Kamu görevlileri ve idari işlemler: memurun hakları, idarenin işlem ve sözleşmeleri

Anayasa md. 128–129 ve 657 sayılı Kanun ile memurun girişten çıkışa yolculuğu; ardından idari işlemin beş unsuru, idari sözleşmeler, kamu hizmeti, kolluk ve kamu malları. Her süre ve sayı güncel kanun metninden, 2026 değişiklikleri dahil.

8 durakİdare
17 etkinlikeşleştir · sırala · doldur · çöz
0 / 17tamamlanan etkinlik
110 sorubu konuda çözebileceğin
KAMU GÖREVLİLERİ · MD. 128 · 657 MD. 4

Kamu görevlileri ve istihdam türleri: memur, sözleşmeli personel ve işçi

KPSS Vatandaşlık · İdare hukuku · Okuma 8 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaMerkezî idarenin başkent teşkilatı nelerden oluşur, Cumhurbaşkanlığına bağlı kuruluşlar ve bakanlıklar hangileridir?Bağlantılı konudan (Türkiye'nin idari yapısı). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Merkezî idarenin başkent teşkilatı Cumhurbaşkanlığı, bakanlıklar ve merkeze yardımcı kuruluşlardan oluşur. 1 sayılı Cumhurbaşkanlığı Kararnamesine göre Cumhurbaşkanlığı teşkilatında Cumhurbaşkanı yardımcıları, Genel Sekreterlik, on politika kurulu, on bir bağlı kurum ve kuruluş ile Yatırım ve Finans Ofisi yer alır; bakanlık sayısı 17'dir ve bakanlıklar Cumhurbaşkanlığı kararnamesiyle kurulur (md. 106). Danıştay, Sayıştay, Millî Güvenlik Kurulu ve Ekonomik ve Sosyal Konsey merkeze danışma ve denetimle yardım eder.

Başkent teşkilatı

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

657 sayılı Devlet Memurları Kanunu'na göre istihdam türleri nelerdir, memur ile sözleşmeli personel arasındaki fark nedir?

Kısa cevap: Anayasa'nın 128. maddesine göre genel idare esaslarına göre yürütülen kamu hizmetlerinin gerektirdiği asli ve sürekli görevler memurlar ve diğer kamu görevlileri eliyle görülür; nitelikleri, hakları ve yükümlülükleri kanunla düzenlenir. 657 sayılı Devlet Memurları Kanunu'nun 4. maddesi istihdamı memur (4/A), sözleşmeli personel (4/B) ve işçi (4/D) olarak düzenler; geçici personel (4/C) 2017'de kaldırılmıştır. İşçilere 657 sayılı Kanun uygulanmaz.

Aynı belediye binasında yan yana çalışan üç kişi düşün: biri memur, biri sözleşmeli, biri işçi. Masaları bitişik ama hukukları birbirinden ayrıdır.

Devletin işini gören herkese gündelik dilde “devlet memuru” deriz; hukuk ise daha titizdir. Bir kamu kurumunda çalışanların hangi kurala bağlı olduğu, nasıl işe alındıkları, nasıl işten ayrıldıkları ve bir uyuşmazlıkta hangi mahkemeye gidecekleri istihdam türüne göre değişir. Bu yüzden konuya Anayasa'dan başlamak gerekir.

Anayasa'nın çizdiği çerçeve

Anayasa'ya göre Devletin, kamu iktisadi teşebbüslerinin ve öteki kamu tüzel kişilerinin genel idare esaslarına göre yürütmekle yükümlü olduğu kamu hizmetlerinin gerektirdiği asli ve sürekli görevler, memurlar ve diğer kamu görevlileri eliyle görülür. “Asli” işin kurumun varlık sebebine dokunması, “sürekli” ise geçici bir proje değil kalıcı bir ihtiyaç olması demektir: vergiyi tahakkuk ettirmek ya da nüfus kaydı tutmak böyle görevlerdir. Bu görevleri yapanların nitelikleri, atanmaları, görev ve yetkileri, hakları ve yükümlülükleri, aylık ve ödenekleri ve diğer özlük işleri kanunla düzenlenir; 2010'da eklenen cümleyle malî ve sosyal haklara ilişkin toplu sözleşme hükümleri saklıdır. Maddenin son fıkrası ayrıca üst kademe yöneticilerinin yetiştirilme usul ve esaslarının kanunla özel olarak düzenleneceğini söyler.

“Diğer kamu görevlileri” ifadesi de boşuna yazılmamıştır. Hâkimler ve savcılar, öğretim elemanları ya da subaylar asli ve sürekli kamu görevi yapar, ama 657 sayılı Kanun'a değil kendi özel kanunlarına tabidir. Yani her memur kamu görevlisidir, fakat her kamu görevlisi 657'ye bağlı memur değildir.

657 sayılı Kanun'un temel ilkeleri

Kanun üç ilkeye dayanır. Sınıflandırma, görevleri ve memurları görevin gerektirdiği nitelik ve mesleğe göre sınıflara ayırır. Kariyer, memura hizmetin gerektirdiği bilgi ve yetişme şartlarına uygun biçimde sınıfı içinde en yüksek derecelere kadar ilerleme imkânı verir. Liyakat ise kamu görevine girmeyi, ilerlemeyi ve görevin sona erdirilmesini liyakat sistemine bağlar ve bu sistemin eşit imkânlarla uygulanmasıyla memura güvence sağlar. Kısacası işe giriş torpille değil yeterlikle, yükselme kayırmayla değil emekle olmalıdır.

Sınıflandırmanın somut karşılığı Kanun'daki on iki hizmet sınıfıdır; genel idare sınıfı, başka sınıfa girmeyen yönetim, icra ve büro hizmetlerinin “sepeti”dir. Kanun iki kapıyı da kapatır: sınıflar dışında memurluk kadrosu ihdas edilemez ve kadrosuz memur çalıştırılamaz.

Ek bilgi: on iki hizmet sınıfı

Genel idare, teknik, sağlık ve yardımcı sağlık, eğitim ve öğretim, avukatlık, din, emniyet, jandarma, sahil güvenlik, yardımcı hizmetler, mülki idare amirliği ve millî istihbarat hizmetleri. Yardımcı hizmetler sınıfı evrak dağıtma, karşılama, temizlik, ısıtma, koruma gibi destek görevlerini; mülki idare amirliği sınıfı valileri, kaymakamları ve bu sıfatı kazanmış İçişleri Bakanlığı mensuplarını kapsar (657 md. 36).

Dört şık, üç kapı: 657 md. 4

Kanun'un 4. maddesi hâlâ “kamu hizmetleri memurlar, sözleşmeli personel, geçici personel ve işçiler eliyle gördürülür” diye başlar; 5. madde de kurumların bu istihdam şekilleri dışında personel çalıştıramayacağını söyler. Ancak geçici personeli düzenleyen (C) fıkrası 2017'de yürürlükten kaldırıldı (KHK-696, 2018'de 7079 sayılı Kanunla aynen kabul); bir yıldan kısa ya da mevsimlik işlerde çalışanlar sözleşmeli personel fıkrasına alındı. Bugün fiilen üç istihdam türü vardır.

657 sayılı Kanun'a göre istihdam türleri
TürKuruma nasıl bağlanır?Tabi olduğu kuralAkılda tutulacak
Memur (4/A)Atama; hakları kanundan (statü)657Asli ve sürekli kamu hizmetleri; politika, planlama, yönetim ve denetim görevlileri de memurdur
Sözleşmeli personel (4/B)Malî yılla sınırlı sözleşme657'deki esaslar; disiplinde memur hükümleriİşçi sayılmaz; aynı kurumda 3 yılı dolduran isterse memur kadrosuna atanır (2023)
Geçici personel (4/C)——2017'de kaldırıldı
İşçi (4/D)İş sözleşmesi: sürekli işçi ya da 6 aydan az geçici işçiİş hukuku; 657 uygulanmazMevsimlik, kampanya, orman yangınıyla mücadele işleri geçici işçiyle
Kanun metni hâlâ dört türü sayar, ama geçici personel fıkrası yürürlükten kalktığı için bugün üç kapı açıktır. Memuru öteki ikisinden ayıran şey, kuruma sözleşmeyle değil kanunun çizdiği statüye atanarak bağlanmasıdır.Görsel: Sınav Defteri
Akılda kalsın: Harfler kanunun fıkralarıdır: A = Atama (memur), B = Bağıtlı yani sözleşmeli, C = Çıkarıldı (geçici personel, 2017), D = Diğer kanun, yani iş hukuku (işçi). İlkeler üçlüsü “Sınıf – Kariyer – Liyakat”: sınıflandırma nereye konacağını, kariyer ne kadar yükseleceğini, liyakat neye göre seçileceğini söyler. Hizmet sınıfı sayısı 12.
Sınavda

Nasıl sorulur“657 sayılı Kanun hükümleri aşağıdakilerden hangisine uygulanmaz?” sorusunun cevabı işçidir; sözleşmeli personel bu soruda çeldiricidir, çünkü ona disiplin hükümleri uygulanır.

Tuzak“Günümüzde 657'ye göre kaç istihdam türü fiilen vardır?” sorusunda metindeki dört sayı tuzaktır; geçici personel kaldırıldığı için cevap üçtür. Anayasa sorularında ise “memurların nitelikleri Cumhurbaşkanlığı kararnamesiyle düzenlenir” ifadesi yanlıştır; md. 128 açıkça kanun der. Liyakat tanımı (girme, ilerleme, görevin sona ermesi) ile kariyer tanımı (en yüksek dereceye kadar ilerleme) da yer değiştirilerek sorulur.

⇄Bilgi eşleştirme istihdam türleri

?Soru çöz

657 sayılı Devlet Memurları Kanunu'nun temel ilkelerinden hangisi, kamu görevine girmenin, ilerlemenin ve görevin sona erdirilmesinin bilgi ve yeterliğe dayandırılmasını ve bu sistemin eşit imkânlarla uygulanmasını ifade eder?

✓ C. 3. madde girme, ilerleme ve görevin sona ermesini liyakat sistemine bağlar. A sınıflandırma görevleri niteliklerine göre sınıflara ayırmaktır; B kariyer sınıf içinde en yüksek dereceye kadar ilerleme imkânıdır; D hiyerarşi Kanun'un saydığı temel ilkelerden değildir.
KAMU GÖREVLİLERİ · MD. 70 · 657 MD. 48 · MD. 54

Memurluğa giriş şartları ve aday memurluk: 18 yaş, ortaokul, bir ila iki yıllık adaylık

KPSS Vatandaşlık · İdare hukuku · Okuma 10 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaAnayasa'ya göre siyasi haklar ve ödevler nelerdir? Türk vatandaşlığı, vergi ödevi, dilekçe hakkı ve kamu denetçisi nasıl düzenlenmiştir?Bağlantılı konudan (Temel haklar tek tek). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Anayasa'nın 66. maddesine göre Türk Devletine vatandaşlık bağıyla bağlı olan herkes Türk'tür; anne ya da babası Türk olan çocuk Türk'tür ve bir Türk ancak vatana bağlılıkla bağdaşmayan bir eylemi varsa vatandaşlıktan çıkarılabilir. Siyasi haklar ve ödevler bölümü ayrıca seçme-seçilme (md. 67), siyasi partiler (md. 68–69), kamu hizmetine girme ve mal bildirimi (md. 70–71), vatan hizmeti (md. 72), vergi ödevi (md. 73) ile dilekçe, bilgi edinme ve kamu denetçisine başvurma hakkını (md. 74) düzenler; Kamu Başdenetçisini TBMM gizli oyla dört yıl için seçer.

Siyasi haklar ve ödevler (md. 66–74)

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Devlet memuru olmanın genel şartları nelerdir, aday memurluk süresi ne kadardır?

Kısa cevap: 657 sayılı Kanun'un 48. maddesine göre memur olmak için Türk vatandaşı olmak, 18 yaşını doldurmak, en az ortaokul mezunu olmak, kamu haklarından mahrum bulunmamak, kasten işlenen bir suçtan bir yıl veya daha fazla hapis cezası almamış olmak, affa uğramış olsa bile zimmet, rüşvet, hırsızlık, dolandırıcılık gibi suçlardan mahkûm olmamak, askerlikle ilgisi bulunmamak ve görevini sürekli yapmasına engel akıl hastalığı olmamak gerekir. Memurluğa aday olarak girilir; adaylık süresi en az bir, en çok iki yıldır.

KPSS'den yüksek puan alıp atanan biri, ilk gün “memur” sayılmaz; önünde, sonu başarıya bağlı bir deneme dönemi vardır.

Kapı herkese açık, ama eşik var

Anayasa'nın 70. maddesi her Türk'ün kamu hizmetlerine girme hakkına sahip olduğunu ve hizmete alınmada görevin gerektirdiği niteliklerden başka hiçbir ayrım gözetilemeyeceğini söyler. Siyasi haklar sayfasında bu maddeye değinmiştik; idare hukukundaki karşılığı serbestlik ve eşitliktir. Bu eşitliğin bir uzantısı olarak kurumlar, 657'ye göre çalıştırdıkları personel kadrolarında yüzde 3 oranında engelli çalıştırmak zorundadır. Engelliler için ayrı ve merkezî sınav yapılır.

Genel şartlar (md. 48/A)

  • Türk vatandaşı olmak.
  • Yaş: 18 yaşını tamamlamak; meslek ya da sanat okulunu bitirenler 15 yaşını doldurup mahkemeden kazai rüşt kararı alırsa atanabilir.
  • Öğrenim: ortaokul mezunu olmak; istekli çıkmazsa ilkokul mezunu da alınabilir.
  • Kamu haklarından mahrum bulunmamak.
  • Ceza engeli: kasten işlenen bir suçtan bir yıl veya daha fazla hapis almamış olmak; affa uğramış olsa bile zimmet, rüşvet, hırsızlık, dolandırıcılık gibi yüz kızartıcı suçlardan mahkûm olmamak.
  • Askerlik: askerlikle ilgisi bulunmamak ya da askerliğini yapmış, ertelemiş veya yedeğe geçmiş olmak.
  • Sağlık: görevini devamlı yapmasına engel akıl hastalığı bulunmamak.
Ek bilgi: affa uğrasa da engel olan suçların tam listesi

Devletin güvenliğine ve anayasal düzene karşı suçlar, zimmet, irtikâp, rüşvet, hırsızlık, dolandırıcılık, sahtecilik, güveni kötüye kullanma, hileli iflas, ihaleye ve edimin ifasına fesat karıştırma, suç gelirlerini aklama ve kaçakçılık (657 md. 48/A-5).

Ceza şartındaki ayrıntıya dikkat: bir yıllık sınır yalnız kasten işlenen suçlar içindir. Dikkatsizlikle, yani taksirle işlenen bir suçtan alınan ceza, ne kadar uzun olursa olsun memurluğa engel değildir; trafik kazasında birinin yaralanmasına sebep olan sürücü bu yüzden memur olma hakkını yitirmez. Kanun koyucunun mantığı açıktır: kamu güvenini sarsan, kişinin dürüstlüğüne dair iz bırakan suçlar kapıyı kapatır; istenmeden yol açılan zararlar kapatmaz.

Özel şartlar (md. 48/B) ise girilecek sınıfın gerektirdiği okul diplomasını almış olmak ve kurumun kendi mevzuatındaki şartları taşımaktır; polislikteki boy şartı ya da öğretmenlikteki alan diploması bunun örnekleridir. Genel şartları taşıyan kişi, açılan memurluk sınavına girip kazanmak zorundadır; sınav sonuçları bir sonraki sınava kadar geçerlidir.

Aday memurluk: bir deneme dönemi

Sınavı kazanan kişi doğrudan asli memur olmaz; önce aday memur olarak atanır. Adaylık süresi bir yıldan az, iki yıldan çok olamaz ve bu süre içinde aday başka kuruma nakledilemez. Aday önce bütün memurların ortak niteliklerine ilişkin temel eğitime, sonra sınıfıyla ilgili hazırlayıcı eğitime ve staja tabi tutulur; temel ve hazırlayıcı eğitim aynı kurumda yapılır.

Adaylık süresi içinde eğitim ve staj devrelerinden herhangi birinde başarısız olan, birden fazla uyarma ve/veya kınama cezası alan ya da aylıktan kesme veya kademe ilerlemesinin durdurulması cezası alan adayın, disiplin amirlerinin teklifi ve atamaya yetkili amirin onayıyla memurlukla ilişiği kesilir. İlişiği kesilenler, sağlık nedenleri hariç, üç yıl süreyle memurluğa alınmaz. Bu düzen Ocak 2026'da 7573 sayılı Kanunla yenilendi; “adaylık süresi sonunda başarısızlık” başlıklı eski 57. madde aynı Kanunla yürürlükten kaldırıldı. Başarılı aday ise disiplin amirlerinin teklifi ve atamaya yetkili amirin onayıyla asli memurluğa atanır; asli memurluğa geçiş tarihi adaylık süresinin sonunu geçemez.

Ek bilgi: göreve başlama süresi

Göreve başlama süresi (md. 62–63)

Atama emri tebliğ edilen memur, aynı yerdeki bir göreve atanmışsa tebliğ gününü izleyen iş günü; başka yerdeki bir göreve atanmışsa tebliğden itibaren 15 gün içinde yola çıkıp belli yol süresini izleyen iş günü işe başlamak zorundadır. İlk defa ya da yeniden atanan biri belgelenebilen zorlayıcı bir sebep olmadan bu süre içinde başlamazsa ataması iptal edilir ve bir yıl süreyle memur olarak çalıştırılamaz. Başka yere atanan ve süresinde başlamayan memura, aylık verilmemek şartıyla 10 günlük ek süre tanınabilir; bunun sonunda da başlamazsa memurluktan çekilmiş sayılır.

İstisnai memurluk ve ilerleme

Bazı makamlarda devlet, kişiyi sınav sırasına göre değil güvene ve özel yeteneğe göre seçmek ister. 59. maddedeki istisnai memurluklar bunun içindir: valilik, büyükelçilik ve elçilik, bakan yardımcılığı, Cumhurbaşkanlığı ve TBMM memurlukları, özel kalem müdürlükleri, MİT memurlukları, Din İşleri Yüksek Kurulu üyelikleri bunlardandır. Bu kadrolara Kanun'un atanma, sınav, kademe ilerlemesi ve derece yükselmesi hükümlerine bağlı olmadan atama yapılabilir; fakat 48. maddedeki genel şartlar yine aranır. Buna karşılık öğretmen ya da kaymakam gibi özel bir meslek eğitimi ve sınavla göreve gelenlere meslek memuru denir; onlar istisnai memur sayılmaz.

Ek bilgi: derece, kademe ve başlangıç derecesi

Memurun maaşı derece ve kademeyle yükselir. Kademe, derece içinde, görevin önemi ya da sorumluluğu artmadan aylıktaki ilerlemedir; bunun için memurun bulunduğu kademede en az bir yıl çalışmış olması gerekir. Son sekiz yıl içinde hiç disiplin cezası almayan memura, derece yükselmesinde dikkate alınmak üzere bir kademe ilerlemesi daha uygulanır (md. 64). Dört yıllık yükseköğrenim mezunu memurluğa 9. derecenin 1. kademesinden, iki yıllık yükseköğrenim mezunu 10. derecenin 2. kademesinden başlar. Kural olarak memur haftada 40 saat çalışır (md. 99).

Memurluğa giriş: sayılar
KonuSayı
Yaş18 · meslek okulu + kazai rüşt: 15
Kasten suçta hapis eşiği1 yıl ve üstü (taksirli suç engel değil)
Engelli kontenjanı%3
AdaylıkEn az 1, en çok 2 yıl · nakil yok
İlişiği kesilen aday3 yıl memur olamaz
Göreve başlamaAynı yer: ertesi iş günü · başka yer: 15 gün + yol
Başlamayan (ilk atama)Atama iptal + 1 yıl yasak
Disiplin cezasız ek kademeSon 8 yıl
Akılda kalsın: Giriş merdiveni: 18 yaş → 1–2 yıl adaylık → ilişiği kesilirse 3 yıl bekleme. Ceza engelinde eşik kasten suçta 1 yıl; taksirli suç engel değildir.
Sınavda

Nasıl sorulur“Hangisi devlet memurluğuna girişte aranan genel şartlardan biri değildir?” sorusunda doğru cevap genellikle lise ya da üniversite mezunu olmaktır; genel şart ortaokuldur. Ceza şartında “taksirli suçtan iki yıl hapis” memurluğa engel değildir; “kasten işlenen suçtan bir yıl hapis” ise engeldir.

TuzakAdaylık sorularında “en az iki, en çok üç yıl” gibi kaydırılmış sayılar ve “aday memur başka kuruma naklen atanabilir” ifadesi tuzaktır. İstisnai memurluklarda genel şartların da aranmadığını söyleyen şık yanlıştır; aranmayan yalnız atama, sınav, kademe ve derece hükümleridir.

▭Boşluk doldurma

Aday memurluk süresi en az bir, en çok yıldır. Adaylık sürecinde ilişiği kesilenler, sağlık nedenleri hariç, yıl süreyle Devlet memurluğuna alınmaz.

beşikibirüç

?Soru çöz

657 sayılı Kanun'a göre aşağıdakilerden hangisi Devlet memurluğuna atanmaya engel değildir?

✓ A. 48. madde bir yıllık hapis eşiğini yalnız kasten işlenen suçlar için koyar; taksirli suçtan alınan ceza süresine bakılmaksızın engel değildir. B kasten suçtan bir yıl hapis eşiği karşıladığı için engeldir; C rüşvet affa uğrasa bile engeldir; D kamu haklarından mahrum olmamak genel şartlardandır.
KAMU GÖREVLİLERİ · MD. 129 · MD. 137 · 657 MD. 6–31

Memurun ödevleri ve yasakları: sadakatten grev yasağına, mal bildiriminden hediye yasağına

KPSS Vatandaşlık · İdare hukuku · Okuma 8 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaHiyerarşi ile idari vesayet arasındaki farklar nelerdir, kanunsuz emir nasıl uygulanır?Bağlantılı konudan (Türkiye'nin idari yapısı). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Hiyerarşi aynı tüzel kişilik içindeki ast-üst ilişkisidir; üst, asta emir ve talimat verir ve işlemlerini hem hukukilik hem yerindelik yönünden denetler. İdari vesayet ise farklı tüzel kişiler arasında, merkezî idarenin yerinden yönetim kuruluşları üzerinde yalnız kanunda gösterilen ölçüde kullandığı istisnai denetimdir (md. 127); emir ve talimat vermeyi kapsamaz. Kanunsuz emirde ast aykırılığı emri verene bildirir; üst emrini yazıyla yenilerse emir yerine getirilir ve sorumluluk üste geçer, ama konusu suç olan emir hiçbir surette yerine getirilmez (md. 137).

Hiyerarşi, vesayet, kanunsuz emir

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Devlet memurlarının ödevleri ve yasakları nelerdir, memur siyasi partiye üye olabilir mi?

Kısa cevap: 657 sayılı Kanun'a göre memurun başlıca ödevleri Anayasa ve kanunlara sadakat, tarafsızlık ve devlete bağlılık, amirin hukuka uygun emirlerine uyma, devlet malını koruma ve mal bildiriminde bulunmadır. Başlıca yasakları siyasi partiye üye olmak, toplu eylem ve grev, ticaret ve kazanç getirici faaliyet, hediye almak ve menfaat sağlamak, gizli bilgileri açıklamak ve yetkisiz olarak basına demeç vermektir.

Memur, devletin vatandaşa dokunan elidir; bu elin tarafsız, temiz ve güvenilir olması için Kanun ona hem görevler yükler hem de bazı kapıları kapatır.

Sadakat, tarafsızlık ve davranış

Memur Anayasa'ya ve kanunlara sadakatle bağlı kalmak ve kanunları milletin hizmetinde sadakatle uygulamak zorundadır. Bu bağlılığı asli memurluğa atandıktan sonra en geç bir ay içinde yetkili amirlerin huzurunda yemin ederek açıklar ve özlük dosyasına konulan yemin belgesini imzalar. Anayasa da aynı şeyi bütün kamu görevlileri için söyler: memurlar ve diğer kamu görevlileri Anayasa ve kanunlara sadık kalarak faaliyette bulunur.

Tarafsızlık ödevinin en bilinen sonucu, memurun siyasi partiye üye olamamasıdır. Memur herhangi bir parti, kişi ya da zümrenin yararına veya zararına davranamaz; görevini yaparken dil, ırk, cinsiyet, siyasi düşünce, felsefi inanç, din ve mezhep ayrımı gözetemez; siyasi ve ideolojik amaçlı beyan ve eylemde bulunamaz. Sebep basittir: bir dilekçeyi işleme koyan memurun, dilekçe sahibinin hangi partiye oy verdiğini önemsememesi gerekir. Memur ayrıca resmî sıfatının gerektirdiği güvene hizmet içinde de dışında da layık olduğunu davranışlarıyla göstermek ve yurt dışında devletin itibarını zedeleyecek davranışlardan kaçınmak zorundadır.

Amir ve emir: nereye kadar itaat?

Amir, maiyetindekilere hakkaniyet ve eşitlikle davranır; onlara kanunlara ve Cumhurbaşkanlığı kararnamelerine aykırı emir veremez, onlardan hediye kabul edemez, borç alamaz. Memur ise amirinin verdiği görevleri yapmakla yükümlüdür; ama körü körüne değil. Aldığı emri Anayasa, kanun, Cumhurbaşkanlığı kararnamesi ya da yönetmeliğe aykırı bulursa yerine getirmez ve aykırılığı emri verene bildirir. Amir emrinde ısrar eder ve emri yazıyla yenilerse memur emri yerine getirir; bu durumda sorumluluk emri verene aittir. Tek bir istisnası vardır: konusu suç oluşturan emir hiçbir şekilde yerine getirilmez; yerine getiren de sorumluluktan kurtulamaz. “Bana yazılı emir verildi” savunması, suç içeren bir emirde kimseyi korumaz.

Mal, zarar ve bilgi

Memurun kastı, kusuru, ihmali ya da tedbirsizliği yüzünden idare zarara uğramışsa, zararı memur rayiç bedel üzerinden öder. Ama vatandaş kamu göreviyle ilgili bir zarara uğramışsa memuru değil ilgili kurumu dava eder. Anayasa da memurların yetkilerini kullanırken işledikleri kusurlardan doğan tazminat davalarının, kendilerine rücu edilmek kaydıyla ancak idare aleyhine açılabileceğini söyler. Böylece vatandaş ödeme gücü sınırlı bir kişiyle değil, güçlü bir kurumla muhatap olur; idare ödediğini sonra kusurlu memurdan geri ister.

Memur kendisine, eşine ve velayeti altındaki çocuklarına ait mallar, alacak ve borçlar hakkında mal bildirimi verir: göreve başlarken, görevde kaldıkça beş yılda bir (sonu 0 ve 5 ile biten yıllarda) ve görev sona erdiğinde. Resmî belge, araç ve gereçler özel işte kullanılamaz ve görev bitince iade edilir.

Ek bilgi: mal bildiriminin süreleri ve resmî eşyanın iadesi

Ayrıntı 3628 sayılı Kanun'dadır: yenileme şubat ayı bitmeden yapılır; mal varlığında önemli değişiklik olduğunda ve görev sona erdiğinde bir ay içinde bildirim verilir. Resmî belge ve araçları iade borcu memurun mirasçılarına da geçer (657 md. 16).

Yasaklar

Memurun yasakları ve yasak dışında kalanlar
YasakKapsamıYasak değil / istisna
Siyasi partiye üyelikHerhangi bir partiye üye olmak, siyasi ve ideolojik amaçlı beyan ve eylem—
Toplu eylemKamu hizmetini aksatacak şekilde topluca çekilmek, işe gelmemek, işi yavaşlatmak—
GrevGreve karar vermek, katılmak, desteklemek, propagandasını yapmakSendika kurmak ve üye olmak serbest
TicaretTacir ya da esnaf sayılmayı gerektiren iş; kollektif şirkette ortak, komandit şirkette komandite ortak olmak; büro, muayenehane açmakYapı, kalkınma ve tüketim kooperatifinin yönetim ve denetim kurulunda görev; eş ve çocuğun yasak faaliyeti 15 gün içinde bildirilir
Hediye ve menfaatHediye istemek, menfaat amacıyla kabul etmek, iş sahibinden borç almakKapsamı Kamu Görevlileri Etik Kurulu belirler
Gizli bilgi, basına demeçGizli bilgiyi açıklamak (görevden ayrılsa da); kamu görevi hakkında basına demeçBakanın yazılı izni; demeci bakanın ya da valinin yetkili kıldığı görevli verir
Akılda kalsın: Zarar kuralını yönle hatırla: idarenin zararı memurdan (rayiç bedel), vatandaşın zararı idareden (sonra memura rücu). Emir kuralı üç basamaktır: aykırıysa bildir → yazılı tekrarlanırsa yap, sorumluluk amirin → suçsa asla yapma. Süreleri birlikte tut: yemin 1 ay, eş ve çocuğun ticari faaliyetini bildirme 15 gün, mal bildirimi yenileme sonu 0 ve 5 ile biten yılların şubat sonu.
Sınavda

Nasıl sorulurKlasik soru “Hangisi memurlar için yasak değildir?” biçimindedir; doğru cevap çoğu zaman sendika kurmak ya da sendikaya üye olmaktır. Siyasi partiye üyelik ve grev ise yasaktır. İkinci kalıp emirle ilgilidir: “Konusu suç olan emir yazıyla tekrarlanırsa memur yerine getirir ve sorumluluk amire geçer” ifadesi yanlıştır. Üçüncüsü tazminat davasıdır: vatandaşın kusurlu memura doğrudan dava açabileceğini söyleyen şık yanlıştır; dava idareye karşı açılır. “Memur, yapı kooperatifinin yönetim kurulunda görev alamaz” ifadesi de yanlıştır; bu görev yasak dışındadır.

⇄Bilgi eşleştirme ödev ve yasaklar

?Soru çöz

Bir memur, amirinden aldığı emri yönetmeliğe aykırı bulmuş ve bunu amirine bildirmiştir. Amir emrinde ısrar ederek emri yazıyla yenilemiştir. Emrin konusu suç oluşturmadığına göre aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

✓ D. 657 md. 11 ve Anayasa md. 137'ye göre yazıyla yenilenen emir yerine getirilir, sorumluluk emri verene ait olur. A hiç yerine getirilemeyen emir yalnız konusu suç oluşturan emirdir; B ortak, eşit sorumluluk öngörülmemiştir; C disiplin kurulu onayı diye bir şart yoktur.
KAMU GÖREVLİLERİ · 657 MD. 17–25 · MD. 94–108

Memurun hakları ve izinleri, memurluğun sona ermesi: 20 ve 30 günlük yıllık izinden çekilmeye

KPSS Vatandaşlık · İdare hukuku · Okuma 9 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaAnayasa'ya göre sendika, toplu sözleşme ve grev hakkı nasıl düzenlenmiştir, grev yasakları nelerdir ve devlet sosyal görevlerini hangi ölçüde yerine getirir?Bağlantılı konudan (Temel haklar tek tek). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Anayasa'ya göre çalışma herkesin hakkı ve ödevidir (md. 49); çalışanlar ve işverenler önceden izin almadan sendika kurabilir (md. 51). İşçiler toplu iş sözleşmesi yapar ve uyuşmazlıkta grev hakkına, işverenler lokavta sahiptir; grev ve lokavtın yasaklandığı ya da ertelendiği hâllerde uyuşmazlığı Yüksek Hakem Kurulu kesin olarak çözer (md. 53–54). Memurlar 2010'dan beri toplu sözleşme yapar; uyuşmazlıkta Kamu Görevlileri Hakem Kurulu kesin karar verir. Devlet sosyal ve ekonomik görevlerini mali kaynaklarının yeterliliği ölçüsünde yerine getirir (md. 65).

Çalışma, sendika, grev, sosyal güvenlik (md. 48–65)

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Devlet memurlarının hakları nelerdir, yıllık izin kaç gündür ve memurluk hangi hâllerde sona erer?

Kısa cevap: 657 sayılı Kanun memura uygulamayı isteme, güvenlik, emeklilik, çekilme, müracaat-şikâyet-dava açma, sendika kurma, izin, kovuşturma ve yargılamada özel usul ile isnat ve iftiraya karşı korunma hakları tanır. Yıllık izin hizmeti 1–10 yıl olanlara 20 gün, 10 yıldan fazla olanlara 30 gündür. Memurluk; memurluktan çıkarılma, şartların taşınmadığının anlaşılması veya kaybedilmesi, çekilme, emeklilik ve ölümle sona erer.

Ödevler madalyonun bir yüzüyse haklar öteki yüzüdür: Kanun memurdan sadakat isterken ona keyfî bir işlemle işinden edilmeyeceğinin güvencesini de verir.

Genel haklar

  • Güvenlik: kanunda yazılı hâller dışında memurluğuna son verilemez, aylığı ve hakları elinden alınamaz; statü hukukunun asıl güvencesi budur.
  • Uygulamayı isteme, emeklilik, çekilme ve izin hakları.
  • Müracaat, şikâyet ve dava açma: en yakın amirden başlayarak silsile yoluyla; şikâyet edilen amir atlanır.
  • Sendika kurma ve üye olma.
  • Kovuşturma ve yargılamada özel usul: görev suçlarında soruşturma, kanunun gösterdiği idari merciin iznine bağlıdır.
  • İsnat ve iftiraya karşı korunma: uydurma suç isnadı sabit olmazsa en büyük amir ya da vali, isnat edenler hakkında kamu davası açılmasını savcılıktan ister.
Ek bilgi: aylığın ödenmesi ve aile yardımı

Malî haklar tarafında aylık her ayın başında peşin ödenir (md. 164). Aile yardımı ödeneği evlenen ve 25 yaşını dolduran çocuklar için verilmez; bu sınırın iki istisnası vardır: evlenmemiş kız çocuğu ile çalışamayacak ölçüde malul olduğu resmî sağlık kurulu raporuyla belgelenen çocuk için ödeme yaş sınırı olmadan sürer (md. 206).

İzinler

Yıllık izin hizmeti bir yıldan on yıla kadar (on yıl dâhil) olanlar için 20 gün, on yıldan fazla olanlar için 30 gündür; zorunlu hâllerde yol için en fazla iki gün gidiş, iki gün dönüş eklenebilir. İzin amirin uygun bulacağı zamanda toptan ya da parça parça kullanılabilir; birbirini izleyen iki yılın izni birlikte verilebilir, ama cari yıl ile önceki yıl dışındaki kullanılmamış izinler düşer. Öğretmenler yaz ve dinlenme tatillerinde izinli sayıldığı için onlara ayrıca yıllık izin verilmez.

Mazeret ve hastalık izinlerinin süreleri aşağıdaki tablodadır. En çok sorulan değişiklik analık iznidir: doğumdan önce 8, sonra 16 hafta, toplam 24 hafta; bu süre Nisan 2026'da 16 haftadan 24 haftaya çıkarıldı. Eşi doğum yapan memura 10 gün babalık izni verilir.

Ek bilgi: süt, refakat ve aylıksız izin

Çoğul gebelikte doğum öncesine iki hafta eklenir. Analık izni bitince ilk altı ay günde üç saat, ikinci altı ay günde bir buçuk saat süt izni verilir. Kendisinin ya da çocuğunun evlenmesinde ve yakınlarının ölümünde 7 gün izin verilir; diğer mazeretler için yılda 10 gün, zorunlu hâlde 10 gün daha (yıllık izinden düşülerek) verilebilir. Görevi yüzünden kaza geçiren ya da saldırıya uğrayan memur iyileşene kadar izinli sayılır. Bakmakla yükümlü olduğu yakınının ağır hastalığında üç aya kadar refakat izni verilir. Doğum yapan memur ya da eşi doğum yapan memur 24 aya kadar aylıksız izin alabilir; beş hizmet yılını dolduran memura en fazla iki defada toplam bir yıla kadar aylıksız izin verilebilir.

Memurluğun sona ermesi

Kanun beş sona erme sebebi sayar: memurluktan çıkarılma, memurluğa alınma şartlarından birini taşımadığının sonradan anlaşılması ya da bu şartı görevdeyken kaybetmesi (sahte diploma çıkması gibi), çekilme, istek, yaş haddi veya malullük sebebiyle emeklilik ve ölüm. Memuriyet kişiye bağlı bir görev olduğu için mirasçılara geçmez. Milletvekili seçilmek isteyen memurun ise zaten aday olmadan önce görevinden çekilmesi gerekir; milletvekilliği memurlukla bağdaşmaz.

Çekilme (istifa) memurun kurumuna yazılı başvurusuyla olur. Çekilen memur, yerine atanan kişi gelene ya da isteği kabul edilene kadar görevine devam eder; yerine kimse bir aya kadar gelmez ya da vekil atanmazsa üstüne haber vererek görevi bırakabilir. Olağanüstü mazeretle çekilenler, üstüne haber vermek şartıyla bu bir aylık beklemeye tabi değildir. Devir ve teslimle yükümlü olanlar bu iş bitmeden ayrılamaz. Olağanüstü hâl, seferberlik ve savaşta ya da genel hayatı etkileyen afete uğrayan yerlerde memur, çekilme isteği kabul edilmedikçe veya yerine atanan gelip işe başlamadıkça görevini bırakamaz. Bu kuralların hepsi kamu hizmetinin süreklilik ilkesinden doğar.

Çekilmiş sayılma ise memurun bir dilekçesi olmadan, davranışından istifa sonucunun çıkarılmasıdır: izinsiz ve mazeretsiz olarak görevini kesintisiz 10 gün terk eden memur çekilme isteğinde bulunmuş sayılır; başka yere atanıp 10 günlük ek süre sonunda da işe başlamayan ya da aylıksız izin bittiğinde 10 gün içinde dönmeyen memur da çekilmiş sayılır. Muvazzaf askerliğini bitiren memur ise terhisten itibaren 30 gün içinde kurumuna başvurur; kurum da başvurudan itibaren en geç 30 gün içinde onu göreve başlatır.

Çekilen kişinin geri dönüşü, çekilme biçimine göre bekletilir: kurala uygun çekilen altı ay, çekilmiş sayılan ya da yerine gelen kişiyi beklemeden ayrılan bir yıl, devir-teslim yükümlülüğüne uymayan üç yıl geçmeden memurluğa alınamaz; olağanüstü dönemlerde görevini bırakan ise hiçbir surette memur olamaz. Kurala uygun çekilen ya da çekilmiş sayılan biri, boş kadro bulunması ve sınıfın niteliklerini taşıması şartıyla iki defadan fazla olmamak üzere yeniden memurluğa dönebilir.

657 sayılı Kanun'a göre izinler
İzinSüre
Yıllık (1–10 yıl / 10 yıldan fazla)20 gün / 30 gün (+ en çok 2+2 yol)
Analık8 + 16 = 24 hafta (2026)
Sütİlk 6 ay 3 saat, ikinci 6 ay 1,5 saat
Babalık / evlilik-ölüm10 gün / 7 gün
Diğer mazeret10 gün (+10, yıllık izinden düşülür)
Hastalık (ağır / diğer)18 ay / 12 ay · görev kazası: iyileşinceye kadar
Akılda kalsın: Yıllık izinde eşik 10 yıldır: 10 yıl dahil 20 gün, sonrası 30 gün. Çekilmede dönüş merdiveni: 6 ay → 1 yıl → 3 yıl → hiçbir zaman. Terk sınırı ve ek süreler hep 10 gündür.
Sınavda

Nasıl sorulurYıllık izin soruları hizmet yılıyla kurulur: “Hizmeti tam 10 yıl olan memur” 20 gün alır; on yıl dâhildir, 30 gün on yıldan fazlası içindir. Öğretmenlere yıllık izin verilmediği de sık sorulur. Çekilmede “görevini kesintisiz 10 gün terk eden memur memurluktan çıkarılmış sayılır” ifadesi yanlıştır; çekilmiş sayılır. “Savaş hâlinde çekilen memur üç yıl sonra yeniden atanabilir” ifadesi de yanlıştır; bu kişi hiçbir surette memur olamaz.

Sınavda işaretle2026'dan önce basılmış kaynaklar analık iznini 16 hafta yazar; Nisan 2026'dan beri toplam 24 haftadır (8 + 16). Soru güncel mevzuatı soruyorsa 24 haftayı işaretle.

↕Sıralama çekilenin yeniden memur olamadığı süre, kısadan uzuna

  1. Devir ve teslim yükümlülüğüne uymadan çekilen
  2. Kurallara uygun olarak çekilen
  3. Savaş hâlinde yerine atanan gelmeden görevini bırakan
  4. Görevini kesintisiz 10 gün terk ederek çekilmiş sayılan

?Soru çöz

657 sayılı Kanun'a göre hizmet süresi tam on yıl olan bir memurun yıllık izin süresi, zorunlu hâllerde eklenebilecek yol süresi hariç kaç gündür?

✓ B. 102. madde hizmeti bir yıldan on yıla kadar, on yıl dâhil olanlara 20 gün izin verir. A ve C Kanun'daki izin basamakları değildir; yalnız 20 ve 30 gün vardır, yol süresi ayrıca eklenir; D 30 gün on yıldan fazla hizmeti olanlar içindir, tam on yıl 20 güne girer.
DİSİPLİN · MD. 129 · 657 MD. 125–145

Disiplin cezaları (657 md. 125): uyarmadan memurluktan çıkarmaya beş basamak

KPSS Vatandaşlık · İdare hukuku · Okuma 9 dk · 3 etkinlik

Önce hatırlaHukuki yaptırım türleri nelerdir, ceza türleri nelerdir?Bağlantılı konudan (Toplumsal düzen ve hukuk kuralları). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Yaptırım (müeyyide), hukukun kurallarına uyulmasını sağlamak için kullandığı zorlayıcı araçlardır: ceza, tazminat, cebrî icra, iptal ve hükümsüzlük. Cezalar adli (hapis, adli para cezası), disiplin ve idari cezalar olarak ayrılır. Anayasa md. 38'e göre ölüm cezası ve genel müsadere cezası verilemez.

Yaptırım türleri ve ceza

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

657 sayılı Kanun'a göre disiplin cezaları nelerdir, kim verir ve disiplin cezasına itiraz süresi kaç gündür?

Kısa cevap: 657 sayılı Kanun'un 125. maddesine göre disiplin cezaları hafiften ağıra uyarma, kınama, aylıktan kesme (brüt aylığın 1/30–1/8'i), kademe ilerlemesinin durdurulması (1–3 yıl) ve devlet memurluğundan çıkarmadır. İlk üçünü disiplin amiri, kademe durdurmayı disiplin kurulu kararıyla atamaya yetkili amir, çıkarmayı yüksek disiplin kurulu verir. Savunma alınmadan ceza verilemez; itiraz süresi tebliğden itibaren 7 gündür ve bütün disiplin cezalarına karşı idari yargı yolu açıktır.

Disiplin hukuku, cezası hapis değil kariyer olan bir ceza hukukudur: işlenen kusur ağırlaştıkça memurun yolu daralır.

Neden ve hangi ilkeyle?

Kanun disiplin cezasının amacını açıkça yazar: kamu hizmetlerinin gereği gibi yürütülmesini sağlamak. Mevzuatın emrettiği ödevi yapmayan, yasakladığını yapan memura fiilin niteliğine ve ağırlığına göre 125. maddedeki cezalardan biri verilir. Ceza türleri sınırlı sayıdadır; idare kendi kafasına göre “görevden alma” ya da “sürgün” diye yeni bir disiplin cezası uyduramaz. Anayasa da iki güvence koyar: savunma hakkı tanınmadıkça disiplin cezası verilemez ve disiplin kararları yargı denetimi dışında bırakılamaz. 2010 öncesinde uyarma ve kınama yargı denetimi dışındaydı; bugün beş cezanın hepsine karşı dava açılabilir.

Beş ceza ve tipik fiiller

Disiplin cezaları: hafiften ağıra
CezaNe demek?Kim verir?Tipik fiil
UyarmaDaha dikkatli olması gerektiğinin yazıyla bildirilmesiDisiplin amiriİzinsiz geç gelmek, erken ayrılmak; kılık-kıyafete uymamak
KınamaKusurlu olduğunun yazıyla bildirilmesiDisiplin amiriDevlet aracını özel işte kullanmak; yetkisiz basına demeç
Aylıktan kesmeBrüt aylıktan 1/30–1/8 kesintiDisiplin amiriÖzürsüz 1–2 gün gelmemek; amire sözle saygısızlık
Kademe ilerlemesinin durdurulmasıKademede ilerlemenin 1–3 yıl durdurulmasıDisiplin kurulu kararıyla atamaya yetkili amirGöreve sarhoş gelmek; aralıksız 3–9 gün gelmemek; mal bildirimi vermemek; parti yararına fiilen çalışmak
Devlet memurluğundan çıkarmaBir daha memur olarak atanamamakYüksek disiplin kuruluSiyasi partiye girmek; grev, boykot; yılda toplam 20 gün gelmemek; amire fiilî tecavüz

Ayrım ince olabilir: bir siyasi partiye üye olmak çıkarma sebebi iken, üye olmadan bir partinin yararına fiilen faaliyette bulunmak kademe durdurmadır. Aynı fiil, cezanın özlük dosyasından silinme süresi içinde tekrarlanırsa bir derece ağır ceza verilir; ödül veya başarı belgesi alan memura ise bir derece hafifi uygulanabilir.

Ek bilgi: gizli bilgi, üçüncü uygulama ve kademesi tükenmiş memur

Gizli bilgiyi yetki almadan açıklamak çıkarma, “açıklanması yasaklanan bilgileri” açıklamak kademe durdurmadır. Aynı derecede cezayı gerektiren farklı fiillerden üçüncü uygulamada da bir derece ağır ceza verilir. Kademesi tükenmiş memura kademe durdurma yerine brüt aylığının 1/4'ü ile 1/2'si arasında kesinti yapılır.

Merdiven yükseldikçe cezayı veren makam da yükselir. Hangi basamakta olursa olsun her disiplin cezasına karşı idari yargı yolu açıktır.Görsel: Sınav Defteri

Usul: savunma, süreler, itiraz

Memurun savunması alınmadan disiplin cezası verilemez; savunma için verilen süre 7 günden az olamaz ve bu sürede savunma yapmayan memur savunma hakkından vazgeçmiş sayılır. Disiplin kurulu ve yüksek disiplin kurulu ayrı bir ceza belirleyemez; önerilen cezayı kabul ya da reddeder. Ret hâlinde atamaya yetkili amir 15 gün içinde başka bir ceza verebilir.

Ek bilgi: zamanaşımı, iptal edilen cezanın yeniden verilmesi ve atama yasağı

Zamanaşımı iki katmanlıdır. Fiilin öğrenildiği tarihten itibaren ilk dört cezada bir ay içinde disiplin soruşturmasına, çıkarma cezasında altı ay içinde disiplin kovuşturmasına başlanmazsa ceza verme yetkisi düşer. Ayrıca fiilin işlendiği tarihten itibaren en geç iki yıl içinde ceza verilmezse de zamanaşımı dolar. Ocak 2026'da eklenen hükümle, yargı kararıyla iptal edilen bir ceza, kararın idareye ulaşmasından sonra kalan süre içinde, süre dolmuş ya da altı aydan az kalmışsa en geç altı ay içinde, mahkeme gerekçesi dikkate alınarak yeniden verilebilir. Cezalar verildiği tarihte hüküm ifade eder; aylıktan kesme takip eden ay başında uygulanır. Aylıktan kesme alan memur 5 yıl, kademe durdurma alan 10 yıl boyunca daire başkanı ve üstü kadrolara, il ve bölge teşkilatının en üst yönetici kadrolarına, vali ve büyükelçi kadrolarına atanamaz.

Uyarma, kınama ve aylıktan kesmeye karşı disiplin kuruluna, kademe durdurmaya karşı yüksek disiplin kuruluna itiraz edilir. İtiraz süresi kararın tebliğinden itibaren 7 gündür; süresinde itiraz edilmeyen ceza kesinleşir. İtiraz mercii 30 gün içinde karar vermek zorundadır. Memurluktan çıkarma için itiraz mercii yoktur; ceza zaten en üst kuruldan çıktığı için doğrudan idare mahkemesinde dava açılır. Memur, uyarma ve kınamanın uygulanmasından 5 yıl, diğer cezalardan 10 yıl sonra atamaya yetkili amire başvurarak cezanın özlük dosyasından silinmesini isteyebilir.

Görevden uzaklaştırma: ceza değil, tedbir

Görevi başında kalması sakıncalı görülen memur, soruşturmanın herhangi bir aşamasında geçici olarak görevinden uzaklaştırılabilir. Bu bir disiplin cezası değil, ihtiyati bir tedbirdir ve memuriyeti sona erdirmez. Uzaklaştırmaya yetkililer atamaya yetkili amirler, bakanlık ve genel müdürlük müfettişleri, illerde valiler ve ilçelerde kaymakamlardır. Uzaklaştırmadan sonra 10 iş günü içinde soruşturmaya başlanması şarttır. Bu dönemde memura aylığının üçte ikisi ödenir ve sosyal haklardan yararlanmaya devam eder; göreve dönerse kesilen üçte bir de ödenir. Tedbir disiplin kovuşturması için alındıysa en çok üç ay sürer; ceza kovuşturmasında ise durum her iki ayda bir incelenir.

Akılda kalsın: Basamakları “U-K-A-K-Ç” diye çık: Uyarma, Kınama, Aylıktan kesme, Kademe durdurma, Çıkarma. Devamsızlık sayıları kendi merdivenini kurar: 1–2 gün aylıktan kesme, 3–9 gün kesintisiz kademe durdurma, yılda toplam 20 gün çıkarma; kesintisiz 10 gün terk ise ceza değil, çekilmiş sayılmadır. Süreler: savunma en az 7, itiraz 7, itiraza karar 30 gün; görevden uzaklaştırmada aylığın 2/3'ü, disiplinde en çok 3 ay.
Sınavda

Nasıl sorulurEn sevilen soru “kim verir?”dir: “Kademe ilerlemesinin durdurulması cezasını disiplin amiri tek başına verir” ifadesi yanlıştır; disiplin kurulunun kararı alındıktan sonra atamaya yetkili amir verir. Çıkarmayı ise yüksek disiplin kurulu verir. İkinci kalıp “hangisi disiplin cezası değildir?” sorusudur: görevden uzaklaştırma, “görevden alma”, “sürgün” ya da “meslekten men” bu listede yoktur.

TuzakSayı tuzakları: aylıktan kesmede 1/30–1/8, kademe durdurmada 1–3 yıl; eski kitaplardaki 1–5 yıl güncel değildir. “Uyarma ve kınama yargı denetimi dışındadır” ifadesi 2010'dan beri yanlıştır.

⇄Bilgi eşleştirme fiil → ceza

↕Sıralama disiplin cezaları, hafiften ağıra

  1. Kademe ilerlemesinin durdurulması
  2. Kınama
  3. Devlet memurluğundan çıkarma
  4. Uyarma
  5. Aylıktan kesme

?Soru çöz

657 sayılı Kanun'a göre özürsüz ve kesintisiz olarak beş gün göreve gelmeyen bir memura verilecek disiplin cezası ve bu cezayı verecek makam aşağıdakilerin hangisinde birlikte doğru verilmiştir?

✓ C. Mazeretsiz aralıksız 3–9 gün işe gelmemek kademe ilerlemesinin durdurulmasını gerektirir; bu cezayı disiplin kurulunun kararı alındıktan sonra atamaya yetkili amir verir (md. 126). A aylıktan kesme 1–2 günlük devamsızlığın cezasıdır; B kınamayı kurul değil disiplin amiri verir ve beş günlük devamsızlığa uymaz; D çıkarma bir yılda toplam 20 günlük devamsızlığın cezasıdır.
İDARİ İŞLEM · MD. 125 · 2577 MD. 2

İdari işlem: beş unsuru, icrailik ve hukuka uygunluk karinesi, iptal ve tam yargı davaları

KPSS Vatandaşlık · İdare hukuku · Okuma 10 dk · 2 etkinlik

Önce hatırla1982 Anayasası'na göre idarenin temel ilkeleri nelerdir, kamu tüzel kişiliği nasıl kurulur?Bağlantılı konudan (Türkiye'nin idari yapısı). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Anayasa'nın 123. maddesine göre idare, kuruluş ve görevleriyle bir bütündür ve kanunla düzenlenir; kuruluşu ve görevleri merkezden yönetim ve yerinden yönetim esaslarına dayanır; kamu tüzel kişiliği ancak kanunla veya Cumhurbaşkanlığı kararnamesiyle kurulur. 125. maddeye göre idarenin her türlü eylem ve işlemine karşı yargı yolu açıktır, ancak yargı yetkisi hukuka uygunluk denetimiyle sınırlıdır ve yerindelik denetimi yapılamaz.

Anayasal esaslar: md. 123–125

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

İdari işlemin unsurları ve özellikleri nelerdir, iptal davası ile tam yargı davası arasındaki fark nedir?

Kısa cevap: İdari işlem, idarenin kamu gücünü kullanarak tek yanlı iradesiyle yaptığı, ilgilinin rızasına bakmadan hukuki sonuç doğuran kesin ve yürütülmesi zorunlu işlemdir. Beş unsuru yetki, şekil, sebep, konu ve amaçtır (maksat). İcrai niteliktedir ve iptal edilene kadar hukuka uygun sayılır. Bu unsurlardan biri bakımından hukuka aykırı işleme karşı menfaati ihlal edilen iptal davası, kişisel hakkı doğrudan zarar gören tam yargı davası açar; dava açma süresi kural olarak 60 gündür.

Bir ruhsat, bir atama, bir para cezası, bir yönetmelik: hepsi idarenin “ben karar verdim” dediği anlardır ve hepsi aynı hukuki iskelete sahiptir.

İdari işlemin tanımı ve özellikleri

İdare iki yolla hareket eder. Eylem fiilî bir davranıştır: belediye aracının park hâlindeki otomobile çarpması gibi. İşlem ise hukuk düzeninde bir değişiklik yaratan irade açıklamasıdır: bir öğrenciye disiplin cezası verilmesi, bir işyerine ruhsat verilmesi. İdari işlemi özel hukuk işleminden ayıran şey kamu gücüdür: idare, karşı tarafın onayını almadan onun hukukunu değiştirebilir. Bu ayrıcalığın üç sonucu vardır:

  • İcrailik: İşlem, ilgilinin rızasına gerek kalmadan, tek taraflı olarak hukuki sonuç doğurur. Kaymakamlığın verdiği yıkım kararı, sahibinin “kabul etmiyorum” demesiyle askıya alınmaz.
  • Re'sen icra: İdare çoğu zaman kararını mahkemeye gitmeden kendi araçlarıyla uygular; okuldan uzaklaştırılan öğrencinin okula girişini kendi personeliyle engelleyebilir.
  • Hukuka uygunluk karinesi: Mahkeme iptal etmedikçe idari işlem geçerli ve hukuka uygun sayılır, uygulanmaya devam eder. Dava açmak işlemi kendiliğinden durdurmaz; durdurmak için mahkemenin yürütmeyi durdurma kararı gerekir. Anayasa'ya göre bu karar, işlemin uygulanmasıyla telafisi güç veya imkânsız zararların doğması ve işlemin açıkça hukuka aykırı olması şartlarının birlikte gerçekleşmesi hâlinde, gerekçe gösterilerek verilebilir.

İşlem türleri

İrade sayısına göre işlemler ikiye ayrılır. Tek yanlı işlemlerde yalnız idarenin iradesi vardır: atama, disiplin cezası, ruhsat. İki yanlı işlemler idare ile karşı tarafın karşılıklı iradesiyle kurulur; bunlar idari sözleşmelerdir. Muhatabına göre de ikiye ayrılırlar. Düzenleyici işlemler genel, soyut ve kişisel olmayan kurallar koyar; kimin için olduğu isimle belli değildir: Cumhurbaşkanlığı kararnamesi, yönetmelik, genelge. Birel (bireysel) işlemler ise ismen belli kişiye ya da kişilere yöneliktir: Ayşe Hanım'ın atanması, bir şirkete ruhsat verilmesi. Düzenleyici işlem bir kalıp, birel işlem o kalıptan dökülmüş tek bir parça gibidir.

Beş unsur: bir işlem nerede hata yapabilir?

Her idari işlemin geçerli olması için beş unsurun hukuka uygun olması gerekir. 2577 sayılı İdari Yargılama Usulü Kanunu iptal sebeplerini de tam bu beş başlıkla sayar: işlem yetki, şekil, sebep, konu ve maksat yönlerinden biriyle hukuka aykırıysa iptal edilir.

Her unsur bir soruya cevap verir. Hangi unsurda hata varsa iptal sebebi de odur; amaç unsurundaki hata, kamu yararı dışında bir amaç güdülmesi yani yetki saptırmasıdır.Görsel: Sınav Defteri
Yetki ve amaç unsurundaki sakatlıklar
SakatlıkAnlamıSonuç
Fonksiyon gaspıİdarenin yasama ya da yargının alanına girmesi (boşanma kararı veren kaymakam)İşlem yok hükmünde
Yetki gaspıİdarede resmî sıfatı olmayan birinin idare adına işlem yapmasıİşlem yok hükmünde
Yetki tecavüzüİdare içindeki makamların birbirinin yetkisini kullanması (valinin kaymakama ait yetkiyi kullanması); farklı tüzel kişiler arasındaki taşma ağır ve açık tecavüzdürİptal sebebi
Yetki saptırmasıYetkinin kamu yararı dışında kişisel, siyasi ya da dinî amaçla kullanılmasıAmaç unsuru sakat; iptal sebebi

Kanun idareye bir durumda tek bir karar emrediyorsa bağlı yetki, seçenekler arasında tercih bırakıyorsa takdir yetkisi vardır. Takdir yetkisi de sınırsız değildir; kamu yararı ve hizmet gereğiyle bağlıdır.

Ek bilgi: yetkide ve usulde paralellik, fiilî memur

Bir işlemi hangi makam yaptıysa onu kaldırmaya, değiştirmeye ya da geri almaya da kural olarak o makam yetkilidir (yetkide paralellik); işlem yapılırken uyulan usule onu kaldırırken de uyulur (usulde paralellik). Olağanüstü bir anda idareyle bağı olmayan birinin idare adına davranması ve bunun geçerli sayılması öğretide fiilî memur kuramıyla açıklanır: itfaiye gelmeden yangına müdahale eden vatandaş gibi.

İşlemin ortadan kalkması ve yargı yolu

Hukuka aykırı işlemi idarenin kendisinin geçmişe etkili olarak kaldırmasına geri alma, mahkemenin kaldırmasına iptal denir. Anayasa'ya göre idarenin her türlü eylem ve işlemine karşı yargı yolu açıktır; istisnalarını (YAŞ'ın terfi ve kadrosuzluk kararları, HSK'nın meslekten çıkarma dışındaki kararları gibi) yargı sayfalarında göreceğiz. Yargı denetimi hukuka uygunlukla sınırlıdır: mahkeme “bu karar yerinde mi?” diye yerindelik denetimi yapamaz.

2577 sayılı Kanun üç dava türü sayar. İptal davası, yetki, şekil, sebep, konu ve maksat yönlerinden biriyle hukuka aykırı işlemin iptali için menfaati ihlal edilenler tarafından açılır. Tam yargı davası, idari eylem ve işlemler yüzünden kişisel hakkı doğrudan zarar görenlerin tazminat davasıdır. Üçüncüsü idari sözleşmelerden doğan davalardır. Dava açma süresi, özel kanunlarında ayrı süre yoksa Danıştay ve idare mahkemelerinde 60 gün, vergi mahkemelerinde 30 gündür. Düzenleyici işlemlerde süre ilan tarihini izleyen günden başlar; düzenleyici işlem uygulandığında ilgili, düzenleyici işleme, uygulama işlemine ya da ikisine birden dava açabilir. Vatandaş bir işlem yapılması için idareye başvurur ve 30 gün içinde cevap alamazsa isteği reddedilmiş sayılır ve dava açabilir. Buna idarenin zımni reddi ya da sükûtu denir.

İdari sözleşmeler

Ek bilgi: idari sözleşmeler ve imtiyaz

İdarenin yaptığı her sözleşme idari sözleşme değildir; dükkân kiralamak ya da kırtasiye almak özel hukuk sözleşmesi olabilir. İdari sözleşmede taraflardan biri idaredir, sözleşme kamu hizmetiyle doğrudan ilgilidir ve idareye tek yanlı değiştirme ya da fesih gibi üstün yetkiler tanır; uyuşmazlıkları idari yargıda çözülür. En tipik örnek kamu hizmeti imtiyaz sözleşmesidir: idare bir hizmetin kurulup işletilmesini, masrafı ve riski kendisine ait olmak üzere özel kişiye bırakır; özel kişi yararlananlardan ücret alır.

Ek bilgi: imtiyaz sözleşmelerinin Anayasa'daki izleri

İmtiyaz sözleşmelerinin Anayasa'da üç ayrı izi vardır ve üçü de 1999'da 4446 sayılı Kanunla bugünkü hâlini aldı. Danıştay, kamu hizmetleriyle ilgili imtiyaz şartlaşma ve sözleşmeleri hakkında iki ay içinde düşüncesini bildirir (md. 155); bu sözleşmelerden doğan uyuşmazlıkların millî ya da milletlerarası tahkim yoluyla çözülmesi öngörülebilir, milletlerarası tahkime ancak yabancılık unsuru taşıyan uyuşmazlıklarda gidilir (md. 125); hangi yatırım ve hizmetlerin özel hukuk sözleşmeleriyle gerçek veya tüzel kişilere yaptırılabileceği ya da devredilebileceği kanunla belirlenir (md. 47). Tahkim öngörülen imtiyaz sözleşmeleri idari yargının görev alanı dışındadır.

Akılda kalsın: Unsurları “Yetkili Şef Sebepsiz Konu Açmaz” cümlesiyle sırala: Yetki, Şekil, Sebep, Konu, Amaç. Her biri bir soru kelimesidir: kim, nasıl, neden, ne, niçin. Davalar: iptal = menfaat ihlali (işlemi ortadan kaldırır), tam yargı = hak ihlali (zararı tazmin ettirir). Süreler: dava 60 (vergi 30), idarenin cevap vermemesi 30 günde ret, Danıştay'ın imtiyaz görüşü 2 ay.
Sınavda

Nasıl sorulur“İdari işlemin dava açılsa bile iptal edilene kadar geçerli sayılması hangi özelliktir?” sorusunun cevabı hukuka uygunluk karinesidir; icrailik çeldiricidir. “İdari işlemin unsurlarından biri değildir” sorusunda şıklara irade, ehliyet ya da tebliğ konur; beşli liste yetki, şekil, sebep, konu ve amaçtır. Yetki saptırması amaç unsurunun, fonksiyon gaspı yetki unsurunun sakatlığıdır. “Mahkemeler idari işlemin yerindeliğini denetleyebilir” ifadesi yanlıştır. Örnek eşleştirme de gelir: yönetmelik ve genelge düzenleyici, atama ve ruhsat birel işlemdir.

⇄Bilgi eşleştirme sakatlık ve unsur

?Soru çöz

2577 sayılı İdari Yargılama Usulü Kanunu'na göre aşağıdakilerden hangisi idari işlemlerin iptal sebeplerinden biri değildir?

✓ B. Mahkemeler yerindelik denetimi yapamaz; idari yargı hukuka uygunluk denetimiyle sınırlıdır (Anayasa md. 125). A sebep, C şekil ve D maksat, yetki ve konuyla birlikte 2577 md. 2'nin saydığı iptal sebepleridir.
İDARİ FAALİYET · KAMU HİZMETİ · KOLLUK

Kamu hizmeti ve kolluk: süreklilik ilkesinden idari-adli kolluk ayrımına

KPSS Vatandaşlık · İdare hukuku · Okuma 7 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaHizmet yerinden yönetim kuruluşları nelerdir, kamu kurumu niteliğindeki meslek kuruluşlarının özellikleri nelerdir?Bağlantılı konudan (Türkiye'nin idari yapısı). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Hizmet yerinden yönetim, uzmanlık gerektiren bir kamu hizmetinin Devletten ayrı, kanunla veya Cumhurbaşkanlığı kararnamesiyle kurulan, kendi bütçesi ve organları olan kamu tüzel kişilerince yürütülmesidir. Anayasa'da adı geçenleri üniversiteler (md. 130), TRT (md. 133), Atatürk Kültür, Dil ve Tarih Yüksek Kurumu (md. 134) ve kamu kurumu niteliğindeki meslek kuruluşlarıdır (md. 135); BDDK, SPK, EPDK ve Rekabet Kurumu gibi düzenleyici ve denetleyici kurumlar da bu gruptadır.

Hizmet yerinden yönetim

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Kamu hizmetinin ilkeleri nelerdir, idari kolluk ile adli kolluk arasındaki fark nedir?

Kısa cevap: Kamu hizmeti, kamu tüzel kişilerince ya da onların gözetim ve denetiminde, toplumun ortak ihtiyaçlarını karşılamak için yürütülen sürekli ve düzenli faaliyettir; ilkeleri süreklilik, değişkenlik (uyarlama), eşitlik ve kural olarak bedelsizliktir. Kolluk, kamu düzenini (güvenlik, dirlik-esenlik, genel sağlık, genel ahlak) koruma faaliyetidir. İdari kolluk suç işlenmeden önce önleyici, adli kolluk suç işlendikten sonra bastırıcı ve araştırıcı olarak çalışır.

İdarenin işleri iki büyük sepete ayrılır: insanlara bir şey sunmak (kamu hizmeti) ve düzeni korumak için bazı davranışları sınırlamak (kolluk).

Kamu hizmeti ve dört ilkesi

Kamu hizmeti, toplumun genel ve ortak ihtiyaçlarını karşılamak ve kamu yararını sağlamak amacıyla kamu tüzel kişilerinin bizzat ya da kendi gözetim ve denetimleri altında sunduğu sürekli ve düzenli faaliyettir. Eğitim, sağlık, ulaşım, su ve çöp toplama ilk akla gelenlerdir. Tanımdaki “gözetim ve denetim” ifadesi önemlidir: hizmeti fiilen bir özel şirket yürütse bile, hizmet kamu hizmeti olmaktan çıkmaz.

  • Süreklilik (düzenlilik): Hizmet kesintiye uğramadan ve ihtiyacı karşılayacak sıklıkta sunulur. Bu, her hizmetin günün 24 saati açık olması demek değildir; acil servis 24 saat çalışır, nüfus müdürlüğü mesai saatinde. Memurların grev yasağı ve çekilen memurun yerine biri gelene kadar görevine devam etmesi bu ilkenin sonuçlarıdır.
  • Değişkenlik (uyarlama): Hizmet, değişen ihtiyaca ve teknolojiye göre yeniden düzenlenebilir. Ders anlatımının dijital platformlara taşınması bunun örneğidir. Hizmetten yararlananlar ve hizmeti yürütenler, hizmetin eski biçimiyle sürmesi için kazanılmış hak ileri süremez.
  • Eşitlik (nesnellik, tarafsızlık): Aynı durumdakilere aynı koşullarla, ayrım gözetmeden hizmet sunulur.
  • Bedelsizlik (meccanilik): Kural olarak hizmet karşılıksızdır; devlet okullarında ilköğretimin parasız olması gibi. İktisadi nitelikteki hizmetlerde bir bedel alınabilir, ama bu bedel kâr amacı taşımamalıdır.

Hizmet birkaç yolla görülebilir. İdare hizmeti kendi personeli ve bütçesiyle doğrudan yürütürse emanet usulü söz konusudur. Hizmet ayrı tüzel kişiliği olan bir kamu kurumuna bırakılırsa hizmet yerinden yönetim devreye girer; Karayolları ya da üniversiteler gibi. Bu kuruluşların teşkilat yapısını idari yapı sayfasında ayrıntılı gördük. Hizmet bir özel kişiye bırakılırsa imtiyaz ya da kanunla öngörülen diğer sözleşme modelleri kullanılır; bunları bir önceki konuda inceledik. Hangi yol seçilirse seçilsin, hizmetin kurulması ve kaldırılması kamu yararı değerlendirmesiyle idareye aittir.

Kolluk ve kamu düzeninin dört unsuru

İdarenin ikinci büyük faaliyeti kolluktur: kamu düzenini korumak ve bozulduğunda yeniden kurmak için kişilerin davranışlarını sınırlamak. Kamu düzeninin dört klasik unsuru vardır: güvenlik (can ve mal güvenliğinin tehlikelere karşı korunması), dirlik ve esenlik (gürültü, kirlilik ve kokudan uzak, olağan akışında bir hayat), genel sağlık (bulaşıcı ve yaygın hastalıkların önlenmesi) ve genel ahlak (kişilerin dışa yansıyan davranışları). Bir salgında karantina ilan edilmesi genel sağlığı, gece yarısı yüksek sesli müziğin yasaklanması dirlik ve esenliği korur.

İdari kolluk mu, adli kolluk mu?

Aynı polis memuru gün içinde iki farklı şapka takabilir; ayrım, suçun işlenip işlenmediği ve faaliyetin amacıdır.

İdari kolluk ile adli kolluk
İdari kollukAdli kolluk
Ne zaman?Suç işlenmeden önceSuç işlendikten sonra
NiteliğiÖnleyiciBastırıcı ve araştırıcı
Kimin emrinde, hangi kurala bağlı?İdare; idare hukukuCumhuriyet savcısı; ceza muhakemesi
Denetimİdari yargıAdli yargı
ÖrnekTrafiği düzenlemek, mitingde güvenlik önlemi, maç öncesi yol kapatmakHırsızlıktan sonra şüpheliyi yakalamak, delil toplamak

Genel kolluk, özel kolluk

Genel idari kolluk kamu düzenini bütün ülkede ve bütün unsurlarıyla, özel idari kolluk ise belirli bir yerde ya da konuda korur. Her kollukta bir karar veren makam, bir de uygulayan personel vardır: vali bir toplantıyı yasaklar, polis yasağı sahada uygular.

Kolluk makamları ve personeli
KollukMakam (karar verir)Personel (uygular)
Genel idari kollukCumhurbaşkanı, İçişleri Bakanı, vali, kaymakamPolis, jandarma, sahil güvenlik, çarşı ve mahalle bekçisi
Özel · belediye kolluğuBelediye başkanı, belediye meclisi, encümenZabıta
Özel · köy kolluğuMuhtar, ihtiyar meclisiKöy korucusu
Özel · hizmet kolluğuOrman, av, gümrük, turizm gibi alanlarda özel kanunun yetkili kıldığı makamO alanın kolluk görevlileri
Akılda kalsın: Kamu hizmetinin ilkelerini bir otobüs hattında düşün: sefer kesilmez (süreklilik), hat yeni mahalleye göre değiştirilebilir (değişkenlik), her yolcu aynı kartla aynı şartta biner (eşitlik), bilet ücreti kâr için değil masraf içindir (bedelsizlik). Kolluk ayrımını saatle kur: suçtan önce idari kolluk, suçtan sonra adli kolluk. Makam ile personeli karıştırma: vali karar verir, polis uygular; belediyede başkan, meclis ve encümen karar verir, zabıta uygular.
Sınavda

Nasıl sorulur“Bulaşıcı hastalık nedeniyle bir mahallenin karantinaya alınması kamu düzeninin hangi unsuruna yöneliktir?” sorusunun cevabı genel sağlıktır. “Hangisi genel idari kolluk makamıdır?” sorusunda doğru şık vali ya da kaymakamdır; polis ve jandarma makam değil personeldir, belediye başkanı ise özel kolluk makamıdır. Kamu hizmeti ilkelerinde “hizmetten yararlananlar hizmetin değiştirilmesine karşı kazanılmış hak ileri sürebilir” ifadesi yanlıştır; değişkenlik ilkesi bunu engeller. Memurun grev yasağının süreklilik ilkesiyle ilişkisi de sorulur.

⇄Bilgi eşleştirme kamu düzeninin unsurları

?Soru çöz

Aşağıdakilerden hangisi genel idari kolluk makamlarından biridir?

✓ A. Genel idari kolluk makamları Cumhurbaşkanı, İçişleri Bakanı, vali ve kaymakamdır. B belediye başkanı genel değil mahallî idare kolluğunun makamıdır; C jandarma makam değil genel kolluk personelidir; D zabıta belediye kolluğunun personelidir.
KAMU MALLARI · MD. 46 · MD. 47 · 2942

Kamu malları ve idarenin mal edinme yolları: kamulaştırma, devletleştirme ve diğerleri

KPSS Vatandaşlık · İdare hukuku · Okuma 8 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaMahallî idarelerin anayasal güvenceleri nelerdir, belediye ve büyükşehir belediyesi nasıl kurulur ve organları nelerdir?Bağlantılı konudan (Türkiye'nin idari yapısı). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Anayasa'nın 127. maddesine göre mahallî idareler; il, belediye veya köy halkının mahallî müşterek ihtiyaçlarını karşılamak üzere kurulan, karar organları seçmenlerce seçilen kamu tüzel kişileridir ve seçimleri beş yılda bir yapılır. Organlık sıfatının kaybı yargı kararıyla olur; ancak görevleriyle ilgili bir suç nedeniyle haklarında soruşturma veya kovuşturma açılan organları ve üyelerini İçişleri Bakanı geçici tedbir olarak kesin hükme kadar görevden uzaklaştırabilir. Mahallî idareler, Cumhurbaşkanının izniyle aralarında birlik kurabilir.

Mahallî idareler: çerçeve, belediye, büyükşehir

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Kamu malları nelerdir, idare hangi yollarla mal edinir, kamulaştırma ile devletleştirme arasındaki fark nedir?

Kısa cevap: Kamu malları, kamu tüzel kişilerinin kamunun kullanımına ya da bir kamu hizmetine ayrılmış mallarıdır ve sahipsiz mallar, orta malları ve hizmet malları olarak üçe ayrılır. İdare mal edinmek için satın alma gibi özel hukuk yollarının yanında kamulaştırma (taşınmaza, bedeli peşin ödenerek, md. 46), devletleştirme (kamu hizmeti niteliğindeki özel teşebbüsün, gerçek karşılığı ödenerek, md. 47), istimval ve geçici işgal gibi kamu gücüne dayanan yollara başvurur.

Bir köprü, bir okul binası ve bir dağın zirvesi aynı sınıftadır: hiçbirini tapuda kendi adına kaydettiremez, hiçbirini satın alamazsın.

Kamu malları ve türleri

Medeni Kanun'a göre sahipsiz yerler ile yararı kamuya ait mallar Devletin hüküm ve tasarrufu altındadır. İdare hukukunda bu mallar, kullanılış biçimlerine göre üç gruba ayrılır:

  • Sahipsiz mallar: Üzerinde özel mülkiyet kurulmamış ve kurulamayacak yerlerdir. Kanun, aksi ispatlanmadıkça yararı kamuya ait sular ile kayalar, tepeler, dağlar, buzullar gibi tarıma elverişli olmayan yerlerin ve bunlardan çıkan kaynakların kimsenin mülkiyetinde olmadığını söyler. Anayasa da kıyıları, tabii servet ve kaynakları Devletin hüküm ve tasarrufu altında sayar.
  • Orta malları: Halkın doğrudan ve herkesçe kullanımına bırakılmış mallardır: yollar, köprüler, meydanlar, parklar, pazar yerleri, mezarlıklar, meralar ve yaylalar.
  • Hizmet malları: Bir kamu hizmetine ayrılmış, halkın ancak o hizmet aracılığıyla yararlandığı mallardır: okul, hastane, adliye, müze, kütüphane ve kışla binaları.

Kamu malları, tahsis edildikleri amaçtan ayrılmadıkça satılamaz, haczedilemez ve zamanaşımıyla kazanılamaz; özel mülkiyete tabi olmayan ve kamunun yararlanmasına ayrılan taşınmazlar tapu kütüğüne kaydedilmez. Bu korumanın mantığı basittir: herkesin kullandığı bir köprü, bir alacaklının haczi yüzünden ortadan kalkmamalıdır. İdarenin bir de kamuya tahsis edilmemiş, özel hukuk kurallarına göre yönettiği malları vardır (hazineye ait boş bir arsa gibi); bunlar kamu malı sayılmaz.

Mal edinme yolları

İdare de bir alıcı gibi pazarlık yapıp satın alabilir, bağış ya da mirasla mal edinebilir. Ama kamu hizmetinin ihtiyacı beklemeye gelmediğinde ya da malik satmaya yanaşmadığında kamu gücüne dayanan yollara başvurur.

Kamulaştırma (istimlak), kamu yararı gerektirdiğinde Devletin ya da bir kamu tüzel kişisinin, gerçek karşılığını peşin ödemek şartıyla özel mülkiyetteki taşınmazın tamamını ya da bir kısmını almasıdır. Temel haklar sayfasında gördüğümüz istisnayı hatırla: tarım reformu, büyük enerji ve sulama, iskân, orman, kıyı ve turizm projelerinde kanun taksit öngörebilir; taksit süresi beş yılı aşamaz ve taksitler eşit ödenir. Mülkiyeti almak yerine idari irtifak da kurulabilir: altından metro tüneli geçirmek gibi.

Ek bilgi: küçük çiftçi ve faiz

Toprağı doğrudan işleten küçük çiftçinin bedeli her durumda peşin ödenir; taksitlerde ve ödenmeyen bedellerde devletin kendi alacakları için uyguladığı en yüksek faiz işletilir.

Usul 2942 sayılı Kamulaştırma Kanunu'ndadır. İdare önce malikle satın alma yoluyla anlaşmaya çalışır; anlaşma olmazsa asliye hukuk mahkemesinden bedelin tespitini ve tescili ister. Malik, tebligattan itibaren 30 gün içinde kamulaştırma işlemine karşı idare mahkemesinde iptal davası açabilir. Yani işlemin hukuka uygunluğu idari yargıda, bedel adliyede tartışılır.

Ek bilgi: acele kamulaştırma ve idareler arası devir

Yurt savunmasının ihtiyacı ya da aciliyet gibi hâllerde mahkemenin yedi gün içinde belirlediği değer bankaya yatırılarak taşınmaza önceden el konulabilir. Bir kamu tüzel kişisinin taşınmazı başka bir kamu tüzel kişisince kamulaştırılamaz; idareler arasında devir yolu izlenir.

Devletleştirme, kamu hizmeti niteliği taşıyan özel teşebbüslerin, kamu yararının zorunlu kıldığı hâllerde kamuya geçirilmesidir; gerçek karşılığı üzerinden yapılır ve hesaplama usulü kanunla düzenlenir. Kamulaştırmadan farkı konusundadır: kamulaştırmada tek bir taşınmaz, devletleştirmede bütün taşınır ve taşınmaz unsurlarıyla işleyen bir işletme alınır; bu yüzden devletleştirme kanunla yapılır. Aynı maddenin 1999'da eklenen fıkrası tersini de düzenler: kamuya ait işletme ve varlıkların özelleştirilmesine ilişkin esas ve usuller kanunla gösterilir.

İki geçici yol daha vardır. İstimval, savaş, seferberlik ya da afet gibi olağanüstü durumlarda idarenin bedelini ödemek üzere özel kişilerin taşınır mallarına el koymasıdır; bir afet bölgesine iş makinesi gönderilmesi gibi. Geçici işgal, bir bayındırlık işi sırasında taş, kum, kireç gibi ham maddeleri çıkarmak ya da malzeme koymak için özel bir taşınmazın geçici olarak kullanılmasıdır. İdare kamulaştırma usulüne uymadan ve bedel ödemeden özel bir taşınmaza fiilen el atarsa buna kamulaştırmasız el atma denir; hukuka aykırı bu davranış öğretide fiilî yol olarak adlandırılır ve malik tazminat davası açabilir.

Mülkiyete el koymanın yolları
YolKonuAnahtar kural
KamulaştırmaÖzel taşınmazKamu yararı · peşin (taksit en çok 5 yıl, eşit) · bedel asliye hukuk, iptal idare mahkemesi
DevletleştirmeKamu hizmeti niteliğindeki özel teşebbüsKamu yararının zorunlu kılması · gerçek karşılık · kanunla
İstimvalTaşınırOlağanüstü durum · bedel ödenir
Geçici işgalTaşınmazın geçici kullanımıBayındırlık işi için ham madde, malzeme
Kamulaştırmasız el atmaTaşınmazUsulsüz ve bedelsiz · fiilî yol · tazminat
Akılda kalsın: Kamu malının üç türünü yararlanma biçimiyle ayır: sahibi yok (dağ, kıyı), herkes doğrudan kullanır (yol, park), hizmet aracılığıyla kullanılır (okul, hastane).
Sınavda

Nasıl sorulur“Kamulaştırma bedeline itiraz davası hangi mahkemede görülür?” sorusunun cevabı asliye hukuk mahkemesidir; kamulaştırma işleminin iptali ise idare mahkemesinde istenir. İki kavramın yeri değiştirilerek sorulur. Taksitle ödeme hâllerinde şıklara “savunma sanayii yatırımları” ya da “kentsel dönüşüm” gibi Anayasa'da sayılmayan bir alan konur; sayılanlar tarım reformu, enerji ve sulama, iskân, orman, kıyı ve turizmdir. Devletleştirmede “her özel teşebbüs devletleştirilebilir” ifadesi yanlıştır; yalnız kamu hizmeti niteliği taşıyanlar ve kamu yararı zorunlu kılarsa. Örnek sınıflandırmada park ve köprü orta malı, hastane ve okul hizmet malı, dağ ve tepe sahipsiz maldır.

▭Boşluk doldurma

Anayasa'ya göre kamulaştırma bedelinin taksitle ödenebildiği hâllerde taksitlendirme süresi yılı aşamaz. Kamu hizmeti niteliği taşıyan özel teşebbüslerin kamu yararının zorunlu kıldığı hâllerde kamuya geçirilmesine denir.

istimvalbeşondevletleştirme

?Soru çöz

Kamu mallarının türleri dikkate alındığında aşağıdaki eşleştirmelerden hangisi doğrudur?

✓ D. Köprü, yol ve meydan gibi halkın doğrudan kullandığı mallar orta malıdır. A hastane binası kamu hizmetine ayrıldığı için orta değil hizmet malıdır; B park halkın doğrudan kullandığı orta malıdır; C tepe ve kayalık alan sahipsiz maldır.

Karma tekrar

Önceki 3 sayfadan karışık 10 soru. Sınavdaki gibi konular karışık gelir; hangi konudan olduğunu çözümde görürsün. Birkaç gün sonra yeniden çöz.

?Soru 1

Aşağıdakilerden hangisi Anayasa'ya göre Cumhurbaşkanının iznine bağlıdır?

✓ C. Anayasa md. 127'ye göre mahallî idareler ancak Cumhurbaşkanının izniyle birlik kurabilir (2017'ye kadar Bakanlar Kurulu izni). Köy İçişleri Bakanlığı kararıyla kurulur (A); mahalle belediye meclisi kararı, kaymakam görüşü ve vali onayıyla kurulur (B); belde adı meclisin 3/4 kararı ve İçişleri Bakanlığı onayıyla değişir (D).Kaynak: Türkiye'nin idari yapısı · İl özel idaresi, köy ve birlikler

?Soru 2

1982 Anayasası'na göre Hâkimler ve Savcılar Kurulu ile ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi doğrudur?

✓ C. TBMM yedi üye (3 Yargıtay, 1 Danıştay, 3 öğretim üyesi veya avukat), Cumhurbaşkanı dört üye seçer. A Başkan üyelerden seçilmez, Adalet Bakanıdır; B yargı yolu yalnız meslekten çıkarma kararlarına açıktır; D Kurul Danıştay üyelerinin tamamını değil, dörtte üçünü seçer.Kaynak: Yüksek mahkemeler ve HSK · Hâkimler ve Savcılar Kurulu

?Soru 3

1982 Anayasası'na göre Anayasa Mahkemesi ile ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi doğrudur?

✓ B. Md. 147'ye göre üyelik 12 yıllıktır ve ikinci kez seçilmek yasaktır. A Başkanı Cumhurbaşkanı atamaz, Mahkeme kendi üyeleri arasından seçer; C TBMM'nin seçtiği iki üye Yargıtay değil, Sayıştay kökenlidir; D emeklilik yaşı 70 değil, 65'tir.Kaynak: Yüksek mahkemeler ve HSK · Anayasa Mahkemesi'nin kuruluşu

?Soru 4

1982 Anayasası'na göre Anayasa Mahkemesi kararlarıyla ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır?

✓ B. Md. 153 açıkça “iptal kararları geriye yürümez” der; norm, kararın yayımıyla ya da Mahkeme'nin belirlediği ileri tarihte yürürlükten kalkar. A kararların kesin ve bağlayıcı olması, C gerekçesiz açıklanamaması ve D iptalin en çok bir yıl ertelenebilmesi md. 153'ün hükümleridir.Kaynak: Yüksek mahkemeler ve HSK · Çalışma usulü ve kararları

?Soru 5

1982 Anayasası'na göre kamu kurumu niteliğindeki meslek kuruluşlarıyla ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır?

✓ B. Anayasa'nın 135. maddesi, meslek kuruluşlarının organ seçimlerinde siyasi partilerin aday gösteremeyeceğini açıkça yazar. A doğrudur: organlar üyelerce, yargı gözetiminde gizli oyla seçilir; C doğrudur: kamuda asli ve sürekli görevdekilere kayıt zorunluluğu yoktur; D doğrudur: kuruluş amaçları dışında faaliyet yasağı da aynı maddededir.Kaynak: Türkiye'nin idari yapısı · Hizmet yerinden yönetim

?Soru 6

5442 sayılı İl İdaresi Kanunu'na göre aşağıdakilerden hangisi kanunla yapılmaz?

✓ C. 5442 sayılı Kanun md. 2'ye göre il ve ilçe sınırlarının değiştirilmesi kanunla değil Cumhurbaşkanı onayıyla yapılır. A il kurulması, B ilçenin başka ile bağlanması, D il merkezinin belirlenmesi kanunla yapılır.Kaynak: Türkiye'nin idari yapısı · Taşra: il, ilçe, vali, kaymakam

?Soru 7

Aşağıdakilerden hangisi Anayasa'nın 138. maddesinde düzenlenen mahkemelerin bağımsızlığı ilkesine aykırı değildir?

✓ A. Kanun yolu, yargının kendi içindeki denetimidir ve bağımsızlığı zedelemez. Genelge göndermek (B), görülmekte olan dava hakkında Mecliste görüşme yapmak (C) ve mahkeme kararının uygulanmasını geciktirmek (D) md. 138'de açıkça yasaklanmıştır.Kaynak: Yargı · Yargı yetkisi ve bağımsızlık

?Soru 8

Aşağıdakilerden hangisi Anayasa'nın 141. maddesinde yer alan hükümlerden biri değildir?

✓ D. 141. madde bütün mahkemelerin her türlü kararlarının gerekçeli yazılmasını ister ve istisna tanımaz; millî güvenlik maddede hiç geçmez. A duruşmaların açıklığı birinci, B küçüklerin yargılanması ikinci, C davaların az giderle ve süratle bitirilmesi dördüncü fıkradadır.Kaynak: Yargı · Açık duruşma, gerekçe, sürat

?Soru 9

Bir valinin, yoğun kar yağışı nedeniyle ildeki okulları Millî Eğitim Bakanlığına danışmadan tatil etmesi aşağıdaki ilkelerden hangisiyle açıklanır?

✓ D. Vali, merkezî idarenin ildeki temsilcisi olarak bu kararı başkente sormadan ama Devlet tüzel kişiliği adına alır; illerin idaresi yetki genişliğine dayanır (md. 126). A ve C yerinden yönetim ayrı bir tüzel kişilik ister, vali onu temsil etmez; B vesayet ayrı tüzel kişiler arasında olur, burada ilişki aynı tüzel kişilik içindedir.Kaynak: Türkiye'nin idari yapısı · Merkezden, yerinden yönetim, yetki genişliği

?Soru 10

2017 yılında yapılan Anayasa değişikliğiyle ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi doğrudur?

✓ B. 6771 sayılı Kanun md. 145, 156 ve 157'yi kaldırdı ve 142. maddeye disiplin mahkemeleri ile savaş hâli istisnasını içeren fıkrayı ekledi. Askerî Yargıtay başka bir mahkemeye dönüştürülmedi (A), DGM'ler 2004'te kaldırıldı (C), mahkemelerin kuruluşu kanunla düzenlenir (D).Kaynak: Yargı · Mahkemelerin kuruluşu, askerî yargı
110
Daha fazla soru çözmek ister misin?İdare hukuku konusundan 110 soru seni bekliyor. Çözümlü; yanlışların Hata Defteri'ne kaydedilir.
Soru çöz →