Kalıtımın genel ilkeleri: Mendel, çaprazlamalar, eş baskınlık ve kan grupları

Mendel'in bezelyelerinden kan grubu sorularına, Punnett karesiyle ve her geni ayrı çözme yoluyla çaprazlama olasılıklarını adım adım hesaplamayı öğren.

6 durakTYT
12 etkinlikeşleştir · sırala · doldur · çöz
0 / 12tamamlanan etkinlik
Sorularuygulamaya ekleniyor
KAVRAM · KALITIM

Kalıtımın dili: gen, alel, genotip ve fenotip

MEB 10. sınıf · Kalıtımın genel ilkeleri · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

✎Konu anlatımı

Gen, alel, homozigot, heterozigot, genotip ve fenotip nedir? Baskın ve çekinik alel ne demektir?

Kısa cevap: Gen, bir özelliğin ortaya çıkmasını sağlayan ve kromozomda belirli bir yerde (lokus) bulunan DNA bölümüdür; aynı genin farklı biçimlerine alel denir. Bir bireyin taşıdığı alellerin bütününe genotip, gözlenebilen özelliğine fenotip denir. Aynı iki aleli taşıyan birey homozigot, farklı iki aleli taşıyan heterozigottur; heterozigotta etkisini gösteren alel baskın, gizli kalan çekiniktir.

Kahverengi gözlü iki anne babanın mavi gözlü bir çocuğu olabilir. Bu, mavi göz bilgisinin anne ve babada gizlice taşındığını gösterir.

Canlının özelliklerinin anne babadan yavrulara aktarılmasına kalıtım, kalıtımı inceleyen bilim dalına genetik denir. Hücre bölünmeleri sayfasında vücut hücrelerinde kromozomların homolog çiftler hâlinde bulunduğunu, birinin anneden birinin babadan geldiğini gördük. Kalıtımın bütün kuralları bu basit gerçeğe dayanır: her özellik için bir bilgi anneden, bir bilgi babadan gelir.

Gen ve alel

Gen, kromozom üzerinde belirli bir yerde bulunan ve bir özelliğin ortaya çıkmasını sağlayan DNA parçasıdır; genin kromozomdaki yerine lokus denir. Bezelyede tohum rengini belirleyen gen, tohumun sarı ya da yeşil olmasına karar verir. Aynı genin bu farklı biçimlerine alel denir: “sarı” aleli ve “yeşil” aleli. Homolog kromozomların aynı lokusunda bu iki alelden biri ya da ikisi birlikte bulunabilir.

Her lokusta biri anneden biri babadan gelen iki alel bulunur; harfin büyüğü baskın, küçüğü çekinik aleli gösterir.Görsel: Sınav Defteri

Baskın, çekinik, homozigot, heterozigot

Baskın alel büyük harfle (A), çekinik alel aynı harfin küçüğüyle (a) gösterilir. İki aleli aynı olan birey (AA ya da aa) homozigottur; bu bireylere arı döl de denir. İki aleli farklı olan birey (Aa) heterozigottur, melez de denir. Heterozigotta yalnız baskın alelin etkisi görülür; çekinik alel gizli kalır ama gametlere aktarılır. Bu yüzden çekinik özellik ancak homozigot (aa) bireyde ortaya çıkar. Baskın fenotipli bir birey AA da olabilir Aa da; bunu ayırt etmenin yolunu bu sayfanın kontrol çaprazlaması konusunda göreceğiz.

Genotip, fenotip ve çevre

Bireyin alellerinin yazılışı (AA, Aa, aa) genotip, bu genotipin dışa yansıyan görünümü (sarı tohum, uzun boy) fenotiptir. Fenotip yalnız genotiple belirlenmez: fenotip = genotip + çevre. Ortanca bitkisi toprağın asitliğine göre mavi ya da pembe çiçek açar; tek yumurta ikizlerinin genotipi aynıdır ama beslenme ve yaşam biçimine göre boyları ve kiloları farklı olabilir. Çevrenin genotipi değiştirmeden fenotipte yaptığı bu değişikliklere modifikasyon denir ve kalıtsal değildir: güneşte yanan derinin rengi çocuklara geçmez.

Akılda kalsın: Gen = soru (“tohum ne renk?”), alel = cevaplar (sarı / yeşil). Genotip = harfler (Aa), fenotip = görüntü (sarı). Çekinik özellik görünüyorsa genotip kesin aa; baskın görünüyorsa AA mı Aa mı belli değildir.
Sınavda

Nasıl sorulurKavram eşleştirmesi ya da “hangisi kesinlikle söylenebilir?” kalıbı gelir. Çekinik fenotipli bireyin genotipi kesin bellidir (aa); baskın fenotipli bireyinki kesin değildir.

Tuzak“aynı fenotipteki bireylerin genotipi de aynıdır” yargısıdır; AA ile Aa aynı fenotipi verir. İkinci tuzak, modifikasyonu kalıtsal saymaktır: çevrenin fenotipte yaptığı değişiklik DNA'yı değiştirmediği için yavrulara geçmez. Tek yumurta ikizleri arasındaki farklar da çevrenin etkisidir.

⇄Bilgi eşleştirme kalıtım kavramları

?Soru çöz

Bezelyede yeşil tohum rengi sarıya göre çekiniktir. Bir bahçedeki sarı ve yeşil tohumlu bitkilerle ilgili aşağıdakilerden hangisi kesinlikle söylenebilir?

✓ C. Çekinik özellik ancak iki alel de çekinikse görülür, yani yeşil tohumlular kesin homozigottur. A ve B baskın fenotipin AA da Aa da olabileceğini atlar; D sarı alel taşısaydı baskın olduğu için tohum sarı olurdu.
YÖNTEM · MENDEL

Mendel'in bezelyeleri: ayrılma ve bağımsız dağılım ilkeleri

MEB 10. sınıf · Kalıtımın genel ilkeleri · Okuma 4 dk · 2 etkinlik

✎Konu anlatımı

Mendel neden bezelyeyle çalıştı ve Mendel'in kalıtım ilkeleri nelerdir?

Kısa cevap: Mendel, bezelyelerle yaptığı çaprazlamalarda saf döllerden başlayıp tek tek özellikleri izledi ve sonuçları sayarak kalıtımın ilkelerini buldu. Ayrılma ilkesine göre her birey bir özellik için iki faktör taşır ve bunlar gamet oluşurken birbirinden ayrılır. Bağımsız dağılım ilkesine göre farklı özelliklerin faktörleri gametlere birbirinden bağımsız dağılır.

Bir manastır bahçesinde sekiz yıl boyunca on binlerce bezelye tohumunu tek tek sayan bir keşiş, kromozomlar daha bilinmeden kalıtımın kurallarını yazdı.

Gregor Mendel 1800'lerin ortasında, kalıtımın anne ve babanın özelliklerinin boya gibi karışmasıyla olduğuna inanılan bir dönemde çalıştı. Başarısının sırrı canlı seçimi ve yöntemiydi.

Neden bezelye?

  • Kısa sürede çok döl verir: bir mevsimde çok sayıda tohum, sonuçları sayıyla değerlendirmeyi mümkün kılar.
  • Kendi kendini tozlar, ama araştırmacı istediği iki bitkiyi elle de tozlayabilir; çaprazlama tam denetlenir.
  • Zıt ve belirgin özellikleri vardır: tohum sarı ya da yeşil, düz ya da buruşuk; çiçek mor ya da beyaz; bitki uzun ya da kısa. Ara durum yoktur.
  • Yetiştirmesi kolay ve ucuzdur.

Mendel önce kendi kendine tozlandığında hep aynı özelliği veren saf döl (homozigot) bitkiler elde etti. Her çaprazlamada bir ya da iki özelliği izledi ve yavruları tek tek sayıp oranlar hesapladı. Biyolojiye matematiği sokan bu yaklaşım, sonuçlarını tekrar edilebilir kıldı.

F1'de kaybolan yeşil renk F2'de yeniden ortaya çıkar; bu, çekinik alelin karışıp yok olmadığını, gizlice taşındığını gösterir.Görsel: Sınav Defteri

İki ilke

Mendel, F1'de görünmeyen yeşil rengin F2'de geri dönmesinden şu sonuca vardı: her bitki bir özellik için iki “faktör” (bugünkü adıyla alel) taşır ve bunlar karışmaz. Ayrılma ilkesi: bir bireyin bir özelliğe ait iki aleli gamet oluşurken birbirinden ayrılır ve her gamete yalnız biri gider. Bugün bunun nedenini biliyoruz: homolog kromozomlar mayoz I'de ayrılır. İki özelliği birlikte izlediği çaprazlamalarda ise tohum renginin tohum şeklinden bağımsız aktarıldığını gördü. Bağımsız dağılım ilkesi: farklı özelliklerin alelleri gametlere birbirinden bağımsız dağılır. Bu ilke, genler farklı kromozomlar üzerinde olduğunda geçerlidir; nedeni metafaz I'de homolog çiftlerin rastgele dizilmesidir.

Akılda kalsın: Mendel'in başarısı = saf döl + tek özellik + sayma. İlkelerin kromozomdaki karşılığı: ayrılma = homologların anafaz I'de ayrılması, bağımsız dağılım = homolog çiftlerin metafaz I'de rastgele dizilmesi.
Sınavda

Nasıl sorulur“Mendel'in bezelyeyi seçmesinin nedenlerinden biri değildir” kalıbı gelir. Doğru nedenler: kısa sürede çok döl, kendi kendini tozlama ve elle tozlanabilme, belirgin zıt özellikler.

Tuzak“bezelyenin kromozom sayısının az olması” ya da “Mendel'in kromozomları gözlemesi” gibi şıklardır; Mendel kromozomları bilmiyordu, sonuçlarını yalnız çaprazlama ve sayıma dayandırdı. İkinci tuzak, bağımsız dağılımın aynı kromozom üzerindeki genler için de geçerli olduğunu söyleyen öncüldür.

↕Sıralama Mendel'in yöntemi

  1. F1 bitkilerinin kendi aralarında çaprazlanması
  2. Saf döl sarı ve yeşil tohumlu bitkilerin elde edilmesi
  3. Alellerin gamette ayrıldığı sonucuna varılması
  4. Sarı ile yeşilin çaprazlanıp F1'in hepsinin sarı çıkması
  5. F2 tohumlarının sayılıp 3 : 1 oranının bulunması

?Soru çöz

Aşağıdakilerden hangisi Mendel'in deneylerinde bezelyeyi tercih etmesinin nedenlerinden biri değildir?

✓ A. Mendel kromozomları bilmiyordu; sonuçlarını yalnız çaprazlama ve sayıma dayandırdı. B çok döl, oranları sayıyla bulmayı sağlar; C kendileme saf döl elde etmeyi, elle tozlama çaprazlamayı denetlemeyi sağlar; D ara durumu olmayan özellikler yavruları kolay sınıflandırmayı sağlar.
YÖNTEM · ÇAPRAZLAMA

Gamet çeşidi ve monohibrit çaprazlama: Punnett karesiyle olasılık

MEB 10. sınıf · Kalıtımın genel ilkeleri · Okuma 4 dk · 2 etkinlik

✎Konu anlatımı

Bir bireyin kaç çeşit gamet oluşturacağı nasıl hesaplanır? Monohibrit çaprazlama ve Punnett karesi nasıl yapılır?

Kısa cevap: Bir bireyin oluşturabileceği gamet çeşidi 2ⁿ formülüyle bulunur; n, heterozigot gen çifti sayısıdır. Tek özelliğin izlendiği monohibrit çaprazlamada ebeveynlerin gametleri Punnett karesinin kenarlarına yazılır, kutular birleştirilir. Aa × Aa çaprazlamasında genotip oranı 1 AA : 2 Aa : 1 aa, fenotip oranı 3 baskın : 1 çekiniktir.

Yazı tura atarken her atışın sonucu öncekinden bağımsızdır; gametlerin döllenmede buluşması da tam olarak böyle bir olasılık oyunudur.

Önce gametleri bul

Mayozda her gen çiftinin iki aleli ayrı gametlere gider. Homozigot gen çifti (AA ya da aa) tek çeşit alel verir; heterozigot gen çifti (Aa) iki çeşit. Genler bağımsız dağılıyorsa her heterozigot çift gamet çeşidini ikiye katlar: gamet çeşidi = 2ⁿ (n = heterozigot gen çifti sayısı). AABB bir çeşit, AaBB iki çeşit (AB, aB), AaBbCC dört çeşit, AaBbCcDd on altı çeşit gamet oluşturur. Her gamet çeşidinin oluşma olasılığı eşittir.

Punnett karesi

Çaprazlamanın sonuçlarını görmenin en düzenli yolu, İngiliz genetikçinin adını taşıyan Punnett karesidir. Bir ebeveynin gametleri üst kenara, ötekinin gametleri sol kenara yazılır; her kutu, o satır ve sütundaki gametlerin birleşmesiyle oluşan zigottur. Kutu sayısı, iki ebeveynin gamet çeşitlerinin çarpımıdır.

Her kutu eşit olasılıklıdır; dört kutudan üçünde en az bir baskın alel bulunduğu için fenotip oranı 3 : 1'dir.Görsel: Sınav Defteri

Olasılık bir tahmindir

“Çekinik fenotipli yavru olasılığı 1/4” demek, dört çocuklu bir ailede tam olarak bir çocuğun çekinik olacağı anlamına gelmez. Her döllenme ayrı bir olaydır ve her çocuk için olasılık yeniden 1/4'tür. Oranlar ancak çok sayıda yavruda beklenen değere yaklaşır; Mendel'in binlerce tohum saymasının nedeni budur.

Akılda kalsın: Adım adım: Aa × aa çaprazlamasında aa yavru olasılığı nedir? 1) Gametler: Aa → A, a; aa → yalnız a. 2) Kutular: Aa, aa (2 kutu). 3) aa kutusu 1/2. 4) Sonuç: yarı baskın, yarı çekinik (1 : 1). Kısa yol: Aa × Aa → 3 : 1, Aa × aa → 1 : 1, AA × herhangi → hepsi baskın.
Sınavda

Nasıl sorulurGenotipi verilen bireyin kaç çeşit gamet oluşturacağı sorulur: yalnız heterozigot çiftleri say, 2'nin kuvvetini al.

TuzakAaBBCcDD için 2² = 4. Tuzak, homozigot çiftleri de saymaktır. Monohibrit sorularda “ilk üç çocuğu çekinik olan ailenin dördüncü çocuğunun çekinik olma olasılığı” sorulur; cevap yine 1/4'tür, önceki çocuklar olasılığı değiştirmez. Genotip oranı ile fenotip oranını karıştırmamak gerekir: Aa × Aa'da genotip üç çeşit, fenotip iki çeşittir.

▭Boşluk doldurma

AaBbCcDD genotipli bir birey, genler bağımsız dağılıyorsa çeşit gamet oluşturur. Aa × Aa çaprazlamasından çekinik fenotipli bir yavru doğma olasılığı olur.

81/4161/2

?Soru çöz

Bir bitki türünde mor çiçek rengi beyaza baskındır. Heterozigot mor çiçekli iki bitki çaprazlanıyor ve 400 tohum elde ediliyor.
Bu tohumlardan gelişen bitkilerden kaçının mor çiçekli olması beklenir?

✓ D. Mm × Mm çaprazlamasında 3/4 baskın fenotip beklenir: 400 × 3/4 = 300. A beyaz (mm) olanların sayısıdır; B yalnız heterozigotları (Mm) sayar, MM'leri atlar; C bütün tohumların mor olacağını varsayar, bu ancak bir ebeveyn MM olsaydı doğru olurdu.
YÖNTEM · ÇAPRAZLAMA

Dihibrit çaprazlama: 9 : 3 : 3 : 1 ve her geni ayrı çözme yolu

MEB 10. sınıf · Kalıtımın genel ilkeleri · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

✎Konu anlatımı

Dihibrit çaprazlama nedir, 9:3:3:1 oranı nereden gelir ve birden fazla gen için olasılık nasıl hesaplanır?

Kısa cevap: Dihibrit çaprazlama, iki farklı özelliğin aynı anda izlendiği çaprazlamadır. İki özellik için de heterozigot iki birey (AaBb × AaBb) çaprazlandığında 16 kutuluk Punnett karesi oluşur, dokuz çeşit genotip ve dört çeşit fenotip ortaya çıkar; fenotip oranı 9 : 3 : 3 : 1'dir. Genler bağımsız dağılıyorsa her gen ayrı çözülür ve olasılıklar çarpılır.

Bir bezelye tohumunun hem rengine hem şekline aynı anda bakınca, Mendel tohum renginin tohum şeklini hiç “umursamadığını” fark etti.

AaBb genotipli bir birey bağımsız dağılım nedeniyle dört çeşit gamet oluşturur: AB, Ab, aB, ab; her biri 1/4 olasılıkla. İki AaBb birey çaprazlandığında 4 × 4 = 16 kutu oluşur. Aşağıdaki tabloda A sarı tohum (a yeşil), B düz tohum (b buruşuk) alelidir.

AaBb × AaBb dihibrit çaprazlamasının Punnett karesi
gametABAbaBab
ABAABBAABbAaBBAaBb
AbAABbAAbb ◆AaBbAabb ◆
aBAaBBAaBbaaBB ▲aaBb ▲
abAaBbAabb ◆aaBb ▲aabb ●

İşaretsiz dokuz kutu en az bir A ve en az bir B taşır: sarı-düz (9). ◆ işaretli üç kutu sarı-buruşuk (3), ▲ işaretli üç kutu yeşil-düz (3), ● işaretli tek kutu yeşil-buruşuk (1). Fenotip oranı 9 : 3 : 3 : 1. Kutuları saydığında dokuz farklı genotip yazıldığını görürsün. F2'de ebeveynlerde olmayan sarı-buruşuk ve yeşil-düz bireylerin çıkması, iki özelliğin bağımsız aktarıldığının kanıtıdır.

Kısa yol: her geni ayrı çöz, sonra çarp

Genler bağımsız dağılıyorsa 16 ya da 64 kutu çizmeye gerek yoktur. Her gen çifti kendi monohibrit çaprazlaması gibi çözülür ve olasılıklar çarpılır. AaBb × AaBb'de yeşil-buruşuk (aabb) olasılığı: aa için 1/4, bb için 1/4; 1/4 × 1/4 = 1/16. Sarı-buruşuk (A_bb): 3/4 × 1/4 = 3/16. Genotip çeşidi de aynı yolla bulunur: Aa × Aa üç genotip, Bb × Bb üç genotip verir; 3 × 3 = 9. Fenotip çeşidi: 2 × 2 = 4.

Akılda kalsın: Adım adım örnek: AaBbDd × AaBbdd. 1) Gametler: birinci birey 2³ = 8, ikinci 2² = 4 çeşit; 8 × 4 = 32 kutu. 2) Her geni ayrı yaz: Aa × Aa → A_ 3/4, aa 1/4; Bb × Bb → B_ 3/4, bb 1/4; Dd × dd → D_ 1/2, dd 1/2. 3) aabbdd olasılığı = 1/4 × 1/4 × 1/2 = 1/32. 4) A_bbD_ olasılığı = 3/4 × 1/4 × 1/2 = 3/32. 5) Genotip çeşidi = 3 × 3 × 2 = 18, fenotip çeşidi = 2 × 2 × 2 = 8.
Sınavda

Nasıl sorulurİki ya da üç genli bir çaprazlama verilir; belirli bir genotip ya da fenotipin olasılığı, genotip ve fenotip çeşidi sayısı sorulur. Kural: her gen çiftini ayrı çöz, çarp.

Tuzak“fenotip oranı” ile “genotip oranı”nı karıştırmak ve Dd × dd gibi çiftlere 3/4 yazmaktır; bu çiftte baskın fenotip olasılığı 1/2'dir. Soruda “genler farklı kromozomlarda” ya da “bağımsız” ifadesi bu çarpma yolunun güvencesidir. Kutu sayısı ile genotip çeşidi de aynı şey değildir: 16 kutu, 9 genotip.

⇄Bilgi eşleştirme AaBb × AaBb

?Soru çöz

Genleri farklı kromozomlarda bulunan AaBbCc ve AabbCC genotipli iki birey çaprazlanıyor.
Oluşacak bir yavrunun aabbCc genotipinde olma olasılığı kaçtır?

✓ B. Aa × Aa → aa 1/4; Bb × bb → bb 1/2; Cc × CC → Cc 1/2; 1/4 × 1/2 × 1/2 = 1/16. A Cc × CC'de Cc olasılığını 1/4 alır; C aa olasılığını 1/2 sanır; D A_ için 3/4 kullanır, oysa istenen aa'dır.
YÖNTEM · KONTROL ÇAPRAZLAMASI

Kontrol çaprazlaması: baskın fenotipin arkasındaki genotipi bulmak

MEB 10. sınıf · Kalıtımın genel ilkeleri · Okuma 4 dk · 2 etkinlik

✎Konu anlatımı

Kontrol (test) çaprazlaması nedir ve baskın fenotipli bir bireyin genotipi nasıl belirlenir?

Kısa cevap: Kontrol çaprazlaması, baskın fenotipli bir bireyin homozigot mu heterozigot mu olduğunu anlamak için onu homozigot çekinik bir bireyle çaprazlamaktır. Yavruların hepsi baskın fenotipliyse birey homozigot baskındır (AA); yavruların yaklaşık yarısı çekinik fenotipliyse birey heterozigottur (Aa).

Bir yetiştirici, damızlık olarak satın alacağı siyah tüylü kobayın soyunda gizli bir beyaz tüy aleli olup olmadığını bilmek ister. Kobayın görüntüsü bunu söylemez; yavruları söyler.

Baskın fenotipli bir bireyin genotipi AA da olabilir Aa da. Bunu ortaya çıkarmak için birey homozigot çekinik (aa) bir bireyle çaprazlanır. Neden çekinikle? Çünkü aa bireyin bütün gametleri a alelini taşır ve yavrudaki baskın alelin tamamen test edilen bireyden geldiğini garantiler. Yavrunun fenotipi, test edilen bireyin o gamette hangi aleli verdiğini doğrudan gösterir.

Kontrol çaprazlamasının iki olası sonucu
Test edilen bireyÇaprazlamaGametleriYavrularKarar
baskın fenotipliAA × aayalnız Ahepsi Aa, hepsi baskınhomozigot baskın
baskın fenotipliAa × aaA ve a (yarı yarıya)1/2 Aa baskın, 1/2 aa çekinikheterozigot
iki özellik baskınAaBb × aabbAB, Ab, aB, abdört fenotip, 1 : 1 : 1 : 1iki gen için de heterozigot

Tek yavru neden yetmez?

Aa bireyin çekinikle çaprazlamasında her yavrunun çekinik olma olasılığı 1/2'dir. Yalnız iki yavru doğsa ikisinin de baskın çıkma olasılığı 1/2 × 1/2 = 1/4'tür; yani heterozigot bir birey, az sayıda yavruda homozigot gibi görünebilir. Bu yüzden karar verirken çok sayıda yavruya bakılır. Tersi ise kesindir: tek bir çekinik yavru bile test edilen bireyin a aleli taşıdığını, yani heterozigot olduğunu kanıtlar.

Kontrol çaprazlaması iki gen için de yapılabilir. AaBb bir birey aabb ile çaprazlanırsa dört gamet çeşidinin her biri yavruda farklı bir fenotip olarak görünür ve oran 1 : 1 : 1 : 1 olur. Tarımda ve hayvancılıkta istenen özelliği arı döl olarak taşıyan damızlıkları seçmek için bu yöntem kullanılır.

Akılda kalsın: Kontrol çaprazlaması = şüpheli baskın × aa. Sonucu oku: hepsi baskın → AA, 1 : 1 → Aa. Bir tek çekinik yavru = heterozigotluğun kanıtı. Çok sayıda baskın yavru = AA olma olasılığı yüksek, ama kesinlik için çok yavru gerekir.
Sınavda

Nasıl sorulur“Baskın fenotipli bir bireyin genotipini belirlemek için hangi bireyle çaprazlanmalıdır?” sorusunun cevabı homozigot çekinik bireydir.

TuzakHeterozigot ya da homozigot baskın bireyle çaprazlamayı öneren şıklardır: AA ile çaprazlamada her yavru baskın çıkar ve hiçbir bilgi alınmaz. Yavru dağılımı verilip test edilen bireyin genotipi istenebilir; dihibritte 1 : 1 : 1 : 1 oranı AaBb'yi, yalnız iki fenotip (1 : 1) ise genlerden birinin homozigot olduğunu gösterir.

▭Boşluk doldurma

Kontrol çaprazlamasında baskın fenotipli birey, homozigot bir bireyle çaprazlanır. Yavruların yarısı çekinik fenotipli çıkarsa test edilen birey demektir.

çekinikheterozigotbaskınhomozigot

?Soru çöz

Uzun boylu ve mor çiçekli bir bezelye bitkisi, kısa boylu ve beyaz çiçekli (homozigot çekinik) bir bitkiyle çaprazlanıyor. Yavruların yarısı uzun-mor, yarısı uzun-beyaz çıkıyor.
Buna göre test edilen bitkinin genotipi aşağıdakilerden hangisidir? (U: uzun, u: kısa; M: mor, m: beyaz)

✓ C. Hiç kısa yavru çıkmadığı için boy geni UU; yarı yarıya beyaz çıktığı için renk geni Mm'dir. A dört fenotip (1 : 1 : 1 : 1) verirdi; B bütün yavruları uzun-mor yapardı; D yavruların yarısını kısa, hepsini mor yapardı.
KAVRAM · KAN GRUPLARI

Eş baskınlık ve çok alellilik: ABO ve Rh kan gruplarının kalıtımı

MEB 10. sınıf · Kalıtımın genel ilkeleri · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

✎Konu anlatımı

Eş baskınlık ve çok alellilik nedir? ABO ve Rh kan grupları nasıl kalıtılır?

Kısa cevap: Eş baskınlıkta heterozigot bireyde iki alelin etkisi birlikte ve tam olarak görülür; AB kan grubu buna örnektir. Bir gen için toplumda ikiden fazla alel bulunmasına çok alellilik denir: ABO kan grubu A, B ve O olmak üzere üç alelle belirlenir, A ve B eş baskın, O ikisine de çekiniktir. Rh faktöründe Rh⁺ aleli Rh⁻ aleline baskındır.

Bir hastanede karışan iki bebeğin hangi aileye ait olduğu, DNA testlerinden çok önce, yalnız kan gruplarına bakılarak çözülebilirdi.

Eş baskınlık: iki alel de görünür

Şimdiye kadarki örneklerde heterozigot bireyde yalnız baskın alel görünüyordu. Bazı genlerde ise iki alel de baskındır ve heterozigot bireyde ikisinin etkisi birlikte, eksiksiz ortaya çıkar; buna eş baskınlık denir. AB kan gruplu bir kişinin alyuvarlarında hem A hem B antijeni bulunur. Sığırlarda da kırmızı tüylü ve beyaz tüylü arı döllerin yavrusu, kırmızı ve beyaz kılların karışık bulunduğu kırçıl renkte olur: her kıl ya kırmızı ya beyazdır, iki renk de görünür.

Çok alellilik: üç alel, altı genotip

Bir bireyde bir gen için en çok iki alel bulunur, çünkü homolog kromozom iki tanedir. Ama popülasyonda aynı gen için ikiden fazla alel olabilir; buna çok alellilik denir. ABO kan grubu geni üç alellidir: A, B ve O (kitaplarda IA, IB ve i diye de yazılır). A ile B birbirine eş baskın, ikisi de O'ya baskındır.

ABO kan grubunda genotip ve fenotip
Fenotip (kan grubu)Olası genotiplerAlyuvardaki antijenVerebildiği gametler
AAA, AOAA ya da A, O
BBB, BOBB ya da B, O
ABAB (eş baskın)A ve BA, B
OOOyokO

Üç alel altı genotip (AA, AO, BB, BO, AB, OO) ve dört fenotip oluşturur. Antijenlerin ve kan nakli kurallarının ayrıntısını kan, lenf ve bağışıklık sayfasında göreceğiz.

Rh faktörü

Rh faktörü ayrı bir genle, ABO'dan bağımsız kalıtılır. Rh⁺ aleli (R) Rh⁻ aleline (r) baskındır: RR ve Rr bireyler Rh⁺, rr bireyler Rh⁻'dir. Kan grubu soruları çoğunlukla ABO ve Rh'yi birlikte sorar; bu bir dihibrit çaprazlamadır ve her gen ayrı çözülür.

Akılda kalsın: Adım adım: AB Rh⁻ anne ile A Rh⁺ babanın ilk çocuğu B Rh⁻. Sıradaki çocuğun A Rh⁺ olma olasılığı? 1) Çocuk B ve Rh⁻ ise babadan O ve r almıştır → baba AO Rr. Anne AB rr. 2) ABO: AB × AO → AA, AO, AB, BO; A grubu (AA, AO) = 1/2. 3) Rh: rr × Rr → Rr 1/2 → Rh⁺ = 1/2. 4) 1/2 × 1/2 = 1/4. Kesin kurallar: AB ebeveynin O çocuğu olmaz, O × O'nun çocuğu yalnız O olur, AO × BO dört kan grubunu da verebilir.
Sınavda

Nasıl sorulurAile tablosu verilip “hangi çocuk bu aileye ait olamaz?” diye sorulur ya da çocuğun kan grubundan anne babanın genotipi çıkarılır. Önce O ya da Rh⁻ gibi çekinik fenotipli bireylere bak: onların genotipi kesindir ve ebeveynin gizli alelini ortaya çıkarır.

TuzakAB kan grubunu “A ile B'nin karışımı olan ara özellik” sanmaktır; iki antijen de tam olarak bulunur, bu eş baskınlıktır. Bir kişide üç alel bulunabileceğini söyleyen öncül de yanlıştır; bir bireyde en çok iki alel olur. Eksik baskınlık ve pleiotropi YKS kapsamında değildir.

⇄Bilgi eşleştirme kan grubu genotipleri

?Soru çöz

Annesi AB, babası O kan grubundan olan bir kişiyle ilgili aşağıdakilerden hangisi kesinlikle söylenebilir?

✓ A. Anneden A ya da B, babadan mutlaka O alır: genotipi AO ya da BO olur. B AB için babadan da A ya da B gelmesi gerekirdi; C O için anneden de O gelmesi gerekirdi; D homozigot olamaz, çünkü babanın verebildiği tek alel O'dur.

Karma tekrar

Önceki 3 sayfadan karışık 10 soru. Sınavdaki gibi konular karışık gelir; hangi konudan olduğunu çözümde görürsün. Birkaç gün sonra yeniden çöz.

?Soru 1

Bölünmekte olan bir hücrede aşağıdakilerden hangisinin gözlenmesi, bu bölünmenin mayoz olduğunu kesin olarak gösterir?

✓ D. Homologların eşleşip karşılıklı dizilmesi yalnız mayoz I'de olur. A kardeş kromatitlerin ayrılması mitozun anafazında ve mayoz II'de de görülür; B iğ iplikleri her iki bölünmede kurulur; C çekirdek zarı mitozun profazında da kaybolur.Kaynak: Hücre bölünmeleri · Mayozun evreleri

?Soru 2

Bir omurgasız hayvanla ilgili şu bilgiler veriliyor: I. Yalnız denizlerde yaşayan bir gruptandır. II. Dış iskeleti yoktur; iskeleti derinin hemen altındaki kalker plaklardan oluşur. III. Su kanallarına bağlı küçük ayaklarla zeminde ilerler. Bu hayvan aşağıdakilerden hangisi olabilir?

✓ C. Tamamı denizde yaşama, deri altındaki kalker plak iskelet ve tüp ayak derisidikenlilerin özelliğidir. A midye yumuşakçadır, kalker kabuğu dışarıdadır; B yengecin kitinli dış iskeleti vardır; D denizanası iskeletsizdir, yakıcı hücreleriyle tanınır. Üçü de denizde yaşar; bu bilgi tek başına yetmez.Kaynak: Hayvanlar âlemi ve virüsler · Yumuşakçalar, eklembacaklılar, derisidikenliler

?Soru 3

Aşağıdakilerden hangisi eşeysiz üremeye örnek değildir?

✓ C. İşçi arı döllenmiş yumurtadan, yani iki gametin birleşmesiyle oluşur; bu eşeyli üremedir. A tomurcuklanmadır; B yumruyla vejetatif üremedir; D sporla üremedir. Erkek arının döllenmemiş yumurtadan çıkması partenogenez olurdu, işçi arı değil.Kaynak: Hücre bölünmeleri · Eşeysiz üreme

?Soru 4

Hayvanlar âleminde yer alan canlıların tümü için aşağıdakilerden hangisi kesinlikle doğrudur?

✓ A. Hücre duvarının olmaması bütün hayvanlarda ortaktır. B süngerleri unutur, sinir sistemleri yoktur; C ergin sünger ve mercanların zemine bağlı yaşadığını atlar; D hidranın tomurcuklanarak eşeysiz de çoğaldığını unutur.Kaynak: Hayvanlar âlemi ve virüsler · Hayvanlar âlemi: genel bakış

?Soru 5

Aşağıdakilerden hangisi canlılardan esinlenilerek teknoloji geliştirilmesine (biyomimikri) örnektir?

✓ C. Biyomimikride canlının yapısı taklit edilir. A kozadan ipek almak canlının ürününden ekonomik yararlanmadır; B tozlaşma ve D toprağı havalandırma canlıların biyolojik süreçlere katkısıdır, taklit değildir.Kaynak: Hayvanlar âlemi ve virüsler · Canlılardan esinlenen teknolojiler

?Soru 6

Bakteriler ve arkeler âlemlerinde yer alan canlılar için aşağıdakilerden hangisi ortak değildir?

✓ D. Peptidoglikan yalnız bakterilerin hücre duvarında bulunur; arkelerin duvarında yoktur. A ortaktır: iki âlemde de ribozomda protein sentezlenir; B ortaktır: ikisi de halkasal DNA taşır; C ortaktır: iki âlemde de kemosentez yapan türler vardır.Kaynak: Canlıların sınıflandırılması · Bakteriler ve arkeler

?Soru 7

Bir bitki hücresinin mitoz bölünmesinde aşağıdaki olaylardan hangisi gerçekleşmez?

✓ C. Bitki hücresi sert hücre duvarı yüzünden boğumlanamaz; boğumlanma hayvan hücresinin sitokinezidir. A metafazda bitki hücresinde de olur, sentrozom olmasa da iğ ipliği kurulur; B anafaz bütün mitozlarda ortaktır; D bitki hücresinin sitokinezi tam olarak ara lamelle olur.Kaynak: Hücre bölünmeleri · Mitozun evreleri

?Soru 8

Likenlerle ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır?

✓ B. Mantarın klorofili yoktur, besin üretemez; besini fotosentez yapan alg ya da siyanobakteri üretir, mantar su ve mineral tutar. A doğrudur: liken mantar ile fotosentezci ortağın birliğidir; C doğrudur: kayayı aşındırıp toprak oluşumunu başlatır; D doğrudur: kirliliğe duyarlı gösterge canlıdır.Kaynak: Canlıların sınıflandırılması · Bitkiler ve mantarlar

?Soru 9

2n = 8 kromozomlu bir hücrenin G1 evresindeki DNA miktarı x'tir. Bu hücre G2 evresine geldiğinde aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

✓ D. S evresinde DNA eşlenir, miktar 2x olur; kromozomlar iki kromatitli hâle gelir ama sayıları 8 kalır. A eşlenmeyi kromozom sayısının artması sanır; B S evresindeki eşlenmeyi atlar; C kromozom sayısının yarıya inmesi mayoz I'in sonucudur, interfazda olmaz.Kaynak: Hücre bölünmeleri · Hücre döngüsü ve interfaz

?Soru 10

Bir öğrenci, kurdun bilimsel adını dört farklı biçimde yazmıştır. Bu yazımlardan hangisi ikili adlandırma kurallarına uygundur?

✓ C. Önce cins adı büyük harfle (Canis), sonra tanımlayıcı ad küçük harfle (lupus) yazılır, ikisi de italiktir. A cins adını küçük harfle başlatır; B tanımlayıcı adı büyük harfle yazar; D sırayı ters çevirip tanımlayıcı adı öne alır.Kaynak: Canlıların sınıflandırılması · Linnaeus ve ikili adlandırma
+
Daha fazla soru çözmek ister misin?Biyoloji soruları uygulamaya ekleniyor; şimdilik diğer derslerin sorularını çözebilirsin. Yanlışların Hata Defteri'ne kaydedilir.
Soru çöz →