Madde 17Kişinin dokunulmazlığı, maddi ve manevi varlığı
Herkesin yaşama, maddi ve manevi varlığını koruma ve geliştirme hakkını güvenceye alır. Tıbbi zorunluluklar ve kanunda yazılı haller dışında vücut bütünlüğüne dokunulamaz; kimse rızası olmadan bilimsel ve tıbbi deneye tabi tutulamaz. İşkence ve eziyet ile insan haysiyetiyle bağdaşmayan ceza veya muamele yasaktır. Meşru müdafaa, yakalama ve tutuklama kararlarının yerine getirilmesi, kaçmanın önlenmesi, ayaklanma veya isyanın bastırılması ya da olağanüstü hallerde yetkili merciin emirlerinin uygulanması sırasında, kanunun silah kullanmaya izin verdiği zorunlu durumlarda meydana gelen öldürme fiilleri yaşama hakkı hükmünün dışındadır. 2004'te 5170 sayılı Kanunla ölüm cezalarının yerine getirilmesine ilişkin ibare, 2017'de 6771 sayılı Kanunla “, sıkıyönetim” ibaresi metinden çıkarıldı.
En çok sorulan: Rıza olmadan bilimsel ve tıbbi deney yasağı, işkence yasağı ve yaşama hakkının istisnası sayılan öldürme halleri (meşru müdafaa, yakalama, kaçmayı önleme, isyanı bastırma).
Anayasadaki ifade: “Tıbbi zorunluluklar ve kanunda yazılı haller dışında, kişinin vücut bütünlüğüne dokunulamaz; rızası olmadan bilimsel ve tıbbi deneylere tabi tutulamaz.”
İlgili: Kişi hakları konu anlatımı
Madde 18Zorla çalıştırma yasağı
Hiç kimsenin zorla çalıştırılamayacağını ve angaryanın yasak olduğunu söyler. Ardından zorla çalıştırma sayılmayan üç durumu sayar; bunların şekil ve şartları kanunla düzenlenir: hükümlülük veya tutukluluk süresindeki çalıştırmalar, olağanüstü hallerde vatandaşlardan istenen hizmetler ve ülke ihtiyaçlarının zorunlu kıldığı alanlarda vatandaşlık ödevi niteliğindeki beden ve fikir çalışmaları.
En çok sorulan: Zorla çalıştırma sayılmayan haller: hükümlü ve tutuklu çalıştırması, olağanüstü halde istenen hizmet, vatandaşlık ödevi niteliğindeki beden ve fikir çalışması.
Anayasadaki ifade: “Hiç kimse zorla çalıştırılamaz. Angarya yasaktır.”
Madde 19Kişi hürriyeti ve güvenliği
Herkesin kişi hürriyeti ve güvenliğine sahip olduğunu belirtir ve hürriyetten yoksun bırakmanın mümkün olduğu halleri tek tek sayar (mahkeme cezasının infazı, kanuni yakalama veya tutuklama, küçüğün ıslahı, tehlikeli hasta ve tutkunlar için tedbir, usulsüz giriş, sınır dışı etme veya geri verme). Tutuklama ancak suçluluğu hakkında kuvvetli belirti bulunan kişi için, kaçma ya da delil karartma gibi sebeplerle hâkim kararıyla yapılır; hâkim kararı olmadan yakalama yalnız suçüstü veya gecikmede sakınca bulunan hallerde mümkündür. Yakalanan kişiye sebepler yazılı, mümkün değilse sözlü olarak derhal bildirilir, yakınlarına da derhal haber verilir. Hâkim önüne çıkarma süresi kırk sekiz saat, toplu suçlarda dört gündür; olağanüstü hal ve savaşta uzatılabilir. Tutuklunun makul sürede yargılanma ve serbest bırakılmayı isteme hakkı vardır; bu esaslar dışında işlem görenlerin zararı Devletçe ödenir.
En çok sorulan: Hâkim önüne çıkarma süreleri (en geç kırk sekiz saat, toplu suçlarda en çok dört gün) ve bu sürelerin olağanüstü hal ve savaşta uzatılabileceği.
Anayasadaki ifade: “Yakalanan veya tutuklanan kişi, tutulma yerine en yakın mahkemeye gönderilmesi için gerekli süre hariç en geç kırksekiz saat ve toplu olarak işlenen suçlarda en çok dört gün içinde hâkim önüne çıkarılır.”
Anayasadaki ifade: “Kişinin yakalandığı veya tutuklandığı, yakınlarına derhal bildirilir.”
Madde notu: Değişik: 3/10/2001-4709/4 md.
Madde 20Özel hayatın gizliliği
Herkesin özel hayatına ve aile hayatına saygı gösterilmesini isteme hakkını ve bu hayatın gizliliğini korur. Kimsenin üstü, özel kâğıtları ve eşyası; millî güvenlik, kamu düzeni, suçun önlenmesi, genel sağlık ve ahlak ya da başkalarının hakları gibi sebeplere bağlı olarak verilmiş hâkim kararı ya da gecikmede sakınca varsa kanunla yetkili merciin yazılı emri olmadan aranamaz ve bunlara el konulamaz. Yetkili merciin kararı yirmi dört saat içinde hâkim onayına sunulur; hâkim el koymadan itibaren kırk sekiz saat içinde karar vermezse el koyma kendiliğinden kalkar. 2010'da eklenen fıkrayla kişisel verilerin korunmasını isteme hakkı da bu maddeye girdi: bilgilendirilme, erişme, düzeltme veya silme isteme; veriler yalnız kanunda öngörülen hallerde ya da açık rızayla işlenebilir.
En çok sorulan: Kişisel verilerin ancak kanunda öngörülen hallerde veya açık rızayla işlenebileceği; üst aramada yirmi dört ve kırk sekiz saatlik süreler.
Anayasadaki ifade: “Kişisel veriler, ancak kanunda öngörülen hallerde veya kişinin açık rızasıyla işlenebilir.”
Anayasadaki ifade: “Hâkim, kararını el koymadan itibaren kırksekiz saat içinde açıklar; aksi halde, el koyma kendiliğinden kalkar.”
Madde notu: Ek fıkra: 7/5/2010-5982/2 md.
Madde 21Konut dokunulmazlığı
Kimsenin konutuna dokunulamayacağını söyler. Konuta girme, arama yapma ve buradaki eşyaya el koyma; maddede sayılan sebeplerden biri veya birkaçına (millî güvenlik, kamu düzeni, suçun önlenmesi, genel sağlık ve ahlak, başkalarının hakları) dayanan hâkim kararıyla ya da gecikmede sakınca varsa kanunla yetkili kılınan merciin yazılı emriyle mümkündür. Merciin kararı yirmi dört saat içinde görevli hâkimin onayına sunulur ve hâkim el koymadan itibaren kırk sekiz saat içinde kararını açıklamazsa el koyma kendiliğinden kalkar.
En çok sorulan: Konut aramasının kural olarak hâkim kararıyla, istisnaen yazılı emirle yapılacağı; yirmi dört saat içinde hâkim onayı, kırk sekiz saatte karar.
Anayasadaki ifade: “Yetkili merciin kararı yirmidört saat içinde görevli hâkimin onayına sunulur.”
Madde notu: Değişik: 3/10/2001-4709/6 md.
Madde 22Haberleşme hürriyeti
Herkesin haberleşme hürriyetine sahip olduğunu ve haberleşmenin gizliliğinin esas olduğunu belirtir. Haberleşmenin engellenmesi ya da gizliliğine dokunulması, maddede sayılan sebeplere dayanan hâkim kararı veya gecikmede sakınca varsa kanunla yetkili merciin yazılı emriyle mümkündür. Merciin kararı yirmi dört saat içinde hâkim onayına sunulur; burada hâkimin kırk sekiz saatlik süresi el koymadan değil, doğrudan karar için öngörülür ve süre geçerse karar kendiliğinden kalkar. İstisnaların uygulanacağı kamu kurum ve kuruluşları kanunda belirtilir.
En çok sorulan: Haberleşmenin gizliliğinin esas olduğu ve istisnaların uygulanacağı kurumların kanunda belirtileceği.
Anayasadaki ifade: “Hâkim, kararını kırksekiz saat içinde açıklar; aksi halde, karar kendiliğinden kalkar.”
Madde notu: Değişik: 3/10/2001-4709/7 md.
Madde 23Yerleşme ve seyahat hürriyeti
Herkesin yerleşme ve seyahat hürriyetine sahip olduğunu söyler ve iki hürriyetin sınırlama sebeplerini ayrı ayrı sayar. Yerleşme hürriyeti suçu önlemek, sosyal ve ekonomik gelişmeyi sağlamak, sağlıklı ve düzenli kentleşmeyi gerçekleştirmek ve kamu mallarını korumak amacıyla; seyahat hürriyeti suç soruşturma ve kovuşturması sebebiyle ve suçu önlemek amacıyla kanunla sınırlanabilir. Vatandaşın yurt dışına çıkma hürriyeti ise yalnız suç soruşturması veya kovuşturması sebebiyle ve hâkim kararıyla sınırlanabilir. Vatandaş sınır dışı edilemez ve yurda girme hakkından yoksun bırakılamaz.
En çok sorulan: Yurt dışına çıkışın yalnız hâkim kararıyla sınırlanabileceği; yerleşme ve seyahat hürriyetinin sınırlama sebeplerinin ayrımı; vatandaşın sınır dışı edilemeyeceği.
Anayasadaki ifade: “Vatandaşın yurt dışına çıkma hürriyeti, ancak suç soruşturması veya kovuşturması sebebiyle hâkim kararına bağlı olarak sınırlanabilir.”
Madde notu: Değişik fıkra: 7/5/2010-5982/3 md.
Madde 24Din ve vicdan hürriyeti
Herkesin vicdan, dini inanç ve kanaat hürriyetini güvenceye alır. İbadet, dini ayin ve törenler 14. maddeye aykırı olmamak şartıyla serbesttir. Kimse ibadete katılmaya, inancını açıklamaya zorlanamaz, inancı yüzünden kınanamaz ve suçlanamaz. Din ve ahlak eğitimi Devletin gözetim ve denetimi altında yapılır; din kültürü ve ahlak öğretimi ilk ve ortaöğretimde zorunlu derstir, bunun dışındaki din eğitimi kişinin isteğine, küçüklerde kanuni temsilcinin talebine bağlıdır. Dini veya din duygularını, Devletin temel düzenini din kurallarına dayandırmak ya da siyasi veya kişisel çıkar sağlamak amacıyla istismar etmek yasaktır.
En çok sorulan: Din kültürü ve ahlak öğretiminin ilk ve ortaöğretimde zorunlu ders olduğu; diğer din eğitiminin isteğe, küçüklerde kanuni temsilcinin talebine bağlı olduğu.
Anayasadaki ifade: “Din kültürü ve ahlak öğretimi ilk ve ortaöğretim kurumlarında okutulan zorunlu dersler arasında yer alır.”
Madde 25Düşünce ve kanaat hürriyeti
Herkesin düşünce ve kanaat hürriyetine sahip olduğunu söyler. Bu madde düşünceyi açıklamayı değil, düşünce ve kanaate sahip olmayı korur: her ne sebep ve amaçla olursa olsun kimse düşünce ve kanaatlerini açıklamaya zorlanamaz, bunlar sebebiyle kınanamaz ve suçlanamaz. Maddede ayrı bir sınırlama sebebi sayılmaz.
En çok sorulan: Kimsenin düşünce ve kanaatlerini açıklamaya zorlanamayacağı, kınanamayacağı ve suçlanamayacağı.
Anayasadaki ifade: “Her ne sebep ve amaçla olursa olsun kimse, düşünce ve kanaatlerini açıklamaya zorlanamaz; düşünce kanaatleri sebebiyle kınanamaz ve suçlanamaz.”