Duyu organları: deri, göz, kulak, burun ve dil

Bir uyaranın reseptörden beyne yolculuğunu her duyu organında izle: derinin epitel ve bağ dokusu, gözün üç tabakası ve görme olayı, kulakta işitme ve denge, koku ve tat, göz kusurları, işitme kaybı ve korunma.

7 durakAYT
14 etkinlikeşleştir · sırala · doldur · çöz
0 / 14tamamlanan etkinlik
45 sorubu konuda çözebileceğin
KAVRAM · DUYU

Duyu reseptörleri: uyaran nasıl algıya dönüşür?

MEB 11. sınıf · İnsan fizyolojisi · Okuma 7 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaİmpuls nasıl oluşur ve iletilir? Polarizasyon, depolarizasyon ve repolarizasyon nedir?Bağlantılı konudan (Sinir sistemi). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Dinlenen nöronda zarın içi negatif, dışı pozitiftir (polarizasyon). Eşik değerde bir uyarı gelince Na⁺ iyonları içeri girer ve zarın içi pozitifleşir (depolarizasyon); ardından K⁺ iyonları dışarı çıkar ve zar eski yük durumuna döner (repolarizasyon). Bu yük değişimi akson boyunca dalga gibi ilerler.

İmpulsun oluşumu ve iletimi

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Duyu reseptörleri nelerdir, çeşitleri ve özellikleri nelerdir?

Kısa cevap: Duyu reseptörleri belirli bir uyaranın enerjisini impulsa çeviren özelleşmiş hücrelerdir. Uyarana göre mekanoreseptör (dokunma, basınç, ses, denge), kemoreseptör (koku, tat), termoreseptör (sıcak, soğuk), fotoreseptör (ışık) ve ağrı reseptörü olarak ayrılır. İmpuls duyu nöronlarıyla beyne taşınır; duyuyu algılayan ve yorumlayan, beyin kabuğundaki ilgili merkezdir.

Sabah giydiğin kazağı birkaç dakika sonra artık hissetmezsin; oysa kazak hâlâ teninin üstündedir. Değişen kazak değil, onu haber veren hücrelerdir.

Hatırla: Bu sayfa sinir sistemi sayfasında gördüğün üç bilgiye dayanır. Reseptörden gelen bilgiyi merkeze duyu nöronu taşır. Tek bir nöron ya hep ya hiç kuralıyla çalışır: eşik altı uyarı impuls oluşturmaz, eşik üstü her uyarı aynı büyüklükte impuls oluşturur. Bu yüzden şiddet impulsun büyüklüğünden değil, sayısından okunur. Kendine sor: Çok parlak ışıkla loş ışığı ayırt eden gözün impulslarında ne farklıdır? (Cevap: birim zamandaki impuls sayısı.)

Sinir sistemi sayfasında uyaranı, reseptörü ve efektörü tanımıştık. Göz, kulak, burun, dil ve deri, reseptörlerin yoğun biçimde toplandığı organlardır; bu yüzden duyu organları diye anılırlar. Her duyu organının işi aynı zincire dayanır: uyaranı almak, onu impulsa dönüştürmek, impulsu merkeze iletmek ve beyinde yorumlamak.

Reseptör bir çevirmendir

Işık, ses dalgası, bir koku molekülü ya da parmağına değen bir kalem birbirinden çok farklı enerji biçimleridir. Nöron ise yalnız tek bir dil konuşur: impuls. Reseptör, uyaranın enerjisini bu dile çeviren özelleşmiş hücredir. Uyaran reseptörün zarının geçirgenliğini değiştirir, zarda elektriksel bir değişim başlar ve duyu nöronunda impuls oluşur. Her reseptör belirli bir uyarana çok duyarlıdır: gözdeki reseptörler ışığa, kulaktakiler titreşime özelleşmiştir.

Uyarana göre beş reseptör

  • Mekanoreseptörler: Dokunma, basınç, titreşim, gerilme, ses dalgaları ve vücudun hareketi gibi mekanik uyaranları algılar. Deride ve kulakta bulunur.
  • Kemoreseptörler: Kimyasal maddelere duyarlıdır; koku ve tadı algılar. Burunda ve dilde bulunur.
  • Termoreseptörler: Sıcak ve soğuk gibi sıcaklık değişimlerini algılar. Çoğunlukla deride ve dilde bulunur.
  • Fotoreseptörler: Işığı algılar; gözün ağ tabakasında bulunur. Işık elektromanyetik bir enerji olduğu için bunlara elektromanyetik reseptör de denir.
  • Ağrı reseptörleri: Doku hasarı yaratan aşırı sıcak, aşırı basınç ya da zararlı kimyasallarla uyarılır. Serbest sinir uçlarından oluşur ve beyin dokusu dışında vücudun hemen her yerinde bulunur.
Her duyu organında zincir aynıdır, değişen yalnız reseptörün türüdür. Algı reseptörde değil, beyin kabuğunda oluşur.Görsel: Sınav Defteri

Reseptör nöron mu, epitel hücresi mi?

Reseptörlerin bir kısmı doğrudan özelleşmiş bir nörondur: uyaranı kendisi alır, impulsu da kendi aksonuyla taşır. Burundaki koku reseptörleri ve derideki serbest sinir uçları böyledir. Dildeki tat reseptörleri ve iç kulaktaki işitme-denge reseptörleri ise epitel kökenli duyu hücreleridir. Bu hücreler uyaranı algılar, sonra oluşan değişikliği yanındaki bir duyu nöronuna aktarır; impulsu duyu nöronu taşır.

Neden böyle? Gören göz değil, beyindir

Gözüne darbe alan biri karanlıkta bile kısa bir ışık çakması görür. Çünkü darbe, gözdeki reseptörleri mekanik yolla uyarmıştır ve oluşan impuls beynin görme merkezine gitmiştir. Görme merkezi gelen her impulsu “ışık” diye yorumlar. Buradan önemli bir sonuç çıkar: algılanan duyunun türünü uyaranın kendisi değil, impulsun ulaştığı beyin merkezi belirler. İmpulslar uç beynin kabuğundaki görme, işitme, koku, tat ve dokunma merkezlerinde yorumlanır; duyuları uç beyne aktaran geçiş merkezinin ara beyin olduğunu sinir sistemi sayfasında görmüştük.

Şiddet ve alışma

Bir reseptör eşik değerin altındaki uyarana tepki vermez. Uyaran şiddetlendikçe impulsun büyüklüğü değil, birim zamandaki impuls sayısı artar; beyin şiddeti bu sıklıktan okur. Hatırlarsan bu, ya hep ya hiç kuralının sonucuydu. Değişmeyen bir uyarana uzun süre maruz kalan reseptörün impuls sıklığı ise zamanla azalır, hatta durur. Buna duyu adaptasyonu (alışma) denir. Kazağı hissetmemen, girdiğin bir odanın kokusunu bir süre sonra almaman ve serin havuz suyunun birkaç dakikada “normal” gelmesi adaptasyondur. Ağrı reseptörleri ise neredeyse hiç alışmaz; ağrı süren bir tehlikeyi haber verdiği için bu koruyucu bir özelliktir.

Akılda kalsın: Reseptörü uyaranından tanı: mekano = hareket ve basınç (deri, kulak), kemo = kimyasal (burun, dil), termo = sıcaklık (deri, dil), foto = ışık (göz). Sıra hep aynı: al → dönüştür → ilet → yorumla. Yorumlayan her zaman beyindir.
Sınavda

Nasıl sorulurDuyu organları verilip “hepsinde ortak olan” özellik sorulur: ortak olan uyaranın impulsa dönüştürülmesi ve beyinde yorumlanmasıdır. Reseptör çeşidi, reseptörün yapısı ve uyaranın türü organdan organa değişir.

Tuzak“her reseptör nöron yapısındadır” yanlıştır, tat ve kulak reseptörleri epitel kökenlidir. “Duyu, reseptörde algılanır” yanlıştır, algı beyindedir. “Uyaran şiddetlenince impulsun büyüklüğü artar” da yanlıştır; artan, impuls sayısıdır. Adaptasyon sorularında “reseptör bozuldu” şıkkı çeldiricidir: alışan reseptör farklı bir uyaranı hâlâ algılar.

⇄Bilgi eşleştirme reseptör ve uyaran

?Soru çöz

İnsanda bir uyaranın algılanmasıyla ilgili; I. Reseptör, uyaranın enerjisini impulsa dönüştürür. II. Algılanan duyunun türünü, impulsun ulaştığı beyin merkezi belirler. III. Değişmeyen bir uyarana uzun süre maruz kalan reseptörde impuls sıklığı artar. ifadelerinden hangileri doğrudur?

✓ C. Reseptör uyaranı impulsa çevirir, duyuyu ise impulsun gittiği beyin merkezi yorumlar. Sabit uyaranda adaptasyon olur ve impuls sıklığı azalır; III yanlıştır. A doğru olan II'yi atlar; B ve D, adaptasyonu impulsun artması sanır.
YAPI · DERİ

Deri: epitel ve temel bağ doku, epidermis ve dermis

MEB 11. sınıf · İnsan fizyolojisi · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaA, D, E, K, B ve C vitaminlerinin görevleri nelerdir?Bağlantılı konudan (Organik bileşikler). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Vitaminler az miktarda gereken, enerji vermeyen, sindirilmeden emilen düzenleyici organik moleküllerdir. A (görme), D (kalsiyum emilimi, kemik), E (antioksidan) ve K (kanın pıhtılaşması) yağda; B grubu (enerji metabolizmasında koenzim) ve C (kolajen yapımı, bağışıklık) suda çözünür. Yağda çözünenler karaciğerde depolanabilir, suda çözünenlerin fazlası idrarla atılır.

Vitaminler ve hormonlar

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Derinin yapısı nasıldır? Epidermis ve dermis tabakalarının özellikleri nelerdir?

Kısa cevap: Deri iki tabakadan oluşur. Üst deri (epidermis) çok katlı epitel dokudur, kan damarı yoktur; üstteki korun tabakası ölü ve keratinli hücrelerden, alttaki Malpighi tabakası bölünebilen canlı hücrelerden oluşur. Alt deri (dermis) temel bağ dokudur; kan damarları, ter ve yağ bezleri, kıl kökleri ve dokunma, basınç, sıcaklık, ağrı reseptörleri burada bulunur.

Karanlıkta cebindeki anahtarı bozuk paradan yalnız parmak uçlarınla ayırırsın. Parmak ucu, vücudun en kalabalık reseptör mahallelerinden biridir.

Deri vücudu baştan ayağa saran, en geniş yüzeyli duyu organıdır. Dokunma, basınç, sıcaklık ve ağrı duyuları deriden alınır. Ama derinin işi duyuyla bitmez: vücudu mikroplara, morötesi (UV) ışınlara, kimyasal ve fiziksel etkilere karşı korur, su kaybını azaltır, terle vücut sıcaklığının ayarlanmasına ve bazı atıkların atılmasına yardım eder. Güneş ışığının etkisiyle deride D vitamini de sentezlenir; vitaminleri organik bileşikler sayfasında anlatmıştık. Derinin bu kadar farklı işi nasıl yaptığını anlamak için önce onu oluşturan iki dokuyu tanıyalım.

İki temel doku: epitel ve temel bağ doku

Epitel doku

  • Vücudun dış yüzeyini ve iç boşlukların yüzeyini örter.
  • Hücreleri sık dizilidir, aralarında çok az hücreler arası madde bulunur.
  • Kan damarı yoktur; alttaki bağ dokudan difüzyonla beslenir.
  • Örtme ve koruma, salgı yapma (bezler) ve uyaranı alma (duyu epiteli) görevleri vardır; hücreleri hızla yenilenir.

Temel bağ doku

  • Doku ve organların arasını doldurur, onları birbirine bağlar ve destekler.
  • Hücreleri seyrektir; aralarında bol hücreler arası madde ve lifler bulunur.
  • Kan damarlarınca zengindir; çevresindeki dokuların beslenmesine aracılık eder.
  • Kolajen lifler gerilmeye dayanıklılık, elastik lifler esneklik, ağsı lifler destek sağlar.

Üst deri: epidermis

Epidermis çok katlı epitel dokudan oluşur ve kan damarı içermez. En üstteki korun tabakası, keratin adlı proteinle dolmuş ölü hücrelerden oluşan sağlam bir kalkandır; mikropları ve dış etkileri durdurur, su kaybını azaltır, hücreleri sürekli dökülür. Hemen altındaki Malpighi tabakası ise canlı hücrelerden oluşur. Bu hücreler bölünerek yukarı doğru itilir, zamanla ölüp keratinleşir ve dökülen korun tabakasının yerini alır. Malpighi tabakasındaki melanosit hücreleri, deriye rengini veren melanin pigmentini üretir; melanin UV ışınlarını soğurarak alttaki hücreleri korur. Kıl ve tırnak da epidermis hücrelerinin farklılaşmasıyla oluşur.

Epidermiste kan damarı ve reseptör cisimcikleri yoktur; serbest sinir uçları ise epidermise kadar uzanır. Damarlar, bezler, kıl kökleri ve reseptörlerin çoğu dermistedir.Görsel: Sınav Defteri

Alt deri: dermis

Dermis temel bağ dokudan yapılmıştır. Kan damarları, sinirler, ter ve yağ bezleri, kıl kökleri ve kılları hareket ettiren küçük düz kaslar buradadır. Kolajen lifler deriye sağlamlık, elastik lifler esneklik kazandırır; yaşla elastik liflerin azalması derinin kırışmasının bir nedenidir. Ter bezlerinin salgısı buharlaşırken vücudu serinletir ve bazı atıkları dışarı atar. Kıl köklerine açılan yağ bezleri ise deriyi ve kılları yumuşak tutar. Dermisin altında ısı kaybını azaltan ve darbelere karşı yastık görevi gören deri altı yağ dokusu bulunur.

Dokunma duyusu: dermisteki alıcılar

Derideki reseptörler vücut yüzeyine eşit dağılmamıştır. Serbest sinir uçları ağrıyı algılayan reseptörlerdir; aşırı sıcak, aşırı basınç ve zararlı kimyasallar da onları uyarır. Hafif dokunmayı algılayan Meissner cisimcikleri dermisin üst kısmında yer alır ve en çok parmak uçlarında ve dudaklarda bulunur. Derin basıncı ve titreşimi algılayan Pacini cisimcikleri daha derindedir; avuç içinde ve ayak tabanında yoğundur. Ayrıca sıcağa ve soğuğa duyarlı termoreseptörler ve kılın en küçük hareketini fark eden kıl kökü reseptörleri vardır. Dokunma, basınç ve titreşim reseptörleri mekanoreseptördür.

Neden böyle?

Epidermiste kan damarı yoksa üst hücreler nasıl yaşar? Malpighi tabakasının canlı hücreleri besin ve oksijeni alttaki damarlı dermisten difüzyonla alır. Hücreler yukarı itildikçe besin kaynağından uzaklaşır, ölür ve keratinle dolar. Yani korun tabakasının ölü olması bir kusur değil, bir tasarımdır: ölü ve keratinli hücreler hem dayanıklı bir kalkan oluşturur hem de dökülerek üzerlerine yapışan mikropları da götürür. Yüzeysel bir sıyrığın kanamaması da bu yüzdendir; kanıyorsa yara dermise ulaşmıştır.

Akılda kalsın: Epidermis “üstteki”dir: epitel, damarsız, korun (ölü) + Malpighi (bölünen, melanin). Dermis “derideki asıl iş yeri”dir: temel bağ doku, damar, bez, kıl kökü, reseptör. Meissner = minik dokunuş, Pacini = pres (basınç), serbest sinir ucu = ağrı.
Sınavda

Nasıl sorulurİki tabaka karşılaştırılır: “Yalnız dermise ait özellik hangisidir?” Cevap kan damarı, ter ve yağ bezi, reseptör cisimcikleri içeren şıktır.

Tuzak“epidermis damarlıdır” yanlıştır. “Korun tabakası bölünerek deriyi yeniler” yanlıştır; bölünen Malpighi tabakasıdır. “Dermis çok katlı epitel dokudur” da yanlıştır, dermis temel bağ dokudur. Reseptör–uyaran eşleştirmelerinde Meissner ile Pacini yer değiştirilerek çeldirici yapılır.

▭Boşluk doldurma

Derinin üst tabakası olan epidermis çok katlı dokudan, alt tabakası olan dermis ise temel dokudan oluşur.

epitelbağkassinir

?Soru çöz

İnsan derisinin epidermis tabakasıyla ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır?

✓ A. Epidermiste kan damarı yoktur; canlı hücreleri besinlerini alttaki dermisten difüzyonla alır. B doğrudur: en üstteki korun tabakası ölü ve keratinlidir; C doğrudur: bölünen Malpighi tabakasıdır; D doğrudur: epidermis çok katlı epiteldir.
YAPI · GÖZ

Gözün yapısı: sert tabaka, damar tabaka, ağ tabaka ve görme olayı

MEB 11. sınıf · İnsan fizyolojisi · Okuma 8 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaIşık mikroskobu ile elektron mikroskobu arasındaki farklar nelerdir?Bağlantılı konudan (Hücre ve organeller). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Işık mikroskobu görünür ışık ve cam merceklerle çalışır; canlı hücreyi renkli olarak, en çok yaklaşık 1000–2000 kat büyütmeyle gösterir ve çekirdek, hücre duvarı, kloroplast, büyük koful gibi yapılar görülebilir. Elektron mikroskobu elektron demeti kullanır, yüz binlerce kat büyütür ve ribozom, zar sistemleri gibi ayrıntıları gösterir; ancak örnek vakumda incelendiği için canlı hücre izlenemez. Geçirimli elektron mikroskobu (TEM) hücrenin iç yapısını, taramalı elektron mikroskobu (SEM) yüzeyini üç boyutlu gösterir.

Mikroskop çeşitleri

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Gözün tabakaları nelerdir? Görme olayı nasıl gerçekleşir?

Kısa cevap: Göz küresi dıştan içe üç tabakadan oluşur: koruyucu sert tabaka (önde saydam kornea), damarlı ve koyu pigmentli damar tabaka (önde iris ve göz bebeği) ve ışığı algılayan çubuk ile koni hücrelerini taşıyan ağ tabaka (retina). Işık kornea, göz bebeği, mercek ve camsı sıvıdan geçip retinaya düşer; oluşan impuls görme siniriyle uç beyindeki görme merkezine gider.

Aydınlık bir sokaktan sinema salonuna girdiğinde birkaç saniye hiçbir şey göremezsin; sonra koltuklar yavaş yavaş belirir. Bu birkaç saniyede gözünde bir vardiya değişir.

Göz, ışığı impulsa çeviren bir organdır. Göz küresi kafatasındaki kemik bir çukura yerleşmiştir ve onu dışarıdan kaş, kirpik, göz kapakları ve gözyaşı korur. Gözyaşı gözü nemli tutar, tozları yıkar ve içindeki mikrop öldürücü enzimle (lizozim) enfeksiyona karşı ilk savunmayı yapar; bu ilk savunma hattını kan, lenf ve bağışıklık sayfasında göreceğiz. Göz küresinin duvarı ise iç içe geçmiş üç tabakadan oluşur.

Dıştan içe üç tabaka

  • Sert tabaka (göz beyazı): En dıştaki, bağ dokudan oluşan sağlam tabakadır. Göz küresine şeklini verir, içini korur ve gözü hareket ettiren kaslara tutunma yeri olur. Gözün ön kısmında incelip saydamlaşır ve hafifçe öne kabararak korneayı (saydam tabaka) oluşturur. Göze gelen ışık ilk kez korneada kırılır.
  • Damar tabaka: Sert tabakanın altındadır; kan damarlarınca ve koyu renkli pigmentlerce zengindir. Damarları gözün iç kısımlarını besler, pigmentleri göz içine dağılan fazla ışığı emer. Önde kirpiksi cismi ve irisi oluşturur. İris göze rengini veren, düz kaslı halkadır; ortasındaki açıklığa göz bebeği denir. Kirpiksi cisimdeki kaslar ise göz merceğinin kalınlığını ayarlar.
  • Ağ tabaka (retina): En içteki tabakadır. Işığı algılayan fotoreseptörler (çubuk ve koni hücreleri) ve onlardan impulsu toplayan nöronlar buradadır. Bu nöronların aksonları bir noktada birleşip görme siniri olarak gözden çıkar.

İrisin hemen arkasında saydam, esnek ve damarsız göz merceği bulunur. Mercek ile retina arasındaki büyük boşluğu, gözün şeklini koruyan saydam, jöle kıvamında camsı sıvı doldurur.

Her tabakanın önde farklılaşmış bir parçası vardır: sert tabakanın korneası, damar tabakanın irisi. Işınlar korneada ve mercekte kırılarak retinadaki sarı benekte toplanır.Görsel: Sınav Defteri

Retinada iki vardiya: çubuk ve koni

Çubuk ve koni hücreleri
ÖzellikÇubuk hücreleriKoni hücreleri
Ne zaman çalışır?Az ışıkta (loş ortamda, gece)Yeterli ışıkta; loşta çalışmaz
Işığa duyarlılıkYüksekÇubuklardan düşük
RenkRenk ayırt etmez, şekli siyah-beyaz algılarRenkli ve net görmeyi sağlar; kırmızı, yeşil ve maviye duyarlı üç çeşidi vardır, ara renkler bunların farklı oranlarda uyarılmasıyla algılanır
Sayı ve yerKonilerden çok fazla; retinanın kenar bölgelerinde yoğunSarı benekte en yoğun
PigmentRodopsin; yapımı için A vitamini gerekirÜç çeşidin her biri farklı renkteki ışığa duyarlıdır
EksikliğindeGece körlüğü (A vitamini eksikliğinde loşta görme zorlaşır)Renk körlüğü (bir koni çeşidi eksik)

Işınların gözün ekseni boyunca retinaya ulaştığı noktada küçük bir çukurluk vardır: sarı benek. Koniler en yoğun burada bulunur, bu yüzden en net ve renkli görüntü burada oluşur. Görme sinirinin retinadan çıktığı noktada ise fotoreseptör yoktur; buraya düşen ışık algılanmaz. Bu noktaya kör nokta denir. Sinemaya girdiğin andaki karanlığı da artık açıklayabilirsin: aydınlıkta çubuklardaki rodopsin büyük ölçüde parçalanmıştır, loş ortamda yeniden yapılması zaman alır. Bu bekleme süresine karanlığa uyum denir. A vitamini eksikliğinde rodopsin yeterince yapılamaz ve loşta görme zorlaşır (gece körlüğü).

Neden böyle?

Kornea neden damarsızdır? Damar ve kan ışığın yolunu keserdi; kornea saydam kalabilmek için besinini ve oksijenini gözyaşından ve göz içi sıvısından difüzyonla alır. Merceğin de damarsız olması aynı nedenledir. Damar tabaka neden koyu renklidir? İçi siyaha boyanmış bir fotoğraf makinesi gibi düşün: retinadan geçen ışık koyu pigmentlerce emilir, göz içinde yansıyıp görüntüyü bulandırmaz. Bir de gece gözlemcilerinin bildiği küçük bir sır: sönük bir yıldıza doğrudan bakınca kaybolur, biraz yanına bakınca belirir. Çünkü doğrudan bakışta ışık konilerin bulunduğu sarı beneğe düşer; yana bakınca ışığa çok duyarlı çubukların yoğun olduğu kenar bölgeye düşer.

Görme olayı adım adım

Cisimden yansıyan ışınlar önce korneada kırılır, göz bebeğinden geçer, mercekte yeniden kırılır ve camsı sıvıyı geçerek retinaya, en net hâliyle sarı beneğe düşer. Retinada oluşan görüntü ters ve küçüktür. Çubuk ve koni hücreleri uyarılır, oluşan impulslar görme siniriyle beyne taşınır. Uç beynin kabuğundaki görme merkezi bu impulsları yorumlar; görüntüyü düz, renkli ve anlamlı hâle getiren beyindir. Göz bebeğinin ışıkta küçülüp karanlıkta büyümesi ise bilinç dışında, orta beyinden yönetilen bir reflekstir.

Okuma köşesi: İbn Heysem

Basra'da doğup çalışmalarının önemli kısmını Kahire'de sürdüren İbn Heysem (yaklaşık 965–1040; ders kitaplarında İbnülheysem diye de yazılır), görmenin nasıl gerçekleştiğini deneylerle araştıran ilk bilim insanlarındandır. Onun zamanına kadar yaygın görüşe göre gözden çıkan ışınlar cisimlere ulaşıyor ve görmeyi sağlıyordu. İbn Heysem, ışığın cisimlerden yansıyıp göze girdiğini ve görmenin böyle oluştuğunu savundu. Karanlık bir odanın duvarındaki küçük delikten giren ışığın karşı duvarda ters bir görüntü oluşturduğunu inceledi, ışığın yansımasını ve kırılmasını deneylerle araştırdı, gözün kısımlarını tarif etti. Kitâbü'l-Menâzır (Optik Kitabı) adlı eseri Latinceye çevrildi ve Avrupa'da yüzyıllar boyunca optiğin temel kaynağı oldu. Bu yüzden “optiğin babası” diye anılır.

Akılda kalsın: Tabakalar dıştan içe S-D-A: Sert (önü kornea), Damar (önü iris), Ağ (çubuk + koni). Işığın yolu Kornea → Göz bebeği → Mercek → Camsı sıvı → Retina. Çubuk = gece, siyah-beyaz; koni = gündüz, renk. Sarı benek en net, kör nokta hiç görmez.
Sınavda

Nasıl sorulurNumaralı göz şeması verilir ve yapılar görevleriyle eşleştirilir. Işığı ilk kıran kornea, ışık miktarını ayarlayan iris, reseptör taşıyan retinadır. Sıra sorusu: ışığın ya da impulsun izlediği yol.

Tuzak“ışık ilk mercekte kırılır” yanlıştır, ilk kırılma korneadadır. “Kör noktada koni yoğundur” yanlıştır; kör noktada hiç reseptör yoktur, koni yoğunluğu sarı benektedir. “Çubuk hücreleri renkleri algılar” ve “tabakalar dıştan içe sert, ağ, damar diye sıralanır” da yanlıştır. Gözün daha ayrıntılı yapılarına girilmez; soru üç tabaka ve bu temel kısımlar düzeyinde gelir.

↕Süreç sıralama ışığın ve impulsun yolu

  1. Göz merceği
  2. Görme siniri
  3. Kornea
  4. Retinadaki çubuk ve koni hücreleri
  5. Göz bebeği

?Soru çöz

İnsan gözündeki yapılar ve görevleriyle ilgili aşağıdaki eşleştirmelerden hangisi yanlıştır?

✓ D. Kör nokta görme sinirinin retinadan çıktığı yerdir ve burada hiç fotoreseptör yoktur. Koni hücrelerinin en yoğun olduğu yer sarı benektir. A doğrudur: ışığı ilk kıran korneadır; B doğrudur: iris göz bebeğini ayarlar; C doğrudur: damar tabakanın pigmentleri fazla ışığı emer.
SAĞLIK · GÖZ

Göz rahatsızlıkları: miyopi, hipermetropi, astigmatizm ve renk körlüğü

MEB 11. sınıf · İnsan fizyolojisi · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

✎Konu anlatımı

Miyopi, hipermetropi, astigmatizm ve renk körlüğü nedir, nasıl düzeltilir?

Kısa cevap: Miyopide görüntü retinanın önünde oluşur, uzak bulanık görülür; kalın kenarlı (ıraksak) mercekle düzeltilir. Hipermetropide görüntü retinanın arkasında oluşur, yakın bulanık görülür; ince kenarlı (yakınsak) mercekle düzeltilir. Astigmatizmde kornea ya da mercek yüzeyi düzgün eğimli olmadığı için görüntü bulanık ve çarpıktır; silindirik mercek kullanılır. Renk körlüğünde koni hücrelerinden bir çeşidi eksik ya da kusurludur.

Tahtadaki yazıyı okumak için gözlerini kısan bir arkadaşın, aslında farkında olmadan göz bebeğini daraltarak ışınları toparlamaya çalışıyordur.

Net görmenin şartı tektir: ışınlar tam retinanın üzerinde toplanmalıdır. Kornea ve mercek birlikte bir mercek sistemi gibi çalışır. Göz küresinin boyu ile bu sistemin kırma gücü uyumlu değilse görüntü retinanın önüne ya da arkasına düşer ve bulanıklaşır.

Yakına ve uzağa bakarken: uyum

Kitaptan başını kaldırıp pencereden dışarı baktığında görüntünün bir anda netleşmesi, merceğin şekil değiştirmesi sayesindedir. Yakına bakarken kirpiksi cisimdeki kaslar kasılır, merceği çeken bağlar gevşer ve esnek mercek kalınlaşır; kırma gücü artar. Uzağa bakarken kaslar gevşer, bağlar gerilir ve mercek incelir; kırma gücü azalır. Bu ayara uyum denir. Yaş ilerledikçe mercek esnekliğini yitirir, yeterince kalınlaşamaz; kırklı yaşlardan sonra pek çok kişinin yakın okuma gözlüğüne ihtiyaç duymasının nedeni budur.

Kavramsal şema: kesik çizgiler ışınların devamını gösterir. Miyopide ışınlar retinaya varmadan toplanır, hipermetropide toplanmadan retinaya çarpar.Görsel: Sınav Defteri

Miyopi ve hipermetropi: görüntü nereye düşüyor?

Miyopide göz küresi önden arkaya normalden uzundur ya da kornea ve mercek ışığı fazla kırar. Uzaktan gelen ışınlar retinaya varmadan toplanır, görüntü retinanın önüne düşer. Kişi yakını iyi, uzağı bulanık görür. Işınları biraz dağıtıp odağı geriye itmek gerekir: kalın kenarlı (ıraksak) mercek. Hipermetropide tersi olur: göz küresi kısadır ya da kırma gücü yetersizdir, görüntü retinanın arkasına düşer. Kişi özellikle yakını bulanık görür ve çabuk yorulur. Işınları önceden toparlayan ince kenarlı (yakınsak) mercek kullanılır.

Astigmatizm ve renk körlüğü

Astigmatizmde kornea (bazen mercek) yüzeyi her doğrultuda aynı eğimde değildir; bir yönde daha bombeli, diğer yönde daha düzdür. Bu yüzden ışınlar tek bir noktada toplanamaz; hem yakın hem uzak bulanık, çizgiler çarpık ya da gölgeli görünür. Farklı yönlerde farklı kırma gücü olan silindirik mercekle düzeltilir. Renk körlüğünde ise sorun ışığın kırılmasında değil, reseptördedir: koni hücrelerinin üç çeşidinden biri eksik ya da kusurludur. En sık görülen biçimi kırmızı ile yeşili ayırt edememektir (kısmi renk körlüğü). Genellikle kalıtsaldır; X kromozomu üzerinden aktarıldığı için erkeklerde daha sık görülür. Bunun kalıtım kalıbını eşeye bağlı kalıtım sayfasında soy ağacıyla çözüyoruz. Renk körlüğünün kesin tedavisi yoktur; renkli noktalardan oluşan kartlarla teşhis edilir.

Öteki sık rahatsızlıklar

  • Katarakt: Göz merceğinin saydamlığını yitirip bulanıklaşmasıdır; çoğunlukla ileri yaşta görülür. Bulanık mercek ameliyatla alınıp yerine yapay mercek takılır.
  • Glokom (göz tansiyonu): Göz içi basıncının yükselip görme sinirine zarar vermesidir. Sinsi ilerler, kaybedilen görme geri gelmez; bu yüzden düzenli göz muayenesiyle erken tanı önemlidir.
  • Gece körlüğü: Loş ışıkta görememedir; A vitamini eksikliği önemli bir nedenidir, çünkü çubuklardaki rodopsin yapılamaz.
Akılda kalsın: Miyop “uzağa miyop”tur: uzağı göremez, göz uzun, görüntü önde, mercek kalın kenarlı. Hipermetrop tam tersi: yakını göremez, göz kısa, görüntü arkada, mercek ince kenarlı. Kırılma kusurları gözlükle düzelir; renk körlüğü reseptör sorunudur, gözlük çözmez.
Sınavda

Nasıl sorulurBir belirti verilir, kusur ve düzeltme sorulur: “Uzaktaki tabelayı okuyamayan kişi için hangisi doğrudur?” Cevap görüntünün retinanın önünde oluşması, kalın kenarlı mercektir.

TuzakMiyopiye ince kenarlı mercek vermek; hipermetropide görüntüyü retinanın önüne koymak; “astigmatizmde görüntü yalnız uzakta bulanıktır” demek. “Renk körlüğü çubuk hücrelerinin kusurudur” yanlıştır, renkleri koniler algılar. Göz kusurları ile kalıtım birleştirilebilir: renk körlüğü X'e bağlı, miyopi ve hipermetropi ise bu bağlamda sorulmaz.

⇄Bilgi eşleştirme kusur ve neden

?Soru çöz

Sınıfın arka sırasında oturan bir öğrenci tahtadaki yazıları bulanık görüyor, elindeki kitabı ise rahatça okuyabiliyor. Bu öğrencinin gözüyle ilgili aşağıdakilerden hangisi beklenir?

✓ B. Uzağı bulanık, yakını net görmek miyopidir: göz küresi uzun ya da kırıcılık fazladır. A hipermetropiyle karıştırır, miyopide görüntü retinanın önüne düşer; C ince kenarlı mercek hipermetropiyi düzeltir, miyopi kalın kenarlıyla düzelir; D koni eksikliği renk körlüğüdür.
YAPI · KULAK

Kulağın yapısı: dış kulak, orta kulak, iç kulak; işitme ve denge

MEB 11. sınıf · İnsan fizyolojisi · Okuma 7 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaSinaps nedir, impuls sinapstan nasıl geçer?Bağlantılı konudan (Sinir sistemi). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Sinaps, bir nöronun başka bir nöronla ya da kas ve bez hücresiyle bağlantı kurduğu noktadır. Kimyasal sinapsta impuls akson ucuna gelince nörotransmitter maddeler ekzositozla sinaps boşluğuna bırakılır, sonraki hücrenin zarındaki reseptörlere bağlanır ve impulsu kimyasal yolla aktarır.

Sinaps ve nörotransmitterler

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Kulağın bölümleri nelerdir? İşitme ve denge nasıl sağlanır?

Kısa cevap: Kulak üç bölümdür. Dış kulak (kulak kepçesi, kulak yolu, kulak zarı) sesi toplar ve kulak zarını titreştirir. Orta kulaktaki çekiç, örs ve üzengi kemikleri titreşimi güçlendirip iç kulağa iletir; östaki borusu kulak zarının iki yanındaki basıncı eşitler. İç kulakta salyangoz işitme reseptörlerini, yarım daire kanalları ile kesecik ve tulumcuk denge reseptörlerini taşır.

Uçak inişe geçtiğinde kulakların tıkanır, yutkununca “tık” diye açılır. O küçük ses, kulağının ortasındaki bir hava kanalının çalıştığını haber verir.

Kulak iki ayrı duyunun organıdır: işitme ve denge. Ses, havadaki titreşim dalgalarıdır; kulak bu titreşimi impulsa çevirir. Kulak dış, orta ve iç kulak olmak üzere üç bölümde incelenir ve ses bu bölümlerden geçerken üç farklı ortamdan geçer: hava, kemik ve sıvı.

Dış kulak: toplayan bölüm

Kulak kepçesi kıkırdak destekli bir huni gibi ses dalgalarını toplar ve kulak yoluna yönlendirir. Kulak yolunun derisindeki bezler kulak kirini salgılar; kulak kiri tozu ve mikropları tutar, kulak yolunu korur. Kulak yolunun sonunda ince ve gergin bir zar vardır: kulak zarı. Gelen ses dalgaları kulak zarını titreştirir. Dış kulakta ses hâlâ havada ilerlemektedir.

Orta kulak: güçlendiren bölüm

Kulak zarının arkasında içi hava dolu küçük bir boşluk vardır. Burada birbirine eklemli üç küçük kemik bulunur: çekiç, örs ve üzengi. Çekiç kulak zarına tutunur; zarın titreşimini örse, örs de üzengiye aktarır. Bu kemikçikler titreşimi güçlendirerek iç kulağa iletir. Orta kulak, östaki borusu ile yutağa bağlıdır. Yutkunma ve esneme sırasında açılan bu boru, orta kulaktaki hava basıncını dış ortamın basıncına eşitler; böylece kulak zarı iki yandan eşit basınç altında kalır ve zarar görmez. Aynı bağlantı bir sakınca da taşır: burun ve boğaz enfeksiyonlarındaki mikroplar bu yoldan orta kulağa ulaşabilir. Çocuklarda soğuk algınlığından sonra orta kulak iltihabının sık görülmesi bu yüzdendir.

İç kulak: impulsun doğduğu yer

İç kulak kafatası kemiğinin içine gömülü, birbiriyle bağlantılı ve içi sıvı dolu kanal ve keseciklerden oluşur. Salyangoz işitmeden, yarım daire kanalları ile kesecik ve tulumcuk dengeden sorumludur. Üzengiden gelen titreşim salyangozdaki sıvıyı dalgalandırır. Dalgalanma, salyangozun içindeki tüylü reseptör hücrelerini uyarır; bu hücreler mekanoreseptördür. Oluşan impulslar işitme siniriyle beyne taşınır ve uç beynin kabuğundaki işitme merkezinde ses olarak algılanır. Sesin şiddetini, uyarılan reseptör sayısı ve oluşan impuls sayısı belirler.

Dış ve orta kulak titreşimi taşır ve güçlendirir; impuls yalnız iç kulakta oluşur. İç kulak hem işitmenin hem dengenin reseptörlerini barındırır.Görsel: Sınav Defteri

Denge: iç kulaktaki sıvılı su terazisi

İç kulağın denge bölümü de tüylü reseptör hücreleri ve sıvıyla çalışır. Birbirine dik yerleşmiş üç yarım daire kanalı, başın dönme hareketlerini algılar: baş dönünce kanallardaki sıvı hareket eder ve reseptörleri uyarır. Kesecik ve tulumcuk ise başın yer çekimine göre konumunu ve asansördeki gibi düz hızlanma ve yavaşlamaları algılar. Bu reseptörlerden çıkan impulslar denge siniriyle beyne, özellikle de dengenin merkezi olan beyinciğe ulaşır. Beyincik iç kulaktan, gözlerden ve kaslardan gelen bilgileri birleştirip kasların çalışmasını ayarlar. Hızla dönüp aniden durduğunda dünyanın bir süre dönmeye devam ediyor gibi gelmesi, kanallardaki sıvının hemen durmamasındandır. Taşıt tutmasında ise iç kulak “hareket ediyoruz” derken kitaba bakan gözler “duruyoruz” der; beyne gelen çelişkili bilgi baş dönmesine ve bulantıya yol açar.

Neden böyle?

Ses havadan doğrudan sıvıya çarpsaydı enerjisinin büyük kısmı yansıyıp kaybolurdu; denize kıyıdan bağıran birinin sesinin suyun altındakine pek ulaşmaması gibi. Orta kulaktaki kemikçik zinciri bu kaybı telafi eder: geniş kulak zarındaki titreşimi toplayıp küçük bir yüzeye yoğunlaştırır ve güçlendirerek iç kulağın sıvısına aktarır. Orta kulağın hava dolu olması da kulak zarının serbestçe titreşebilmesi içindir; bu yüzden basıncın eşit tutulması, yani östaki borusu, işitme için hayatidir.

Akılda kalsın: Dış = topla (kepçe, yol, zar), orta = güçlendir (çekiç-örs-üzengi, östaki), iç = çevir (salyangoz → işitme; yarım daire kanalları, kesecik, tulumcuk → denge). Ortamlar hava → kemik → sıvı. İşitme impulsu uç beyne, denge impulsu beyinciğe gider.
Sınavda

Nasıl sorulurKulak yapıları bölümleriyle eşleştirilir: “Hangisi orta kulakta bulunur?” Cevap çekiç, örs, üzengi ve östaki borusudur. Sıra sorusu: sesin izlediği yol. Senaryo: dönme, uçak inişi, asansör.

Tuzak“kulak zarı orta kulaktadır” yanlıştır, dış kulağın sonudur. “Östaki borusu dış kulağı yutağa bağlar” yanlıştır, orta kulağı bağlar. “Yarım daire kanalları işitmede görev alır” yanlıştır, denge organıdır. “İmpuls kulak zarında oluşur” da yanlıştır; impuls iç kulakta oluşur. İç kulağın daha ayrıntılı yapılarına (salyangozun iç kanalları, reseptör organının adı) girilmez.

↕Süreç sıralama sesin yolu

  1. Salyangozdaki tüylü reseptör hücreleri uyarılır
  2. Kulak zarı titreşir
  3. İmpuls işitme siniriyle uç beyindeki işitme merkezine ulaşır
  4. Kulak kepçesi ses dalgalarını toplar
  5. Çekiç, örs ve üzengi titreşimi güçlendirir

?Soru çöz

Lunaparkta hızla dönen bir oyuncaktan inen bir çocuk bir süre sendeleyerek yürüyor ve çevresi dönüyormuş gibi hissediyor. Bu durumda uyarıyı alan yapı ile gelen bilgiyi değerlendirip vücut duruşunu ayarlayan merkez aşağıdakilerin hangisinde birlikte verilmiştir?

✓ A. Dönme hareketini iç kulaktaki yarım daire kanalları algılar; denge bilgisini değerlendirip kasları ayarlayan beyinciktir. B salyangozu dengeyle karıştırır, o işitme reseptörüdür; C dengeyi beyincik yerine omurilik soğanına verir; D işitmedeki kulak zarını ve uç beyni dengeyle karıştırır.
YAPI · BURUN VE DİL

Burun ve dil: koku ve tat duyusu nasıl çalışır?

MEB 11. sınıf · İnsan fizyolojisi · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaBeynin bölümleri nelerdir? Ön beyin, orta beyin ve arka beynin görevleri nelerdir?Bağlantılı konudan (Sinir sistemi). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Beyin üç bölümdür. Ön beyin uç beyin ve ara beyinden oluşur; uç beyin düşünme, öğrenme, hafıza, konuşma ve istemli hareketleri yönetir. Orta beyin görme ve işitme reflekslerini ve kas tonusunu düzenler. Arka beyinde beyincik denge ve hareket uyumunu, pons solunum ritmini, omurilik soğanı solunum, dolaşım ve sindirim gibi hayati olayları yönetir.

Beynin bölümleri

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Koku ve tat nasıl algılanır? Burun ve dilin yapısı nasıldır?

Kısa cevap: Koku ve tat kimyasal duyulardır; ikisi de kemoreseptörlerle alınır. Koku reseptörleri burun boşluğunun üst kısmındaki sarı bölgede bulunan özelleşmiş nöronlardır; uçucu ve mukusta çözünen molekülleri algılar. Tat reseptörleri dildeki papillalarda yer alan tat tomurcuklarındadır; yalnız tükürükte çözünmüş molekülleri algılar ve tatlı, tuzlu, ekşi, acı, umami tatlarını ayırt eder.

Nezle olduğun gün en sevdiğin yemek bile tatsız gelir. Oysa dilinde hiçbir sorun yoktur; eksik olan, lezzetin yarısını taşıyan koku duyusudur.

Koku ve tat, çevredeki kimyasal maddeleri tanıyan iki duyudur ve ikisinin reseptörleri de kemoreseptördür. Bu iki duyu hem besinin tadını çıkarmamızı sağlar hem de bir uyarı sistemi gibi çalışır: bozulmuş yiyeceğin kokusu, gaz kaçağının kokusu ya da bir besinin acı tadı vücudu tehlikeye karşı uyarır.

Burun: koku duyusu

Burun hem solunum yolunun girişi hem de koku organıdır. Burun boşluğunun tavanında, sağ ve sol tarafta, koku reseptörlerinin bulunduğu küçük bir alan vardır: sarı bölge (koku alanı). Koku reseptörleri doğrudan özelleşmiş nöronlardır; dendritlerinin uçlarındaki ince uzantılar burun boşluğunu örten mukusun içine uzanır. Bir maddenin kokusunun alınabilmesi için molekülleri uçucu olmalı, havayla buruna ulaşmalı ve mukusta çözünmelidir. Çözünen molekül reseptörü uyarır; impuls reseptörün kendi aksonuyla beynin alt yüzündeki koku soğancığına, oradan da uç beyindeki koku merkezine taşınır. Bir kokuyu derin bir nefesle “koklamak” onu daha iyi almamızı sağlar, çünkü hava akımı molekülleri burnun üst kısmındaki sarı bölgeye yöneltir.

Koku reseptörleri çok çabuk adapte olur. Parfüm sıkılı bir odaya giren kişi kokuyu hemen fark eder, odada oturan ise artık almaz. Ama aynı kişi odaya yeni giren yemek kokusunu hemen alır; reseptörler yalnız sürekli maruz kaldıkları kokuya alışmıştır.

Dil: tat duyusu

Dil, çiğneme, yutma ve konuşmaya yardım eden kaslı bir organdır ve yüzeyi epitelle örtülüdür. Üzerindeki küçük çıkıntılara papilla denir. Papillaların üzerinde ve kenarlarında tat tomurcukları yer alır; az sayıda tat tomurcuğu ağzın başka bölgelerinde de bulunur. Her tat tomurcuğu tat reseptör hücreleri ile destek hücrelerinden oluşur ve yüzeye küçük bir gözenekle açılır. Tat reseptörleri epitel kökenlidir; uyarıyı kendilerine bağlı duyu nöronuna aktarırlar. Bu reseptörler yalnız sıvıda çözünmüş molekülleri algılar; bu yüzden çiğneme ve tükürük tat almanın şartıdır. İmpulslar duyu sinirleriyle uç beyindeki tat merkezine ulaşır.

Altın çerçeveli kutular farkı gösterir: koku reseptörü nörondur ve impulsu kendi aksonuyla taşır; tat reseptörü epitel hücresidir, impulsu bir duyu nöronu taşır.Görsel: Sınav Defteri

Dil beş temel tadı ayırt eder: tatlı, tuzlu, ekşi, acı ve et suyu, peynir gibi besinlerdeki “lezzetli” tat olan umami. Dilin her bölgesi bu tatların hepsini algılayabilir; eski ders kitaplarındaki “dilin ucu tatlıyı, arkası acıyı alır” haritası doğru değildir. Dilde ayrıca besinin sıcaklığını algılayan termoreseptörler ve sertliğini algılayan mekanoreseptörler de bulunur. Yaş ilerledikçe tat tomurcuklarının sayısı azalır ve tat duyusu zayıflar.

Neden böyle? Lezzet bir takım işidir

Yemekten aldığımız “lezzet”, dilin bildirdiği tat ile burnun bildirdiği kokunun beyinde birleşmesidir. Çiğnerken besinden çıkan uçucu moleküller ağzın arkasından burun boşluğuna yükselir ve koku reseptörlerine ulaşır. Nezlede burun mukusu artıp şiştiği için moleküller sarı bölgeye ulaşamaz; dil tatlıyı ve tuzluyu hâlâ alır ama elma ile çiğ patatesi ayırt etmek zorlaşır. Acı biberin “yakması” da aslında bir tat değildir: biberdeki madde dildeki sıcaklık ve ağrı reseptörlerini uyarır, beyin bunu yanma olarak yorumlar.

Akılda kalsın: İkisi de kemo; farkları yapıda: koku reseptörü = nöron, sarı bölgede, uçucu + mukusta çözünen molekül, çok çabuk adapte olur. Tat reseptörü = epitel, tat tomurcuğunda, tükürükte çözünen molekül, beş tat: tatlı, tuzlu, ekşi, acı, umami.
Sınavda

Nasıl sorulurKoku ve tat karşılaştırılır: “Hangisi yalnız koku reseptörlerine özgüdür?” Cevap reseptörün doğrudan nöron olmasıdır; kemoreseptör olmak ve maddenin çözünmüş olmasını gerektirmek ortaktır. Senaryo: nezle, kuru dil, parfümlü oda.

Tuzak“dilin belli bölgeleri yalnız belli tatları alır” yanlıştır. “Tat reseptörleri nöron yapısındadır” yanlıştır. “Koku adaptasyonu reseptörün kalıcı hasarıdır” yanlıştır; reseptör başka kokuları algılamaya devam eder. Nezlede tatsızlığın nedeni tat tomurcukları değil, koku duyusunun azalmasıdır.

▭Boşluk doldurma

Koku reseptörleri burun boşluğunun üst kısmındaki adı verilen alanda bulunur. Tat reseptörleri ise dildeki papillalarda yer alan içindedir.

sarı bölgetat tomurcuklarısarı benekkör nokta

?Soru çöz

Nezle olan bir kişi, yediği yemeklerin lezzetini alamadığını söylüyor. Bu durumla ilgili; I. Burundaki mukus artışı, koku moleküllerinin reseptörlere ulaşmasını zorlaştırır. II. Besinin lezzetinin algılanmasında koku duyusunun da payı vardır. III. Kişinin dilindeki tat tomurcukları kalıcı olarak yok olmuştur. açıklamalarından hangileri doğrudur?

✓ C. Lezzet tat ile kokunun birleşimidir; nezlede artan mukus kokunun alınmasını engeller. Tat tomurcukları sağlamdır, kişi iyileşince lezzet geri gelir; III yanlıştır. A kokunun lezzetteki payını (II) atlar; B ve D geçici koku kaybını tat tomurcuğu kaybı sanır.
SAĞLIK · DUYU ORGANLARI

İşitme kaybı, denge kaybı ve duyu organlarını korumanın yolları

MEB 11. sınıf · İnsan fizyolojisi · Okuma 7 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaSinir sistemi hastalıkları nelerdir? MS, Parkinson, Alzheimer, epilepsi ve depresyonun özellikleri nelerdir?Bağlantılı konudan (Sinir sistemi). Önce kendin cevapla, sonra aç.

MS'te bağışıklık sistemi MSS'deki miyelin kılıfa zarar verir. Parkinson'da dopamin üreten nöronlar kaybolur; titreme ve hareket yavaşlığı görülür. Alzheimer'da nöronlar giderek ölür, unutkanlık başlar. Epilepside nöronlarda ani, aşırı elektriksel boşalma nöbetlere yol açar. Depresyon ise beyindeki kimyasal dengenin bozulmasıyla ilişkili, tedavi edilebilir bir duygu durum bozukluğudur.

Sinir sistemi rahatsızlıkları ve korunma

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

İşitme kaybı ve denge kaybı neden olur? Duyu organlarını korumak için neler yapılmalı?

Kısa cevap: İşitme kaybı, sesin iletildiği dış ya da orta kulaktaki bir sorundan (kulak kiri tıkacı, zar delinmesi, orta kulak iltihabı) ya da iç kulaktaki reseptörlerin veya işitme sinirinin hasarından (yüksek ses, yaşlanma) kaynaklanır. Denge kaybı çoğunlukla iç kulağın denge bölümünün ya da beyinciğin etkilenmesiyle ortaya çıkar. Gürültüden ve UV ışınlarından korunmak, kulak yolunu kurcalamamak, düzenli muayene ve dengeli beslenme duyu organlarını korur.

Yüksek sesli bir konserden çıktığında kulağındaki uğultu bir süre geçmez. O uğultu, iç kulaktaki hassas hücrelerin “fazla yüklendik” uyarısıdır.

Duyu organlarının rahatsızlıklarını anlamanın kolay bir yolu var: önceki konularda izlediğin zincirin hangi halkasının koptuğunu bulmak. Uyaran reseptöre ulaşamıyorsa sorun iletim yolundadır; reseptör ya da sinir hasarlıysa sorun algının kendisindedir. Göz kusurlarını bir önceki konuda gördük; burada kulağa ve korunmaya bakıyoruz.

İşitme kaybının iki türü

İletim tipi işitme kaybı

  • Ses, iç kulağa kadar ulaştırılamaz; sorun dış ya da orta kulaktadır.
  • Nedenleri: kulak yolunu tıkayan kulak kiri, kulak zarının delinmesi, orta kulak iltihabı, kemikçiklerin hareketinin kısıtlanması.
  • Çoğu zaman ilaç, temizlik ya da ameliyatla düzeltilebilir.

Sinirsel tip işitme kaybı

  • Ses iç kulağa ulaşır ama impulsa çevrilemez ya da beyne iletilemez; sorun iç kulak reseptörlerinde veya işitme sinirindedir.
  • Nedenleri: uzun süre yüksek sese maruz kalmak, yaşlanma, bazı enfeksiyonlar ve bazı ilaçların yan etkisi.
  • Genellikle kalıcıdır; işitme cihazı ya da iç kulak implantıyla desteklenir.

Neden yüksek ses bu kadar tehlikeli? İç kulaktaki tüylü reseptör hücreleri, olgun nöronlar gibi kaybedildiğinde kolay kolay yenilenmez. Kısa süreli gürültü geçici bir uğultu bırakabilir; ama gürültüye yıllarca maruz kalmak bu hücrelerin kalıcı kaybına yol açar. Kulaklıkla yüksek sesle müzik dinlemek gençlerde işitme kaybının giderek önem kazanan bir nedenidir.

Denge kaybı

Dengemiz iç kulak, gözler ve kas-eklem reseptörlerinden gelen bilgilerin beyincikte birleşmesiyle sağlanır. Bu halkalardan biri bozulduğunda denge kaybı ortaya çıkar. En sık neden iç kulağın denge bölümünün etkilenmesidir: iç kulak iltihabı ya da denge reseptörlerinin bozulması, kişinin çevresi dönüyormuş gibi hissettiği şiddetli baş dönmesine (vertigo), bulantıya ve yürürken sendelemeye yol açar. Sinir sistemi sayfasında gördüğün gibi beyinciğin hasarı da denge ve hareket uyumunu bozar. İç kulaktaki denge ve işitme bölümleri komşu olduğu için bazı rahatsızlıklar ikisini birlikte etkileyebilir.

Tedavide teknoloji

  • Göz: Gözlük ve kontakt lens ışınları retinaya odaklar. Korneanın eğimi lazerle yeniden şekillendirilerek miyopi, hipermetropi ve astigmatizm düzeltilebilir. Kataraktta bulanık mercek yerine yapay mercek takılır; hasarlı kornea, bağışlanan saydam bir korneayla değiştirilebilir (kornea nakli).
  • Kulak: İşitme cihazları sesi yükseltir. İç kulak reseptörleri ağır hasarlı kişilerde, işitme sinirini doğrudan elektrikle uyaran iç kulak implantları (koklear implant) ameliyatla yerleştirilir.

Duyu organlarını korumak

  • Göz: Güneşli havada ve karda UV korumalı gözlük takmak; yeterli ışıkta okumak; uzun ekran kullanımında düzenli ara verip uzağa bakmak; gözü kirli elle ovuşturmamak, havlu ve göz makyajı malzemesini paylaşmamak; A vitamininden zengin beslenmek; iş yerinde koruyucu gözlük kullanmak; düzenli göz muayenesi yaptırmak.
  • Kulak: Gürültülü ortamlardan uzak durmak, gerektiğinde kulak tıkacı kullanmak; kulaklıkta sesi düşük tutup ara vermek; kulak yolunu kulak çöpü ya da sivri cisimlerle kurcalamamak (kiri içeri iter, zarı yaralayabilir); uçakta yutkunmak ve esnemek; burun ve boğaz enfeksiyonlarını tedavi ettirmek.
  • Deri: Güneşin en dik olduğu saatlerde uzun süre UV ışınlarına maruz kalmamak, güneş kremi kullanmak; yaraları temiz tutmak; deri hijyenine dikkat etmek.
  • Burun ve dil: Sigaradan uzak durmak (koku ve tat duyusunu zayıflatır); aşırı sıcak yiyecek ve içeceklerle dili yakmamak; ağız ve diş sağlığına özen göstermek.
Akılda kalsın: İşitme kaybında soru hep şudur: ses nerede takıldı? Dış ya da orta kulakta takıldıysa iletim tipi (çoğu düzelir), iç kulakta ya da sinirde takıldıysa sinirsel tip (çoğu kalıcı). Denge kaybında iki aday: iç kulak ya da beyincik.
Sınavda

Nasıl sorulurKorunma konusu öncüllü ya da “hangisi doğru bir davranış değildir” kalıbıyla gelir: yanlış davranış kulak yolunu sivri cisimle temizlemek, yüksek sesle uzun süre müzik dinlemek, gözü kirli elle ovuşturmak gibi seçeneklerdir.

TuzakRahatsızlık–organ eşleştirmelerinde tuzaklar: işitme kaybını yarım daire kanallarına, denge kaybını kulak zarına bağlamak; “her işitme kaybı kalıcıdır” demek. Şıklara sinir ya da sindirim sistemi hastalıkları konarak “hangisi duyu organı rahatsızlığı değildir?” diye sorulabilir.

⇄Bilgi eşleştirme ses nerede takıldı?

?Soru çöz

Aşağıdakilerden hangisi duyu organlarının sağlıklı yapısını korumaya yönelik bir davranış değildir?

✓ B. Kulak çöpü kulak kirini içeri iterek tıkaca yol açabilir ve kulak zarını yaralayabilir; kulak yolu kendini kulak kiriyle temizler. A doğru davranıştır: gözü UV ışınlarından korur; C doğrudur: düşük ses işitme hasarını önler; D doğrudur: ara vermek göz yorgunluğunu azaltır.

Karma tekrar

Önceki 3 sayfadan karışık 10 soru. Sınavdaki gibi konular karışık gelir; hangi konudan olduğunu çözümde görürsün. Birkaç gün sonra yeniden çöz.

?Soru 1

Gece ıssız bir sokakta arkasından ani bir ses duyan sağlıklı bir insanda, böbrek üstü bezinin öz bölgesinden salgılanan hormonların etkisiyle aşağıdakilerden hangisinin gerçekleşmesi beklenmez?

✓ B. Adrenalin kanı sindirim organlarından ve deriden kaslara yönlendirir; sindirim organlarına giden kan azalır. A beklenir: adrenalin kalp atımını hızlandırır; C beklenir: glikojen yıkılıp kana glikoz verilir; D beklenir: kan basıncı yükselir.Kaynak: Endokrin sistem · Böbrek üstü, eşeysel bezler ve ötekiler

?Soru 2

Bir canlıyla ilgili şu bilgiler veriliyor: klorofil taşımaz, karbondioksiti organik maddeye çevirir ve tamamen karanlık bir ortamda da besin üretebilir. Bu canlı aşağıdakilerden hangisi olabilir?

✓ A. CO₂'den besin yaptığı için ototroftur; klorofilsiz ve karanlıkta ürettiği için enerjiyi amonyağın oksitlenmesinden alan bir kemoototroftur. B öglena ve D yeşil alg klorofil taşır, ışığa muhtaçtır; C mantar besin üretemez, ayrıştırıcıdır.Kaynak: Ekosistem ekolojisi · Beslenme şekilleri

?Soru 3

Çıplak ayakla yürürken ayağına cam batan bir kişi ayağını hemen geri çekiyor, ardından acı hissediyor. Bu olayla ilgili; I. Ayağın çekilmesi omurilikte oluşturulan bir tepkidir. II. Acının hissedilmesi için impulsun beyne ulaşması gerekir. III. Bu refleks yayında ara nöron görev almaz. ifadelerinden hangileri doğrudur?

✓ D. Çekme refleksinin cevabı omurilikte oluşur (I), acı ise beyinde hissedilir (II). III yanlıştır: bu üç nöronlu bir refleks yayıdır; ara nöronsuz örnek diz kapağı refleksidir. A acının beyinde hissedildiğini (II) atlar; B ve C diz kapağı refleksiyle karıştırıp III'ü alır.Kaynak: Sinir sistemi · Omurilik ve refleks yayı

?Soru 4

Aynı besin zincirinde yer alan K, L, M ve N türlerinin dokularında ölçülen bir tarım ilacının miktarları sırasıyla 0,03 ppm, 5,2 ppm, 0,4 ppm ve 1,6 ppm'dir. Bu zincirle ilgili aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

✓ B. Biyolojik birikim yukarı çıktıkça arttığı için zincir K → M → N → L sıralanır; K üreticidir, birinci basamaktadır. A ters: en çok birikim olan L üretici değil, en üst tüketicidir; C toplam enerji en fazla üretici K'dadır; D en üstte N değil L vardır.Kaynak: Ekosistem ekolojisi · Besin piramidi ve biyolojik birikim

?Soru 5

Kimyasal sinapsta impuls iletimiyle ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır?

✓ D. Kesecikler yalnız akson ucunda, reseptörler karşı hücrede bulunur; bu yüzden iletim akson ucundan karşı hücreye tek yönlüdür. A doğrudur: kimyasal aracı gerektiği için sinapsta iletim yavaşlar; B doğrudur: nörotransmitter karşı hücre reseptörüne bağlanır; C doğrudur: işi biten nörotransmitter yıkılır ya da geri alınır.Kaynak: Sinir sistemi · Sinaps ve nörotransmitterler

?Soru 6

Özdeş K ve L nöronlarından K'ye eşik değerde, L'ye eşik değerin iki katı şiddette uyarı veriliyor. Buna göre aşağıdakilerden hangisi beklenir?

✓ B. Eşik ve üstü uyarılar aynı büyüklükte impuls oluşturur (ya hep ya hiç); şiddet arttıkça yalnız impuls sayısı artar. A impulsun büyüklüğü şiddetle artmaz; C eşik değerdeki uyarı da impuls oluşturur; D yön her zaman dendrit → aksondur.Kaynak: Sinir sistemi · İmpulsun oluşumu ve iletimi

?Soru 7

Sağlıklı bir insanda kandaki parathormon miktarının artmasıyla ilgili olarak aşağıdakilerden hangisi beklenir?

✓ A. Parathormon kan kalsiyumunu yükseltir; böbrekte geri emilimi artırır. B ters: kemikten kana kalsiyum aktarır, kemikteki azalır; C kalsitonin parathormonun karşıtıdır, kalsiyum yükselince salgılanır; D ters: parathormon bağırsaktan emilimi artırır.Kaynak: Endokrin sistem · Tiroit, paratiroit ve kalsiyum

?Soru 8

Bir deney hayvanında hipotalamustan arka hipofize inen sinir uzantıları kesiliyor; hipotalamus ve hipofizin geri kalanı sağlam kalıyor. Bu hayvanda kısa süre sonra aşağıdakilerden hangisi beklenir?

✓ B. ADH hipotalamusta üretilir, sinir uzantılarıyla arka hipofize iner, orada depolanıp kana verilir. Yol kesilince hormon kana ulaşamaz; suyun geri emilimi azalır, idrar artar. A, üretim yerini değil yolu kesen deneyi üretimin durması sanar. C, arka hipofizi üretici sanır; o yalnız depolar. D yanlıştır, çünkü ön hipofiz hipotalamusa sinirle değil kanla bağlıdır.Kaynak: Endokrin sistem · Hipotalamus ve hipofiz

?Soru 9

Uzun süre iyot eksikliği yaşayan bir bölgede basit guatr görülen bireylerde aşağıdakilerden hangisi beklenmez?

✓ D. Tiroksin az olduğu için negatif geri bildirim zayıflar; TSH azalmaz, tersine artar. A beklenir: iyot yokken tiroksin yapılamaz; B beklenir: sürekli uyarılan tiroit büyür; C beklenir: az tiroksin hipofizi baskılayamaz.Kaynak: Endokrin sistem · Diyabet ve hormon bozuklukları

?Soru 10

Aşağıdaki olaylardan hangileri atmosferdeki karbondioksit miktarını artırır? I. Ayrıştırıcıların ölü yaprakları parçalaması II. Kemosentez yapan bakterilerin besin üretmesi III. Kömürün yakılması IV. Bitkilerin gece yaptığı solunum

✓ C. Ayrıştırıcıların faaliyeti, yanma ve solunum organik maddedeki karbonu CO₂ olarak havaya verir. Kemosentez ise fotosentez gibi CO₂'yi organik maddeye bağlar, yani havadaki CO₂'yi azaltır. A ayrıştırma ve solunumu atlar; B ve D, kemosentezi CO₂ veren olay sanır.Kaynak: Ekosistem ekolojisi · Su, karbon ve azot döngüsü
45
Daha fazla soru çözmek ister misin?Duyu organları konusundan 45 soru seni bekliyor. Çözümlü; yanlışların Hata Defteri'ne kaydedilir.
Soru çöz →