmızı kemik iliği alyuvar, akyuvar ve kan pulcuklarını üretir.
- Mineral deposu: Vücuttaki kalsiyum ve fosforun büyük kısmı kemikte depolanır, gerektiğinde kana verilir. Endokrin sistem sayfasında bu depoyu kalsitonin ve parathormonun nasıl yönettiğini görmüştük.
Kemik dokunun iki bileşeni: hücre ve ara madde
Olgun kemik hücresine osteosit denir. Osteositler yıldız biçimindedir ve sert ara maddenin içindeki küçük boşluklarda, lakünlerde yaşar. Uzantılarını ince kanalcıklardan geçirerek komşu hücrelerle bağlantı kurarlar; besin, oksijen ve atık bu ağ üzerinden aktarılır. Hücrelerin çevresini dolduran ara maddeye osein denir. Oseinin organik kısmında kollajen lifler ve çeşitli proteinler, inorganik kısmında ise başta kalsiyum fosfat olmak üzere kalsiyum, fosfat, magnezyum ve flor içeren mineraller bulunur. Kemik doku bol kan damarı ve sinir içerir; bu, onu kıkırdaktan ayıran en önemli özelliktir.
Kemik ömür boyu yıkılıp yeniden yapılır. Yeni ara madde salgılayan hücrelere osteoblast denir; osteoblast çevresini ara maddeyle örüp bir lakünde kalınca osteosite dönüşür. Eski kemik dokuyu yıkan hücreler ise osteoklastlardır. Yapım ile yıkım dengede olduğu sürece kemik kütlesi korunur; yıkım ağır basarsa kemik erimesi başlar. Bu dengenin bozukluklarını rahatsızlıklar konusunda göreceğiz.
Neden hem sert hem kırılmaz?
Betonarme bir binayı düşün: beton basınca dayanır ama tek başına çatlar; içindeki çelik hasır esneyerek çatlamayı önler. Kemikte beton görevini mineraller, çelik hasır görevini kollajen lifler yapar. Bunu basit bir deneyle görmek mümkündür. Seyreltik asitte günlerce bekletilen kemiğin mineralleri çözülür; kemik şeklini korur ama lastik gibi bükülür. Uzun süre yakılan kemikte ise organik kısım yanar; kemik yine şeklini korur ama hafif bir darbeyle ufalanır. Çocuk kemikleri organik maddece daha zengin olduğu için esnektir; yaş ilerledikçe kemikler kırılganlaşır.
Sıkı kemik ve süngerimsi kemik
Sıkı (sert) kemik doku bütün kemiklerin dış kısmını oluşturur. Osteon adı verilen silindirik birimlerden yapılmıştır: her osteonda kemik katmanları iç içe halkalar gibi dizilir, ortadan boyuna bir Havers kanalı geçer. Havers kanalında kan damarları ve sinirler bulunur; osteositler besini ve oksijeni bu damarlardan alır. Komşu Havers kanallarını birbirine bağlayan enine kanallara Volkmann kanalları denir.
Süngerimsi kemik doku sıkı kemiğin altında, kemiğin iç kısmında yer alır. İnce kemik çubuklarından oluşan kafes gibi, gözenekli bir yapıdır ve Havers ile Volkmann kanalı bulunmaz. Gözeneklerini kırmızı kemik iliği doldurur. Kemiğin dış yüzeyini ise damar ve sinirce zengin, bağ doku yapısındaki periost (kemik zarı) sarar. Periost kemiğin beslenmesine, enine kalınlaşmasına ve kırıkların onarımına katkı sağlar. Kemiklerin eklem yapan uçlarında periost yoktur; oraları kıkırdak kaplar.
İki ilik, iki görev
Kırmızı kemik iliği süngerimsi kemiğin gözeneklerinde bulunur. İçerdiği kök hücrelerden alyuvar, akyuvar ve kan pulcukları üretilir; bu hücreleri kan, lenf ve bağışıklık sayfasında tanıyacaksın. Sarı kemik iliği uzun kemiklerin gövdesindeki ilik boşluğunu doldurur ve büyük ölçüde yağ depolar. Yenidoğanda ilik boşlukları da kırmızı ilikle doludur; büyüdükçe uzun kemiklerin gövdesindeki kırmızı ilik yerini yavaş yavaş sarı iliğe bırakır.
Nasıl sorulurNumaralı bir uzun kemik şeması verilir: “Hangi bölümde kan hücresi üretilir, hangisinde Havers kanalı bulunur?” Kan hücresi süngerimsi kemikteki kırmızı ilikte, Havers kanalı sıkı kemikte bulunur. İkinci kalıp asitte bekletme ve yakma deneyidir: asit inorganik kısmı, yakma organik kısmı uzaklaştırır.
Tuzak“süngerimsi kemikte Havers kanalı bulunur” yanlıştır. “Sıkı kemik doku yalnız uzun kemiklerde bulunur” da yanlıştır, bütün kemiklerin dış yüzeyi sıkı kemiktir. “Kemik doku damarsızdır” yanlıştır; damarsız olan kıkırdaktır.
⇄Bilgi eşleştirme kemik dokunun yapıları
?Soru çöz
Bir öğrenci aynı büyüklükteki iki tavuk kemiğinden birini birkaç gün sirkede bekletiyor, ötekini fırında uzun süre yüksek sıcaklıkta tutuyor. Sirkedeki kemiğin kolayca büküldüğü, fırındaki kemiğin ise şeklini koruduğu ama hafif bir darbeyle ufalandığı gözleniyor. Bu deneyin sonucuna göre aşağıdakilerden hangisi söylenebilir?