Kamu görevlileri ve istihdam türleri: memur, sözleşmeli personel ve işçi
KPSS Vatandaşlık · İdare hukuku · Okuma 8 dk · 2 etkinlik
Önce hatırlaMerkezî idarenin başkent teşkilatı nelerden oluşur, Cumhurbaşkanlığına bağlı kuruluşlar ve bakanlıklar hangileridir?Bağlantılı konudan (Türkiye'nin idari yapısı). Önce kendin cevapla, sonra aç.
Merkezî idarenin başkent teşkilatı Cumhurbaşkanlığı, bakanlıklar ve merkeze yardımcı kuruluşlardan oluşur. 1 sayılı Cumhurbaşkanlığı Kararnamesine göre Cumhurbaşkanlığı teşkilatında Cumhurbaşkanı yardımcıları, Genel Sekreterlik, on politika kurulu, on bir bağlı kurum ve kuruluş ile Yatırım ve Finans Ofisi yer alır; bakanlık sayısı 17'dir ve bakanlıklar Cumhurbaşkanlığı kararnamesiyle kurulur (md. 106). Danıştay, Sayıştay, Millî Güvenlik Kurulu ve Ekonomik ve Sosyal Konsey merkeze danışma ve denetimle yardım eder.
✎Konu anlatımı
657 sayılı Devlet Memurları Kanunu'na göre istihdam türleri nelerdir, memur ile sözleşmeli personel arasındaki fark nedir?
Kısa cevap: Anayasa'nın 128. maddesine göre genel idare esaslarına göre yürütülen kamu hizmetlerinin gerektirdiği asli ve sürekli görevler memurlar ve diğer kamu görevlileri eliyle görülür; nitelikleri, hakları ve yükümlülükleri kanunla düzenlenir. 657 sayılı Devlet Memurları Kanunu'nun 4. maddesi istihdamı memur (4/A), sözleşmeli personel (4/B) ve işçi (4/D) olarak düzenler; geçici personel (4/C) 2017'de kaldırılmıştır. İşçilere 657 sayılı Kanun uygulanmaz.Aynı belediye binasında yan yana çalışan üç kişi düşün: biri memur, biri sözleşmeli, biri işçi. Masaları bitişik ama hukukları birbirinden ayrıdır.
Devletin işini gören herkese gündelik dilde “devlet memuru” deriz; hukuk ise daha titizdir. Bir kamu kurumunda çalışanların hangi kurala bağlı olduğu, nasıl işe alındıkları, nasıl işten ayrıldıkları ve bir uyuşmazlıkta hangi mahkemeye gidecekleri istihdam türüne göre değişir. Bu yüzden konuya Anayasa'dan başlamak gerekir.
Anayasa'nın çizdiği çerçeve
Anayasa'ya göre Devletin, kamu iktisadi teşebbüslerinin ve öteki kamu tüzel kişilerinin genel idare esaslarına göre yürütmekle yükümlü olduğu kamu hizmetlerinin gerektirdiği asli ve sürekli görevler, memurlar ve diğer kamu görevlileri eliyle görülür. “Asli” işin kurumun varlık sebebine dokunması, “sürekli” ise geçici bir proje değil kalıcı bir ihtiyaç olması demektir: vergiyi tahakkuk ettirmek ya da nüfus kaydı tutmak böyle görevlerdir. Bu görevleri yapanların nitelikleri, atanmaları, görev ve yetkileri, hakları ve yükümlülükleri, aylık ve ödenekleri ve diğer özlük işleri kanunla düzenlenir; 2010'da eklenen cümleyle malî ve sosyal haklara ilişkin toplu sözleşme hükümleri saklıdır. Maddenin son fıkrası ayrıca üst kademe yöneticilerinin yetiştirilme usul ve esaslarının kanunla özel olarak düzenleneceğini söyler.
“Diğer kamu görevlileri” ifadesi de boşuna yazılmamıştır. Hâkimler ve savcılar, öğretim elemanları ya da subaylar asli ve sürekli kamu görevi yapar, ama 657 sayılı Kanun'a değil kendi özel kanunlarına tabidir. Yani her memur kamu görevlisidir, fakat her kamu görevlisi 657'ye bağlı memur değildir.
657 sayılı Kanun'un temel ilkeleri
Kanun üç ilkeye dayanır. Sınıflandırma, görevleri ve memurları görevin gerektirdiği nitelik ve mesleğe göre sınıflara ayırır. Kariyer, memura hizmetin gerektirdiği bilgi ve yetişme şartlarına uygun biçimde sınıfı içinde en yüksek derecelere kadar ilerleme imkânı verir. Liyakat ise kamu görevine girmeyi, ilerlemeyi ve görevin sona erdirilmesini liyakat sistemine bağlar ve bu sistemin eşit imkânlarla uygulanmasıyla memura güvence sağlar. Kısacası işe giriş torpille değil yeterlikle, yükselme kayırmayla değil emekle olmalıdır.
Sınıflandırmanın somut karşılığı Kanun'daki on iki hizmet sınıfıdır; genel idare sınıfı, başka sınıfa girmeyen yönetim, icra ve büro hizmetlerinin “sepeti”dir. Kanun iki kapıyı da kapatır: sınıflar dışında memurluk kadrosu ihdas edilemez ve kadrosuz memur çalıştırılamaz.
Ek bilgi: on iki hizmet sınıfı
Genel idare, teknik, sağlık ve yardımcı sağlık, eğitim ve öğretim, avukatlık, din, emniyet, jandarma, sahil güvenlik, yardımcı hizmetler, mülki idare amirliği ve millî istihbarat hizmetleri. Yardımcı hizmetler sınıfı evrak dağıtma, karşılama, temizlik, ısıtma, koruma gibi destek görevlerini; mülki idare amirliği sınıfı valileri, kaymakamları ve bu sıfatı kazanmış İçişleri Bakanlığı mensuplarını kapsar (657 md. 36).
Dört şık, üç kapı: 657 md. 4
Kanun'un 4. maddesi hâlâ “kamu hizmetleri memurlar, sözleşmeli personel, geçici personel ve işçiler eliyle gördürülür” diye başlar; 5. madde de kurumların bu istihdam şekilleri dışında personel çalıştıramayacağını söyler. Ancak geçici personeli düzenleyen (C) fıkrası 2017'de yürürlükten kaldırıldı (KHK-696, 2018'de 7079 sayılı Kanunla aynen kabul); bir yıldan kısa ya da mevsimlik işlerde çalışanlar sözleşmeli personel fıkrasına alındı. Bugün fiilen üç istihdam türü vardır.
| Tür | Kuruma nasıl bağlanır? | Tabi olduğu kural | Akılda tutulacak |
|---|---|---|---|
| Memur (4/A) | Atama; hakları kanundan (statü) | 657 | Asli ve sürekli kamu hizmetleri; politika, planlama, yönetim ve denetim görevlileri de memurdur |
| Sözleşmeli personel (4/B) | Malî yılla sınırlı sözleşme | 657'deki esaslar; disiplinde memur hükümleri | İşçi sayılmaz; aynı kurumda 3 yılı dolduran isterse memur kadrosuna atanır (2023) |
| Geçici personel (4/C) | — | — | 2017'de kaldırıldı |
| İşçi (4/D) | İş sözleşmesi: sürekli işçi ya da 6 aydan az geçici işçi | İş hukuku; 657 uygulanmaz | Mevsimlik, kampanya, orman yangınıyla mücadele işleri geçici işçiyle |
Nasıl sorulur“657 sayılı Kanun hükümleri aşağıdakilerden hangisine uygulanmaz?” sorusunun cevabı işçidir; sözleşmeli personel bu soruda çeldiricidir, çünkü ona disiplin hükümleri uygulanır.
Tuzak“Günümüzde 657'ye göre kaç istihdam türü fiilen vardır?” sorusunda metindeki dört sayı tuzaktır; geçici personel kaldırıldığı için cevap üçtür. Anayasa sorularında ise “memurların nitelikleri Cumhurbaşkanlığı kararnamesiyle düzenlenir” ifadesi yanlıştır; md. 128 açıkça kanun der. Liyakat tanımı (girme, ilerleme, görevin sona ermesi) ile kariyer tanımı (en yüksek dereceye kadar ilerleme) da yer değiştirilerek sorulur.
⇄Bilgi eşleştirme istihdam türleri
?Soru çöz
657 sayılı Devlet Memurları Kanunu'nun temel ilkelerinden hangisi, kamu görevine girmenin, ilerlemenin ve görevin sona erdirilmesinin bilgi ve yeterliğe dayandırılmasını ve bu sistemin eşit imkânlarla uygulanmasını ifade eder?