Madde 66Türk vatandaşlığı
Türk Devletine vatandaşlık bağıyla bağlı olan herkesi Türk sayar; Türk babanın ya da Türk ananın çocuğu da Türktür. Vatandaşlık kanunun gösterdiği şartlarla kazanılır ve yalnız kanunda belirtilen hâllerde kaybedilir. Hiçbir Türk, vatana bağlılıkla bağdaşmayan bir eylemde bulunmadıkça vatandaşlıktan çıkarılamaz. Vatandaşlıktan çıkarma ile ilgili karar ve işlemlere karşı yargı yolu kapatılamaz. Maddenin bir cümlesi 2001'de yürürlükten kaldırılmıştır.
En çok sorulan: Vatandaşlıktan çıkarmanın şartı (vatana bağlılıkla bağdaşmayan eylem) ve bu karar ve işlemlere karşı yargı yolunun kapatılamaması sorulur.
Anayasadaki ifade: “Türk babanın veya Türk ananın çocuğu Türktür.”
Anayasadaki ifade: “Vatandaşlıktan çıkarma ile ilgili karar ve işlemlere karşı yargı yolu kapatılamaz.”
İlgili: Konu anlatımı: Türk vatandaşlığı
Madde 67Seçme, seçilme ve siyasi faaliyette bulunma hakları
Vatandaşlara kanundaki şartlara uygun olarak seçme, seçilme, bağımsız ya da bir parti içinde siyasi faaliyette bulunma ve halkoylamasına katılma hakkı tanır. Seçimler ve halkoylaması serbest, eşit, gizli, tek dereceli, genel oy, açık sayım ve döküm esaslarına göre, yargı yönetim ve denetimi altında yapılır; yurt dışındaki vatandaşların oy kullanabilmesi için kanun uygulanabilir tedbirleri belirler. On sekiz yaşını dolduran her Türk vatandaşı seçme ve halkoylamasına katılma hakkına sahiptir. Ceza infaz kurumları ve tutukevlerinde oy kullanılmasında seçim emniyeti tedbirlerini Yüksek Seçim Kurulu belirler. Seçim kanunları temsilde adalet ile yönetimde istikrar ilkelerini bağdaştıracak biçimde düzenlenir.
En çok sorulan: Seçim ilkelerinin listesi, on sekiz yaş, oy kullanamayanlar (taksirli suç hükümlüsü kullanabilir) ve seçim kanunu değişikliğinin bir yıl içindeki seçimlerde uygulanmaması sorulur.
Anayasadaki ifade: “Onsekiz yaşını dolduran her Türk vatandaşı seçme ve halkoylamasına katılma haklarına sahiptir.”
Anayasadaki ifade: “Silah altında bulunan er ve erbaşlar ile askeri öğrenciler, taksirli suçlardan hüküm giyenler hariç ceza infaz kurumlarında bulunan hükümlüler oy kullanamazlar.”
Anayasadaki ifade: “Seçim kanunlarında yapılan değişiklikler, yürürlüğe girdiği tarihten itibaren bir yıl içinde yapılacak seçimlerde uygulanmaz.”
İlgili: Konu anlatımı: kişi, sosyal ve siyasi haklar
Madde notu: Ek fıkra: 3/10/2001-4709/24 md.
Madde 68Parti kurma, partilere girme ve partilerden ayrılma
Vatandaşlara siyasi parti kurma, usulüne göre partiye girme ve partiden ayrılma hakkı tanır; parti üyeliği için on sekiz yaşını doldurmak gerekir. Siyasi partiler demokratik siyasi hayatın vazgeçilmez unsurlarıdır ve önceden izin almadan kurulur. Tüzük, program ve eylemleri Devletin bağımsızlığına, ülkesi ve milletiyle bölünmez bütünlüğüne, insan haklarına, eşitlik ve hukuk devleti ilkelerine, millet egemenliğine, demokratik ve laik Cumhuriyet ilkelerine aykırı olamaz; diktatörlüğü savunamaz, suç işlenmesini teşvik edemez. Sayılan kamu görevlileri ve yükseköğretim öncesi öğrenciler partiye üye olamaz. Yükseköğretim elemanlarının üyeliği ancak kanunla düzenlenebilir ve bunlar merkez organları dışında parti görevi alamaz. Devlet partilere yeterli düzeyde ve hakça mali yardım yapar.
En çok sorulan: Partiye üye olamayanlar listesi, on sekiz yaş şartı, partilerin önceden izin almadan kurulması ve yükseköğretim elemanlarının yalnız merkez organlarında görev alabilmesi sorulur.
Anayasadaki ifade: “Parti üyesi olabilmek için onsekiz yaşını doldurmuş olmak gerekir.”
Anayasadaki ifade: “Siyasi partiler önceden izin almadan kurulurlar ve Anayasa ve kanun hükümleri içerisinde faaliyetlerini sürdürürler.”
Madde notu: Değişik: 23/7/1995-4121/6 md.
Madde 69Siyasi partilerin uyacakları esaslar
Siyasi partilerin faaliyetleri ve parti içi düzenleri demokrasi ilkelerine uygun olur; partiler ticari faaliyete girişemez ve gelir giderleri amaçlarına uygun olmalıdır. Partilerin mal edinimleri ile gelir ve giderlerinin kanuna uygunluğunu Anayasa Mahkemesi Sayıştaydan yardım alarak denetler ve bu denetim sonunda verdiği kararlar kesindir. Tüzük ve programı 68. maddenin dördüncü fıkrasına aykırı partiye temelli kapatma kararı verilir; eylemleri yüzünden kapatma için partinin bu fiillerin odağı hâline geldiğinin tespiti gerekir. Temelli kapatılan parti başka adla kurulamaz; kapatılmaya sebep olan üyeler beş yıl başka partinin kurucusu, üyesi, yöneticisi ve deneticisi olamaz. Yabancı devletlerden, uluslararası kuruluşlardan ve Türk uyrukluğunda olmayan kişilerden maddi yardım alan parti temelli kapatılır.
En çok sorulan: Kapatma davasını açan (Yargıtay Cumhuriyet Başsavcısı) ve karar veren (Anayasa Mahkemesi), mali denetimde Sayıştayın yardımı, beş yıllık yasak ve kapatma yerine Devlet yardımından yoksun bırakma sorulur.
Anayasadaki ifade: “Siyasi partilerin kapatılması, Yargıtay Cumhuriyet Başsavcısının açacağı dava üzerine Anayasa Mahkemesince kesin olarak karara bağlanır.”
Anayasadaki ifade: “Temelli kapatılan bir parti bir başka ad altında kurulamaz.”
Madde notu: Değişik: 23/7/1995-4121/7 md.
Madde 70Hizmete girme
Her Türke kamu hizmetlerine girme hakkı tanır. Hizmete alınmada görevin gerektirdiği niteliklerden başka hiçbir ayrım gözetilemez. Yani bir göreve alınacak kişide aranabilecek ölçüt, o görevin gerektirdiği niteliklerdir. Hakkın sahibi her Türk olarak yazılmıştır; madde kamu hizmetlerine girme hakkı başlığının ilk maddesidir.
En çok sorulan: Hakkın sahibinin her Türk olduğu ve hizmete alınmada görevin gerektirdiği nitelikler dışında ayrım yasağı sorulur.
Anayasadaki ifade: “Hizmete alınmada, görevin gerektirdiği niteliklerden başka hiçbir ayırım gözetilemez.”
İlgili: 657: memurluğa alınma şartları
Madde 71Mal bildirimi
Kamu hizmetine girenlerin mal bildiriminde bulunmasını ve bu bildirimlerin hangi sürelerle tekrarlanacağını kanuna bırakır; Anayasa süreyi kendisi belirlemez. İkinci cümle bir istisna yasağı koyar: yasama ve yürütme organlarında görev alanlar mal bildirimi yükümlülüğünün dışında tutulamaz. Böylece yükümlülük kamu hizmetine girenlerle birlikte yasama ve yürütmede görev alanları da kapsar.
En çok sorulan: Bildirimlerin tekrarlanma sürelerinin kanunla düzenlendiği ve yasama ile yürütme organlarında görev alanların bundan istisna edilemeyeceği sorulur.
Anayasadaki ifade: “Yasama ve yürütme organlarında görev alanlar, bundan istisna edilemez.”
İlgili: Sözlük: mal bildirimi
Madde 72Vatan hizmeti
Vatan hizmetini her Türkün hem hakkı hem ödevi sayar. Bu hizmetin Silahlı Kuvvetlerde ya da kamu kesiminde nasıl yerine getirileceği veya hangi durumda getirilmiş sayılacağı kanunla düzenlenir. Böylece Anayasa vatan hizmetini Silahlı Kuvvetlerle sınırlamaz; kamu kesiminde yerine getirilmesini de anar ve ayrıntıyı kanuna bırakır.
En çok sorulan: Vatan hizmetinin hem hak hem ödev olduğu ve Silahlı Kuvvetlerde ya da kamu kesiminde yerine getirilebileceği sorulur.
Anayasadaki ifade: “Vatan hizmeti, her Türkün hakkı ve ödevidir.”
Madde 73Vergi ödevi
Herkesin kamu giderlerini karşılamak için mali gücüne göre vergi ödemekle yükümlü olduğunu söyler; vergi yükünün adaletli ve dengeli dağılımı maliye politikasının sosyal amacıdır. Vergi, resim, harç ve benzeri mali yükümlülükler kanunla konur, değiştirilir veya kaldırılır. Bunların muaflık, istisna, indirim ve oranlarında, kanunun belirttiği alt ve üst sınırlar içinde değişiklik yapma yetkisi Cumhurbaşkanına verilebilir. 2017'de 6771 sayılı Kanunla bu fıkradaki 'Bakanlar Kuruluna' ibaresi 'Cumhurbaşkanına' olarak değiştirildi.
En çok sorulan: Vergi ödevinin mali güce göre olduğu, mali yükümlülüklerin kanunla konduğu ve Cumhurbaşkanına yalnız kanundaki alt ve üst sınırlar içinde değişiklik yetkisi verilebileceği sorulur.
Anayasadaki ifade: “Herkes, kamu giderlerini karşılamak üzere, mali gücüne göre, vergi ödemekle yükümlüdür.”
Anayasadaki ifade: “Vergi, resim, harç ve benzeri mali yükümlülükler kanunla konulur, değiştirilir veya kaldırılır.”
Madde 74Dilekçe, bilgi edinme ve kamu denetçisine başvurma hakkı
Vatandaşlara ve karşılıklılık esası gözetilerek Türkiye'de ikamet eden yabancılara, kendileriyle ya da kamuyla ilgili dilek ve şikâyetleri için yetkili makamlara ve TBMM'ye yazıyla başvurma hakkı tanır; kendileriyle ilgili başvuruların sonucu gecikmeksizin yazılı bildirilir. Herkes bilgi edinme ve kamu denetçisine başvurma hakkına sahiptir. TBMM Başkanlığına bağlı Kamu Denetçiliği Kurumu idarenin işleyişiyle ilgili şikâyetleri inceler. Kamu Başdenetçisi TBMM tarafından gizli oyla dört yıl için seçilir: ilk iki oylamada üye tamsayısının üçte iki, üçüncüde salt çoğunluğu aranır; o da sağlanamazsa en çok oy alan iki aday arasında dördüncü oylama yapılır.
En çok sorulan: Dilekçe hakkında yabancılar için karşılıklılık şartı, bilgi edinme ve kamu denetçisine başvurmanın herkese tanınması, Kurumun TBMM Başkanlığına bağlılığı ve Başdenetçinin dört yıllık görev süresi sorulur.
Anayasadaki ifade: “Herkes, bilgi edinme ve kamu denetçisine başvurma hakkına sahiptir.”
Anayasadaki ifade: “Kamu Başdenetçisi Türkiye Büyük Millet Meclisi tarafından gizli oyla dört yıl için seçilir.”
Madde notu: Ek fıkra: 7/5/2010-5982/8 md.