Duyu reseptörleri: uyaran nasıl algıya dönüşür?
MEB 11. sınıf · İnsan fizyolojisi · Okuma 7 dk · 2 etkinlik
Önce hatırlaİmpuls nasıl oluşur ve iletilir? Polarizasyon, depolarizasyon ve repolarizasyon nedir?Bağlantılı konudan (Sinir sistemi). Önce kendin cevapla, sonra aç.
Dinlenen nöronda zarın içi negatif, dışı pozitiftir (polarizasyon). Eşik değerde bir uyarı gelince Na⁺ iyonları içeri girer ve zarın içi pozitifleşir (depolarizasyon); ardından K⁺ iyonları dışarı çıkar ve zar eski yük durumuna döner (repolarizasyon). Bu yük değişimi akson boyunca dalga gibi ilerler.
✎Konu anlatımı
Duyu reseptörleri nelerdir, çeşitleri ve özellikleri nelerdir?
Kısa cevap: Duyu reseptörleri belirli bir uyaranın enerjisini impulsa çeviren özelleşmiş hücrelerdir. Uyarana göre mekanoreseptör (dokunma, basınç, ses, denge), kemoreseptör (koku, tat), termoreseptör (sıcak, soğuk), fotoreseptör (ışık) ve ağrı reseptörü olarak ayrılır. İmpuls duyu nöronlarıyla beyne taşınır; duyuyu algılayan ve yorumlayan, beyin kabuğundaki ilgili merkezdir.Sabah giydiğin kazağı birkaç dakika sonra artık hissetmezsin; oysa kazak hâlâ teninin üstündedir. Değişen kazak değil, onu haber veren hücrelerdir.
Hatırla: Bu sayfa sinir sistemi sayfasında gördüğün üç bilgiye dayanır. Reseptörden gelen bilgiyi merkeze duyu nöronu taşır. Tek bir nöron ya hep ya hiç kuralıyla çalışır: eşik altı uyarı impuls oluşturmaz, eşik üstü her uyarı aynı büyüklükte impuls oluşturur. Bu yüzden şiddet impulsun büyüklüğünden değil, sayısından okunur. Kendine sor: Çok parlak ışıkla loş ışığı ayırt eden gözün impulslarında ne farklıdır? (Cevap: birim zamandaki impuls sayısı.)
Sinir sistemi sayfasında uyaranı, reseptörü ve efektörü tanımıştık. Göz, kulak, burun, dil ve deri, reseptörlerin yoğun biçimde toplandığı organlardır; bu yüzden duyu organları diye anılırlar. Her duyu organının işi aynı zincire dayanır: uyaranı almak, onu impulsa dönüştürmek, impulsu merkeze iletmek ve beyinde yorumlamak.
Reseptör bir çevirmendir
Işık, ses dalgası, bir koku molekülü ya da parmağına değen bir kalem birbirinden çok farklı enerji biçimleridir. Nöron ise yalnız tek bir dil konuşur: impuls. Reseptör, uyaranın enerjisini bu dile çeviren özelleşmiş hücredir. Uyaran reseptörün zarının geçirgenliğini değiştirir, zarda elektriksel bir değişim başlar ve duyu nöronunda impuls oluşur. Her reseptör belirli bir uyarana çok duyarlıdır: gözdeki reseptörler ışığa, kulaktakiler titreşime özelleşmiştir.
Uyarana göre beş reseptör
- Mekanoreseptörler: Dokunma, basınç, titreşim, gerilme, ses dalgaları ve vücudun hareketi gibi mekanik uyaranları algılar. Deride ve kulakta bulunur.
- Kemoreseptörler: Kimyasal maddelere duyarlıdır; koku ve tadı algılar. Burunda ve dilde bulunur.
- Termoreseptörler: Sıcak ve soğuk gibi sıcaklık değişimlerini algılar. Çoğunlukla deride ve dilde bulunur.
- Fotoreseptörler: Işığı algılar; gözün ağ tabakasında bulunur. Işık elektromanyetik bir enerji olduğu için bunlara elektromanyetik reseptör de denir.
- Ağrı reseptörleri: Doku hasarı yaratan aşırı sıcak, aşırı basınç ya da zararlı kimyasallarla uyarılır. Serbest sinir uçlarından oluşur ve beyin dokusu dışında vücudun hemen her yerinde bulunur.
Reseptör nöron mu, epitel hücresi mi?
Reseptörlerin bir kısmı doğrudan özelleşmiş bir nörondur: uyaranı kendisi alır, impulsu da kendi aksonuyla taşır. Burundaki koku reseptörleri ve derideki serbest sinir uçları böyledir. Dildeki tat reseptörleri ve iç kulaktaki işitme-denge reseptörleri ise epitel kökenli duyu hücreleridir. Bu hücreler uyaranı algılar, sonra oluşan değişikliği yanındaki bir duyu nöronuna aktarır; impulsu duyu nöronu taşır.
Neden böyle? Gören göz değil, beyindir
Gözüne darbe alan biri karanlıkta bile kısa bir ışık çakması görür. Çünkü darbe, gözdeki reseptörleri mekanik yolla uyarmıştır ve oluşan impuls beynin görme merkezine gitmiştir. Görme merkezi gelen her impulsu “ışık” diye yorumlar. Buradan önemli bir sonuç çıkar: algılanan duyunun türünü uyaranın kendisi değil, impulsun ulaştığı beyin merkezi belirler. İmpulslar uç beynin kabuğundaki görme, işitme, koku, tat ve dokunma merkezlerinde yorumlanır; duyuları uç beyne aktaran geçiş merkezinin ara beyin olduğunu sinir sistemi sayfasında görmüştük.
Şiddet ve alışma
Bir reseptör eşik değerin altındaki uyarana tepki vermez. Uyaran şiddetlendikçe impulsun büyüklüğü değil, birim zamandaki impuls sayısı artar; beyin şiddeti bu sıklıktan okur. Hatırlarsan bu, ya hep ya hiç kuralının sonucuydu. Değişmeyen bir uyarana uzun süre maruz kalan reseptörün impuls sıklığı ise zamanla azalır, hatta durur. Buna duyu adaptasyonu (alışma) denir. Kazağı hissetmemen, girdiğin bir odanın kokusunu bir süre sonra almaman ve serin havuz suyunun birkaç dakikada “normal” gelmesi adaptasyondur. Ağrı reseptörleri ise neredeyse hiç alışmaz; ağrı süren bir tehlikeyi haber verdiği için bu koruyucu bir özelliktir.
Nasıl sorulurDuyu organları verilip “hepsinde ortak olan” özellik sorulur: ortak olan uyaranın impulsa dönüştürülmesi ve beyinde yorumlanmasıdır. Reseptör çeşidi, reseptörün yapısı ve uyaranın türü organdan organa değişir.
Tuzak“her reseptör nöron yapısındadır” yanlıştır, tat ve kulak reseptörleri epitel kökenlidir. “Duyu, reseptörde algılanır” yanlıştır, algı beyindedir. “Uyaran şiddetlenince impulsun büyüklüğü artar” da yanlıştır; artan, impuls sayısıdır. Adaptasyon sorularında “reseptör bozuldu” şıkkı çeldiricidir: alışan reseptör farklı bir uyaranı hâlâ algılar.
⇄Bilgi eşleştirme reseptör ve uyaran
?Soru çöz
İnsanda bir uyaranın algılanmasıyla ilgili; I. Reseptör, uyaranın enerjisini impulsa dönüştürür. II. Algılanan duyunun türünü, impulsun ulaştığı beyin merkezi belirler. III. Değişmeyen bir uyarana uzun süre maruz kalan reseptörde impuls sıklığı artar. ifadelerinden hangileri doğrudur?