Kalıtımın dili: gen, alel, genotip ve fenotip
MEB 10. sınıf · Kalıtımın genel ilkeleri · Okuma 5 dk · 2 etkinlik
✎Konu anlatımı
Gen, alel, homozigot, heterozigot, genotip ve fenotip nedir? Baskın ve çekinik alel ne demektir?
Kısa cevap: Gen, bir özelliğin ortaya çıkmasını sağlayan ve kromozomda belirli bir yerde (lokus) bulunan DNA bölümüdür; aynı genin farklı biçimlerine alel denir. Bir bireyin taşıdığı alellerin bütününe genotip, gözlenebilen özelliğine fenotip denir. Aynı iki aleli taşıyan birey homozigot, farklı iki aleli taşıyan heterozigottur; heterozigotta etkisini gösteren alel baskın, gizli kalan çekiniktir.Kahverengi gözlü iki anne babanın mavi gözlü bir çocuğu olabilir. Bu, mavi göz bilgisinin anne ve babada gizlice taşındığını gösterir.
Canlının özelliklerinin anne babadan yavrulara aktarılmasına kalıtım, kalıtımı inceleyen bilim dalına genetik denir. Hücre bölünmeleri sayfasında vücut hücrelerinde kromozomların homolog çiftler hâlinde bulunduğunu, birinin anneden birinin babadan geldiğini gördük. Kalıtımın bütün kuralları bu basit gerçeğe dayanır: her özellik için bir bilgi anneden, bir bilgi babadan gelir.
Gen ve alel
Gen, kromozom üzerinde belirli bir yerde bulunan ve bir özelliğin ortaya çıkmasını sağlayan DNA parçasıdır; genin kromozomdaki yerine lokus denir. Bezelyede tohum rengini belirleyen gen, tohumun sarı ya da yeşil olmasına karar verir. Aynı genin bu farklı biçimlerine alel denir: “sarı” aleli ve “yeşil” aleli. Homolog kromozomların aynı lokusunda bu iki alelden biri ya da ikisi birlikte bulunabilir.
Baskın, çekinik, homozigot, heterozigot
Baskın alel büyük harfle (A), çekinik alel aynı harfin küçüğüyle (a) gösterilir. İki aleli aynı olan birey (AA ya da aa) homozigottur; bu bireylere arı döl de denir. İki aleli farklı olan birey (Aa) heterozigottur, melez de denir. Heterozigotta yalnız baskın alelin etkisi görülür; çekinik alel gizli kalır ama gametlere aktarılır. Bu yüzden çekinik özellik ancak homozigot (aa) bireyde ortaya çıkar. Baskın fenotipli bir birey AA da olabilir Aa da; bunu ayırt etmenin yolunu bu sayfanın kontrol çaprazlaması konusunda göreceğiz.
Genotip, fenotip ve çevre
Bireyin alellerinin yazılışı (AA, Aa, aa) genotip, bu genotipin dışa yansıyan görünümü (sarı tohum, uzun boy) fenotiptir. Fenotip yalnız genotiple belirlenmez: fenotip = genotip + çevre. Ortanca bitkisi toprağın asitliğine göre mavi ya da pembe çiçek açar; tek yumurta ikizlerinin genotipi aynıdır ama beslenme ve yaşam biçimine göre boyları ve kiloları farklı olabilir. Çevrenin genotipi değiştirmeden fenotipte yaptığı bu değişikliklere modifikasyon denir ve kalıtsal değildir: güneşte yanan derinin rengi çocuklara geçmez.
Nasıl sorulurKavram eşleştirmesi ya da “hangisi kesinlikle söylenebilir?” kalıbı gelir. Çekinik fenotipli bireyin genotipi kesin bellidir (aa); baskın fenotipli bireyinki kesin değildir.
Tuzak“aynı fenotipteki bireylerin genotipi de aynıdır” yargısıdır; AA ile Aa aynı fenotipi verir. İkinci tuzak, modifikasyonu kalıtsal saymaktır: çevrenin fenotipte yaptığı değişiklik DNA'yı değiştirmediği için yavrulara geçmez. Tek yumurta ikizleri arasındaki farklar da çevrenin etkisidir.
⇄Bilgi eşleştirme kalıtım kavramları
?Soru çöz
Bezelyede yeşil tohum rengi sarıya göre çekiniktir. Bir bahçedeki sarı ve yeşil tohumlu bitkilerle ilgili aşağıdakilerden hangisi kesinlikle söylenebilir?