Madde 123İdarenin bütünlüğü ve kamu tüzelkişiliği
İdarenin kuruluş ve görevleriyle bir bütün olduğunu ve kanunla düzenlendiğini söyler. İdarenin kuruluş ve görevleri iki esasa dayanır: merkezden yönetim ve yerinden yönetim. Kamu tüzelkişiliğinin hangi işlemle kurulacağı da belirlenir: kanunla veya Cumhurbaşkanlığı kararnamesiyle. 2017'de 6771 sayılı Kanunla “ancak kanunla veya kanunun açıkça verdiği yetkiye dayanılarak” ibaresi “kanunla veya Cumhurbaşkanlığı kararnamesiyle” olarak değiştirildi.
En çok sorulan: Kamu tüzelkişiliğinin kanunla veya Cumhurbaşkanlığı kararnamesiyle kurulduğu; idarenin merkezden ve yerinden yönetim esaslarına dayandığı.
Anayasadaki ifade: “Kamu tüzelkişiliği, kanunla veya Cumhurbaşkanlığı kararnamesiyle kurulur.”
İlgili: Merkezî idare ve yerinden yönetim konu anlatımı
Madde 124Yönetmelikler
Yönetmelik çıkarmaya yetkili olanları sayar: Cumhurbaşkanı, bakanlıklar ve kamu tüzelkişileri. Yönetmelik, kendi görev alanlarını ilgilendiren kanunların ve Cumhurbaşkanlığı kararnamelerinin uygulanmasını sağlamak için ve bunlara aykırı olmamak şartıyla çıkarılır. Hangi yönetmeliklerin Resmî Gazetede yayımlanacağını kanun belirler. 2017'de 6771 sayılı Kanunla “Başbakanlık” ibaresi “Cumhurbaşkanı”, “tüzüklerin” ibaresi “Cumhurbaşkanlığı kararnamelerinin” olarak değiştirildi.
En çok sorulan: Yönetmelik çıkarabilenler (Cumhurbaşkanı, bakanlıklar, kamu tüzelkişileri) ve hangi yönetmeliklerin Resmî Gazetede yayımlanacağının kanunda belirtilmesi.
Anayasadaki ifade: “Hangi yönetmeliklerin Resmî Gazetede yayımlanacağı kanunda belirtilir.”
İlgili: Düzenleyici işlemler konu anlatımı
Madde 125Yargı yolu
İdarenin her türlü eylem ve işlemine karşı yargı yolunun açık olduğunu söyler. Kamu hizmeti imtiyaz sözleşmelerinde uyuşmazlıkların milli veya milletlerarası tahkimle çözülmesi öngörülebilir; milletlerarası tahkime ancak yabancılık unsuru taşıyan uyuşmazlıklarda gidilir. Yüksek Askerî Şûranın terfi işlemleri ile kadrosuzluk nedeniyle emeklilik dışındaki ilişik kesme kararlarına karşı yargı yolu açıktır. Dava süresi yazılı bildirim tarihinden başlar. Yargı denetimi hukuka uygunlukla sınırlıdır, yerindelik denetimi yapılamaz. Yürütmenin durdurulması, telafisi güç zarar ve açık hukuka aykırılık birlikte varsa gerekçeli olarak verilir. İdare kendi eylem ve işlemlerinden doğan zararı öder. 2017'de 6771 sayılı Kanunla Cumhurbaşkanının tek başına yapacağı işlemler ile YAŞ kararlarının yargı denetimi dışında olduğuna ilişkin ibare ve “sıkıyönetim,” ibaresi çıkarıldı.
En çok sorulan: Yürütmenin durdurulmasının iki şartının birlikte aranması; yerindelik denetimi yasağı; milletlerarası tahkimin yabancılık unsuru şartı; dava süresinin yazılı bildirimden başlaması.
Anayasadaki ifade: “İdarenin her türlü eylem ve işlemlerine karşı yargı yolu açıktır.”
Anayasadaki ifade: “İdari işlemlere karşı açılacak davalarda süre, yazılı bildirim tarihinden başlar.”
Anayasadaki ifade: “Yargı yetkisi, idarî eylem ve işlemlerin hukuka uygunluğunun denetimi ile sınırlı olup, hiçbir surette yerindelik denetimi şeklinde kullanılamaz.”
İlgili: İdari işlemler konu anlatımı
Madde notu: Değişik birinci cümle: 7/5/2010-5982/11 md.
Madde 126Merkezi idare
Merkezi idarenin taşra kuruluşunu düzenler. Türkiye, coğrafya durumu, ekonomik şartlar ve kamu hizmetlerinin gereklerine göre illere, iller de diğer kademeli bölümlere ayrılır. İllerin idaresi yetki genişliği esasına dayanır. Kamu hizmetlerinde verim ve uyum için birden çok ili içine alan merkezi idare teşkilatı kurulabilir; bu teşkilatın görev ve yetkileri kanunla düzenlenir.
En çok sorulan: İllerin idaresinin yetki genişliği esasına dayandığı ve birden çok ili kapsayan merkezi idare teşkilatı kurulabileceği.
Anayasadaki ifade: “İllerin idaresi yetki genişliği esasına dayanır.”
İlgili: Merkezî idare konu anlatımı
Madde 127Mahalli idareler
Mahalli idareleri il, belediye veya köy halkının mahalli müşterek ihtiyaçlarını karşılamak için kurulan, karar organları seçmenlerce seçilen kamu tüzelkişileri olarak tanımlar; kuruluş, görev ve yetkileri yerinden yönetim ilkesine uygun olarak kanunla düzenlenir. Seçimler 67. maddedeki esaslara göre beş yılda bir yapılır. Kanun büyük yerleşim merkezleri için özel yönetim biçimleri getirebilir. Organlık sıfatının kazanılması ve kaybına ilişkin denetim yargı yoluyla olur; ancak görevle ilgili suçtan soruşturma veya kovuşturma açılan organ ya da üyeleri İçişleri Bakanı geçici tedbir olarak kesin hükme kadar uzaklaştırabilir. Merkezi idare mahalli idareler üzerinde idari vesayet yetkisine sahiptir. Mahalli idareler Cumhurbaşkanının izniyle kendi aralarında birlik kurabilir; görevleriyle orantılı gelir kaynakları sağlanır. 2017'de 6771 sayılı Kanunla “Bakanlar Kurulunun” ibaresi “Cumhurbaşkanının” olarak değiştirildi.
En çok sorulan: Mahalli seçimlerin beş yılda bir yapıldığı; İçişleri Bakanının geçici uzaklaştırma yetkisi; birlik kurmanın Cumhurbaşkanının iznine bağlı olduğu; idari vesayet.
Anayasadaki ifade: “Mahalli idarelerin seçimleri, 67 nci maddedeki esaslara göre beş yılda bir yapılır.”
Anayasadaki ifade: “Ancak, görevleri ile ilgili bir suç sebebi ile hakkında soruşturma veya kovuşturma açılan mahalli idare organları veya bu organların üyelerini, İçişleri Bakanı, geçici bir tedbir olarak, kesin hükme kadar uzaklaştırabilir.”
İlgili: Yerinden yönetim konu anlatımı
Madde notu: Mülga ikinci cümle: 21/1/2017-6771/16 md.
Madde 128Genel ilkeler
Kamu görevlilerine ilişkin genel ilkeyi koyar. Devletin, kamu iktisadi teşebbüslerinin ve diğer kamu tüzelkişilerinin genel idare esaslarına göre yürüttüğü kamu hizmetlerinin gerektirdiği asli ve sürekli görevler, memurlar ve diğer kamu görevlileri eliyle görülür. Memurların nitelikleri, atanmaları, görev ve yetkileri, hak ve yükümlülükleri, aylık ve ödenekleri ve diğer özlük işleri kanunla düzenlenir; mali ve sosyal haklara ilişkin toplu sözleşme hükümleri saklıdır. Üst kademe yöneticilerinin yetiştirilme usul ve esasları kanunla özel olarak düzenlenir.
En çok sorulan: Asli ve sürekli görevlerin memurlar ve diğer kamu görevlileri eliyle görüleceği; özlük işlerinin kanunla düzenleneceği ve toplu sözleşme hükümlerinin saklı olduğu.
Anayasadaki ifade: “Ancak, malî ve sosyal haklara ilişkin toplu sözleşme hükümleri saklıdır.”
İlgili: Kamu görevlileri konu anlatımı · Sözlük: toplu sözleşme
Madde notu: Ek cümle: 7/5/2010- 5982/12 md.
Madde 129Görev ve sorumlulukları, disiplin kovuşturulmasında güvence
Memurlar ve diğer kamu görevlilerinin Anayasa ve kanunlara sadık kalarak çalışmakla yükümlü olduğunu söyler. Bu görevliler ile kamu kurumu niteliğindeki meslek kuruluşları ve üst kuruluşlarının mensuplarına savunma hakkı tanınmadan disiplin cezası verilemez; disiplin kararları yargı denetimi dışında bırakılamaz (Silahlı Kuvvetler mensupları, hâkimler ve savcılarla ilgili hükümler saklıdır). Görevlilerin yetki kullanırken işledikleri kusurlardan doğan tazminat davaları kendilerine değil, rücu kaydıyla ancak idare aleyhine açılır. Görevlilerin suçlarından ceza kovuşturması açılması, kanundaki istisnalar dışında, kanunun gösterdiği idari merciin iznine bağlıdır.
En çok sorulan: Savunma alınmadan disiplin cezası verilemeyeceği; disiplin kararlarının yargı denetimi dışında bırakılamayacağı; tazminat davasının idare aleyhine açılacağı; kovuşturmanın idari merci iznine bağlı olduğu.
Anayasadaki ifade: “Disiplin kararları yargı denetimi dışında bırakılamaz.”
Anayasadaki ifade: “Memurlar ve diğer kamu görevlileri hakkında işledikleri iddia edilen suçlardan ötürü ceza kovuşturması açılması, kanunla belirlenen istisnalar dışında, kanunun gösterdiği idari merciin iznine bağlıdır.”
İlgili: Sözlük: savunma hakkı · 657: disiplin hükümleri
Madde notu: Değişik üçüncü fıkra: 7/5/2010-5982/13 md.
Madde 130Yükseköğretim kurumları
Üniversitelerin kamu tüzelkişiliğine ve bilimsel özerkliğe sahip olarak Devlet tarafından kanunla kurulacağını söyler; vakıflar da kazanç amacı gütmemek şartıyla, Devletin gözetim ve denetimine tabi yükseköğretim kurumu kurabilir. Kanun üniversitelerin ülkeye dengeli yayılmasını gözetir. Üniversiteler ve öğretim elemanları serbestçe bilimsel araştırma ve yayın yapabilir; ama bu, Devletin varlığı ve bağımsızlığı ile milletin ve ülkenin bütünlüğü aleyhine faaliyet serbestliği vermez. Rektörleri Cumhurbaşkanı, dekanları Yükseköğretim Kurulu seçer ve atar. Öğretim elemanları YÖK veya üniversitenin yetkili organları dışındaki makamlarca görevden uzaklaştırılamaz. Bütçeler YÖK onayından sonra Milli Eğitim Bakanlığına sunulur. Vakıf yükseköğretim kurumları mali ve idari konular dışında Devlet üniversiteleri için Anayasadaki hükümlere tabidir.
En çok sorulan: Rektörlerin Cumhurbaşkanınca, dekanların YÖK'çe seçilip atanması; vakıf üniversitelerinin kazanç amacı gütmeme şartı; bütçenin YÖK onayından sonra Milli Eğitim Bakanlığına sunulması.
Anayasadaki ifade: “Kanunun belirlediği usul ve esaslara göre; rektörler Cumhurbaşkanınca, dekanlar ise Yükseköğretim Kurulunca seçilir ve atanır.”
Anayasadaki ifade: “Kanunda gösterilen usul ve esaslara göre, kazanç amacına yönelik olmamak şartı ile vakıflar tarafından, Devletin gözetim ve denetimine tabi yükseköğretim kurumları kurulabilir.”
Madde 131Yükseköğretim üst kuruluşları
Yükseköğretim Kurulunun kuruluş amacını ve oluşumunu düzenler. Kurul; yükseköğretim kurumlarının öğretimini planlamak, düzenlemek, yönetmek ve denetlemek, eğitim-öğretim ve bilimsel araştırmayı yönlendirmek, kaynakların etkili kullanılmasını sağlamak ve öğretim elemanı yetiştirmek için planlama yapmak amacıyla kurulur. Üyeler iki yoldan gelir: üniversitelerin seçtiği adaylar arasından rektörlük ve öğretim üyeliğinde başarılı profesörlere öncelik verilerek Cumhurbaşkanınca atananlar ve Cumhurbaşkanınca doğrudan seçilenler. Üye sayısı, nitelikleri ve seçilme usulleri kanunla belirlenir. 2017'de 6771 sayılı Kanunla bu fıkradaki “ve Bakanlar Kurulunca” ibaresi “tarafından” olarak değiştirildi; adayları artık yalnız üniversiteler seçer.
En çok sorulan: YÖK üyelerinin Cumhurbaşkanınca atanan ve Cumhurbaşkanınca doğrudan seçilen üyelerden oluştuğu; üniversitelerin aday seçtiği.
Anayasadaki ifade: “Kurulun teşkilatı, görev, yetki, sorumluluğu ve çalışma esasları kanunla düzenlenir.”
Madde notu: Değişik ikinci fıkra: 7/5/2004-5170/8 md.
Madde 132Yükseköğretim kurumlarından özel hükümlere tabi olanlar
Bazı yükseköğretim kurumları için ayrı bir düzen öngörür. Türk Silahlı Kuvvetleri ve emniyet teşkilatına bağlı yükseköğretim kurumları kendi özel kanunlarının hükümlerine tabidir. Madde yalnız bu iki teşkilata bağlı kurumları sayar; özel kanuna tabi başka bir yükseköğretim kurumu adı geçmez.
En çok sorulan: Özel kanuna tabi yükseköğretim kurumlarının yalnız Türk Silahlı Kuvvetleri ve emniyet teşkilatına bağlı olanlar olduğu.
Anayasadaki ifade: “Türk Silahlı Kuvvetleri ve emniyet teşkilatına bağlı yükseköğretim kurumları özel kanunlarının hükümlerine tabidir.”
Madde 133Radyo ve Televizyon Üst Kurulu, radyo ve televizyon kuruluşları ve kamuyla ilişkili haber ajansları
Radyo ve televizyon istasyonu kurmanın ve işletmenin kanunla düzenlenecek şartlar çerçevesinde serbest olduğunu söyler. Radyo ve televizyon faaliyetlerini düzenlemek ve denetlemek için kurulan Radyo ve Televizyon Üst Kurulu dokuz üyeden oluşur. Üyeleri TBMM Genel Kurulu seçer: siyasi parti grupları, üye sayıları oranında kendilerine düşen üye sayısının ikişer katı aday gösterir ve seçim her gruba düşen sayı esas alınarak yapılır. Kurulun kuruluşu, görevleri, üyelerin nitelikleri ve görev süreleri kanunla düzenlenir. Devletin kurduğu tek radyo ve televizyon kurumu ile kamu yardımı alan haber ajanslarının özerkliği ve yayın tarafsızlığı esastır.
En çok sorulan: RTÜK'ün dokuz üyeden oluştuğu ve üyelerin TBMM Genel Kurulunca, parti gruplarının ikişer katı gösterdiği adaylar arasından seçildiği.
Anayasadaki ifade: “Radyo ve televizyon faaliyetlerini düzenlemek ve denetlemek amacıyla kurulan Radyo ve Televizyon Üst Kurulu dokuz üyeden oluşur.”
Madde notu: Değişik: 8/7/1993-3913/1 md.
Madde 134Atatürk Kültür, Dil ve Tarih Yüksek Kurumu
Atatürkçü düşünceyi, Atatürk ilke ve inkılaplarını, Türk kültürünü, tarihini ve dilini bilimsel yoldan araştırmak, tanıtmak, yaymak ve yayın yapmak amacıyla kamu tüzel kişiliğine sahip Atatürk Kültür, Dil ve Tarih Yüksek Kurumunu kurar. Kurum Atatürk'ün manevi himayesinde, Cumhurbaşkanının gözetim ve desteğinde, Cumhurbaşkanının görevlendireceği bakana bağlıdır. Dört kuruluştan oluşur: Atatürk Araştırma Merkezi, Türk Dil Kurumu, Türk Tarih Kurumu ve Atatürk Kültür Merkezi. Türk Dil Kurumu ile Türk Tarih Kurumu için Atatürk'ün vasiyetnamesindeki mali menfaatler saklıdır. 2017'de 6771 sayılı Kanunla “Başbakanlığa” ibaresi “Cumhurbaşkanının görevlendireceği bakana” olarak değiştirildi.
En çok sorulan: Yüksek Kurumu oluşturan dört kuruluş ve vasiyetnamedeki mali menfaatlerin Türk Dil Kurumu ile Türk Tarih Kurumuna ait olduğu.
Anayasadaki ifade: “Türk Dil Kurumu ile Türk Tarih Kurumu için Atatürk'ün vasiyetnamesinde belirtilen mali menfaatler saklı olup kendilerine tahsis edilir.”
Madde 135Kamu kurumu niteliğindeki meslek kuruluşları
Kamu kurumu niteliğindeki meslek kuruluşlarını, belli bir mesleğin mensuplarının ortak ihtiyaçlarını karşılamak, mesleki faaliyetleri kolaylaştırmak ve meslek disiplini ve ahlakını korumak için kanunla kurulan kamu tüzelkişilikleri olarak tanımlar; organları üyelerce yargı gözetimi altında gizli oyla seçilir. Kamu kurumlarında ve kamu iktisadi teşebbüslerinde asli ve sürekli görevde çalışanlar için meslek kuruluşuna girme zorunluluğu aranmaz. Bu kuruluşlar amaçları dışında faaliyette bulunamaz ve seçimlerinde siyasi partiler aday gösteremez. Amaç dışı faaliyet gösteren kuruluşun sorumlu organlarının görevine mahkeme kararıyla son verilir. Gecikmede sakınca varsa kanunla yetkili merci faaliyetten men edebilir; karar yirmi dört saat içinde hâkim onayına sunulur ve hâkim kırk sekiz saat içinde açıklamazsa kendiliğinden kalkar.
En çok sorulan: Kamuda asli ve sürekli görevde çalışanlara meslek kuruluşuna girme zorunluluğu aranmaması; siyasi partilerin aday gösterememesi; organların gizli oyla, yargı gözetiminde seçilmesi.
Anayasadaki ifade: “Kamu kurum ve kuruluşları ile kamu iktisadi teşebbüslerinde asli ve sürekli görevlerde çalışanların meslek kuruluşlarına girme mecburiyeti aranmaz.”
Anayasadaki ifade: “Bu meslek kuruluşları ve üst kuruluşları organlarının seçimlerinde siyasi partiler aday gösteremezler.”
Madde notu: Değişik fıkra: 23/7/1995-4121/13 md.
Madde 136Diyanet İşleri Başkanlığı
Diyanet İşleri Başkanlığının genel idare içinde yer aldığını belirtir. Başkanlık görevlerini laiklik ilkesi doğrultusunda, bütün siyasi görüş ve düşünüşlerin dışında kalarak ve milletçe dayanışma ve bütünleşmeyi amaç edinerek yerine getirir. Görevleri Anayasada sayılmaz; özel kanununda gösterilir.
En çok sorulan: Diyanet İşleri Başkanlığının genel idare içinde yer aldığı ve görevlerinin özel kanununda gösterildiği.
Anayasadaki ifade: “Genel idare içinde yer alan Diyanet İşleri Başkanlığı, laiklik ilkesi doğrultusunda, bütün siyasi görüş ve düşünüşlerin dışında kalarak ve milletçe dayanışma ve bütünleşmeyi amaç edinerek, özel kanununda gösterilen görevleri yerine getirir.”
Madde 137Kanunsuz emir
Kamu hizmetinde herhangi bir sıfatla çalışan kimsenin üstünden aldığı hukuka aykırı emir karşısındaki durumunu düzenler. Emir yönetmelik, Cumhurbaşkanlığı kararnamesi, kanun veya Anayasaya aykırıysa görevli onu yerine getirmez ve aykırılığı emri verene bildirir. Üst emrinde ısrar eder ve emri yazıyla yenilerse emir yerine getirilir; bu durumda yerine getiren sorumlu olmaz. Konusu suç olan emir ise hiçbir suretle yerine getirilmez ve yerine getiren sorumluluktan kurtulamaz. Askeri hizmetler ile acele hallerde kamu düzeni ve güvenliği için kanunla gösterilen istisnalar saklıdır. 2017'de 6771 sayılı Kanunla “tüzük” ibaresi “Cumhurbaşkanlığı kararnamesi” olarak değiştirildi.
En çok sorulan: Emrin yazıyla yenilenmesi halinde yerine getirenin sorumlu olmadığı; konusu suç olan emrin hiçbir suretle yerine getirilmeyeceği.
Anayasadaki ifade: “Ancak, üstü emrinde ısrar eder ve bu emrini yazı ile yenilerse, emir yerine getirilir; bu halde, emri yerine getiren sorumlu olmaz.”
Anayasadaki ifade: “Konusu suç teşkil eden emir, hiçbir suretle yerine getirilmez; yerine getiren kimse sorumluluktan kurtulamaz.”
İlgili: 657: memurun hakları ve yasakları