Türkiye'nin idari yapısı: merkezî idare ve yerinden yönetim

İdare hukukunun özelliklerinden idarenin anayasal esaslarına, Cumhurbaşkanlığı teşkilatı ve 17 bakanlıktan vali ve kaymakama, il özel idaresi, belediye, büyükşehir ve köyün organlarından üniversite, TRT ve meslek kuruluşlarına kadar; her kural madde numarası ve güncel mevzuatla.

9 durakİdare
18 etkinlikeşleştir · sırala · doldur · çöz
0 / 18tamamlanan etkinlik
110 sorubu konuda çözebileceğin
KAVRAM · İDARE HUKUKU

İdare hukuku nedir? Kanunlaşmamış genç bir dalın özellikleri ve idari fonksiyon

KPSS Vatandaşlık · İdare hukuku · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaKamu hukuku ve özel hukuk dalları nelerdir, karma hukuk dalları hangileridir?Bağlantılı konudan (Hukukun kaynakları ve dalları). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Taraflardan birinin devlet olduğu ve devletin kamu gücüyle üstün durumda bulunduğu ilişkileri kamu hukuku düzenler: anayasa, idare, ceza, vergi, yargılama, icra ve iflas hukuku ile devletler genel hukuku. Eşit kişiler arasındaki ilişkileri özel hukuk düzenler: medeni hukuk, borçlar hukuku, ticaret hukuku ve devletler özel hukuku. İş, hava, toprak, çevre, banka ve fikir ve sanat eserleri hukuku gibi iki özelliği birlikte taşıyan dallara karma hukuk dalları denir.

Kamu, özel ve karma hukuk

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

İdare hukuku nedir, özellikleri nelerdir ve idarenin görev alanları nelerdir?

Kısa cevap: İdare hukuku, Devletin ve öteki kamu tüzel kişilerinin kuruluşunu, işleyişini ve bireylerle ilişkilerini düzenleyen kamu hukuku dalıdır. Genç, kanunlaştırılmamış (tedvin edilmemiş), büyük ölçüde Danıştay içtihatlarıyla gelişmiş bir daldır; işlemleri tek yanlıdır, statü hukukudur ve uyuşmazlıkları idari yargıda çözülür. İdari fonksiyonun konusu kamu hizmeti, amacı kamu yararıdır ve idare talep beklemeden kendiliğinden harekete geçer.

Sabah çalan okul zili, kaldırımı yıkayan belediye aracı, nüfus müdürlüğünde alınan sıra numarası: gün boyu farkına varmadan idare hukukunun içinden geçeriz.

İdare hukuku, “idare” denen büyük örgütün hukukudur. Devletin ve belediye, üniversite, il özel idaresi gibi öteki kamu tüzel kişilerinin nasıl kurulduğunu, nasıl çalıştığını ve vatandaşla nasıl ilişki kurduğunu düzenler. Bir kamu hukuku dalıdır, çünkü taraflardan biri kamu gücüyle donatılmış idaredir ve ilişki eşitler arasında kurulmaz. Medeni hukukta bir kira sözleşmesi iki tarafın iradesiyle doğar; idare ise bir ruhsatı iptal ederken ya da bir para cezası verirken karşı tarafın onayını beklemez.

Neden “genç” ve neden “içtihat hukuku”?

Bugünkü anlamıyla idare hukuku 19. yüzyılda Fransa'da, Fransız Danıştayının (Conseil d'État) kararlarıyla şekillendi; medeni hukuka ya da ceza hukukuna göre bu yüzden genç bir daldır. Türkiye'de Türk Medeni Kanunu ya da Türk Ceza Kanunu gibi bütün kuralları tek metinde toplayan bir “İdare Kanunu” yoktur; idare hukuku kanunlaştırılmamış (tedvin edilmemiş) bir daldır. Kurallar Anayasa'ya, yüzlerce ayrı kanuna, Cumhurbaşkanlığı kararnamelerine ve yönetmeliklere dağılmıştır; aradaki boşlukları idari yargının, özellikle Danıştayın kararları doldurur. Örneğin “yetki ve usulde paralellik” (bir işlemi değiştirmek için onu yapan makamın aynı usulü izlemesi) ve “düzenli idare” ilkeleri bir kanun maddesinden değil, Danıştay içtihatlarından doğmuştur.

İki özellik daha sorulur. Birincisi tek yanlılık: idari işlem, idarenin tek taraflı irade açıklamasıyla doğar ve ilgilinin rızası aranmaz. İkincisi statü kavramıdır: memurluk, askerlik ya da öğrencilik gibi durumların hak ve ödevleri önceden kanunla belirlenmiştir. Kişi bu duruma girdiğinde kuralları pazarlık konusu yapamaz, hazır bir statüye katılır. İdare ile kişi arasındaki uyuşmazlıklar da kural olarak idari yargıda (idare ve vergi mahkemeleri, Danıştay) çözülür.

İdari fonksiyon ve idarenin görev alanları

İdari fonksiyon, toplumun gündelik ve ortak ihtiyaçlarını karşılamaya yönelik Devlet faaliyetidir. Konusu kamu hizmeti, amacı her zaman kamu yararıdır; idari işlem ve eylemlerle yürütülür ve idareye kamu gücü kullanma imkânı verir. Zaman bakımından kesintisiz işler. En ayırt edici yanı ise kendiliğinden (re'sen) harekete geçmesidir: mahkeme ancak dava açılınca karar verir, idare ise çöken yolu onarmak için kimsenin dilekçe vermesini beklemez. İdarenin başlıca görev alanları şunlardır:

İdarenin başlıca görev alanları
AlanNe yapılır? Örnek
Millî güvenlikÜlkenin iç ve dış güvenliği; TBMM'ye karşı Cumhurbaşkanı sorumludur
Kamu hizmetleriEğitim, sağlık, ulaşım, çevre gibi sürekli ve düzenli hizmetler
KollukKamu düzenini korumak, bozulunca yeniden kurmak
Özendirme ve desteklemeTurizm, ihracat ya da sanayi teşvikleri
Planlamaİleride doğacak ihtiyaçlara hazırlık; kalkınma planları
İç düzenPersonel alımı, hizmet içi eğitim, araç-gereç ve bina temini

Kamu hizmetinin ilkeleri ile kamu düzeni ve kolluk türleri bir sonraki sayfada, kamu görevlileri ve idari işlemlerle birlikte anlatılıyor; bu sayfanın geri kalanı ise bütün bu faaliyetleri yürüten örgütün, yani idari teşkilatın nasıl kurulduğuna ayrılıyor.

Akılda kalsın: İdare hukukunun özelliklerini altı kelimeyle tut: genç, kamu, tek yanlı, içtihat, kanunlaşmamış, statü. İdari fonksiyonun ayırt edici iki özelliği: amaç = kamu yararı, harekete geçiş = re'sen (yargı ise talep bekler). Görev alanları: güvenlik, hizmet, kolluk, teşvik, plan, iç düzen.
Sınavda

Nasıl sorulur“İdare hukukunun özelliklerinden biri değildir” sorusunun cevabı çoğu zaman “kanunlaştırılmış (tedvin edilmiş) olması” ya da “özel hukukun bir dalı olması”dır; ikisi de doğrunun tersidir. İdari fonksiyonun “ancak talep üzerine harekete geçtiği” söylenirse ifade yanlıştır; talep beklemek yargının özelliğidir. Personel alımı ve araç-gereç temininin hangi görev alanına girdiği sorulursa cevap iç düzendir.

⇄Bilgi eşleştirme idarenin görev alanları

?Soru çöz

Aşağıdakilerden hangisi idare hukukunun özelliklerinden biri değildir?

✓ C. Türkiye'de bütün idare hukuku kurallarını toplayan bir “İdare Kanunu” yoktur; idare hukuku kanunlaştırılmamış (tedvin edilmemiş) bir daldır. A doğrudur: özel hukukun değil kamu hukukunun dalıdır; B doğrudur: büyük ölçüde içtihatlarla gelişmiştir; D doğrudur: işlemleri idarenin tek yanlı iradesiyle doğar.
ANAYASA · MD. 123 · MD. 124 · MD. 125

İdarenin anayasal esasları: kanunilik, bütünlük, kamu tüzel kişiliği ve yargı denetimi

KPSS Vatandaşlık · İdare hukuku · Okuma 9 dk · 2 etkinlik

Önce hatırla1982 Anayasası'na göre Türkiye Cumhuriyeti'nin nitelikleri nelerdir?Bağlantılı konudan (1982 Anayasası'nın genel esasları). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Anayasa'nın 2. maddesine göre Türkiye Cumhuriyeti; toplumun huzuru, millî dayanışma ve adalet anlayışı içinde, insan haklarına saygılı, Atatürk milliyetçiliğine bağlı, Başlangıç'ta belirtilen temel ilkelere dayanan, demokratik, laik ve sosyal bir hukuk devletidir. Bu nitelikler 4. madde gereği değiştirilemez.

Cumhuriyetin nitelikleri

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

1982 Anayasası'na göre idarenin temel ilkeleri nelerdir, kamu tüzel kişiliği nasıl kurulur?

Kısa cevap: Anayasa'nın 123. maddesine göre idare, kuruluş ve görevleriyle bir bütündür ve kanunla düzenlenir; kuruluşu ve görevleri merkezden yönetim ve yerinden yönetim esaslarına dayanır; kamu tüzel kişiliği ancak kanunla veya Cumhurbaşkanlığı kararnamesiyle kurulur. 125. maddeye göre idarenin her türlü eylem ve işlemine karşı yargı yolu açıktır, ancak yargı yetkisi hukuka uygunluk denetimiyle sınırlıdır ve yerindelik denetimi yapılamaz.

Bir bakanlığı kim kurar, bir valilik hangi yetkiyle karar alır, bir üniversite neden kendi adına dava açabilir? Cevapların hepsi Anayasa'nın aynı maddesinde başlar.

Kanunilik: idareyi kanun kurar (md. 123)

123. maddenin ilk cümlesi iki ilkeyi birlikte koyar: idare kuruluş ve görevleriyle bir bütündür ve kanunla düzenlenir. İkinci yarı idarenin kanuniliği ilkesidir: idarenin örgütünü kurmak ve ona görev vermek kural olarak TBMM'nin işidir, idare de yetkisini kanundan alır. Amaç, kamu gücünü kullanan örgütün sınırlarını halkın temsilcilerinin çizmesidir; idare kendi kendine yetki üretemez. Hukuk devletinin (md. 2) idaredeki yansıması da budur: idare Anayasa'ya, kanuna, Cumhurbaşkanlığı kararnamesine ve yönetmeliğe uygun davranmak zorundadır.

2017 değişikliği bu ilkeye önemli istisnalar getirdi; bazı konular artık kanunla değil Cumhurbaşkanlığı kararnamesiyle düzenlenir: bakanlıkların kurulması, kaldırılması, görev ve teşkilatı (md. 106), üst kademe kamu yöneticilerinin atanma usulü (md. 104), MGK Genel Sekreterliğinin teşkilatı (md. 118) ve Devlet Denetleme Kurulunun işleyişi (md. 108). Anayasa'da münhasıran kanunla düzenlenmesi öngörülen konularda ise kararname çıkarılamaz.

Bütünlük ve kamu tüzel kişiliği

İdare yüzlerce ayrı birimden oluşsa da Anayasa onu tek bir bütün sayar. Bu bütünlüğü merkezî idarenin içinde hiyerarşi, merkez ile yerinden yönetim kuruluşları arasında idari vesayet sağlar; ikisini dördüncü konuda karşılaştıracağız. Bütünün parçaları iki gruba ayrılır: kendi tüzel kişiliği olmayıp Devlet tüzel kişiliğinin içinde yer alanlar (bakanlık, valilik, kaymakamlık, emniyet müdürlüğü, mahkeme, fakülte) ve Devletten ayrı kamu tüzel kişiliğine sahip olanlar (belediye, üniversite, TRT, baro).

Kamu tüzel kişiliği, bir kuruluşa kendi adına hak ve borç edinme, kendi bütçesine ve malvarlığına sahip olma, kendi personelini çalıştırma, kendi adına dava açma ve dava edilme imkânı verir. Anayasa bu kimliğin nasıl verileceğini sıkı tutar: kamu tüzel kişiliği kanunla veya Cumhurbaşkanlığı kararnamesiyle kurulur (md. 123). 2017'den önce metin “ancak kanunla veya kanunun açıkça verdiği yetkiye dayanılarak” diyordu. Devlet, en büyük ve asıl kamu tüzel kişisidir; ötekiler ondan ayrılarak kurulur.

Bazı kuruluşların kamu tüzel kişisi olduğu Anayasa'da açıkça yazar: mahallî idareler yani il özel idaresi, belediye ve köy (md. 127), üniversiteler (md. 130), TRT (md. 133), Atatürk Kültür, Dil ve Tarih Yüksek Kurumu (md. 134) ve kamu kurumu niteliğindeki meslek kuruluşları (md. 135). YÖK, RTÜK ve Kamu Denetçiliği Kurumu da Anayasa'da düzenlenir, ama tüzel kişiliklerini kendi kanunlarından alır. Diyanet İşleri Başkanlığı ise Anayasa'da adı geçtiği hâlde (md. 136) “genel idare içinde” yer aldığı için ayrı bir tüzel kişiliğe sahip değildir.

Yönetmelik yetkisi bu ayrımla doğrudan bağlantılıdır. 124. maddeye göre Cumhurbaşkanı, bakanlıklar ve kamu tüzel kişileri, kendi görev alanlarını ilgilendiren kanunların ve Cumhurbaşkanlığı kararnamelerinin uygulanmasını sağlamak üzere ve bunlara aykırı olmamak şartıyla yönetmelik çıkarabilir. Bakanlıkların tüzel kişiliği yoktur ama Anayasa onlara bu yetkiyi ayrıca tanımıştır; valilik ya da kaymakamlık gibi tüzel kişiliği olmayan birimler ise yönetmelik çıkaramaz. Hangi yönetmeliklerin Resmî Gazete'de yayımlanacağını kanun belirler.

Kamu yararı ve yargı denetimi (md. 125)

İdarenin her işleminde aranan amaç kamu yararıdır. Kişisel bir hesap, siyasi bir intikam ya da belli bir kişiyi kayırma amacıyla yapılan işlem, şekli ne kadar düzgün olursa olsun amaç yönünden hukuka aykırıdır ve iptal edilir. Bu sapmayı yakalayacak olan da bağımsız yargıdır.

125. madde denetimin çerçevesini çizer: idarenin her türlü eylem ve işlemine karşı yargı yolu açıktır. 2017'ye kadar metin, Cumhurbaşkanının tek başına yapacağı işlemleri ve Yüksek Askerî Şûra kararlarını yargı denetimi dışında tutuyordu; değişiklik bu ibareyi kaldırdı. Bugün YAŞ'ın yalnız terfi işlemleri ile kadrosuzluk nedeniyle emekliye ayırma kararları dışarıda kalır; diğer bütün ilişik kesme kararlarına karşı yargı yolu açıktır.

Yargının sınırı da aynı maddededir: yargı yetkisi, idari eylem ve işlemlerin hukuka uygunluğunun denetimiyle sınırlıdır ve hiçbir surette yerindelik denetimi şeklinde kullanılamaz. Mahkeme “bu okul buraya değil şuraya yapılmalıydı” diyemez. Yürütmenin durdurulması için iki şart birlikte aranır: işlem uygulanırsa telafisi güç veya imkânsız zararların doğması ve işlemin açıkça hukuka aykırı olması; karar gerekçe gösterilerek verilir.

Ek bilgi: yürütmeyi durdurmanın sınırlanması

Kanun, olağanüstü hâllerde, seferberlik ve savaş hâlinde, ayrıca millî güvenlik, kamu düzeni ve genel sağlık nedenleriyle yürütmenin durdurulmasını sınırlayabilir.

Ek bilgi: dava süresi, idarenin tazmin yükümlülüğü ve tahkim

Maddede üç kural daha vardır. İdari işlemlere karşı açılacak davalarda süre yazılı bildirim tarihinden başlar. İdare, kendi eylem ve işlemlerinden doğan zararı ödemekle yükümlüdür. 1999'da eklenen hükme göre kamu hizmetleriyle ilgili imtiyaz şartlaşma ve sözleşmelerinden doğan uyuşmazlıkların millî veya milletlerarası tahkim yoluyla çözülmesi öngörülebilir; milletlerarası tahkime ancak yabancılık unsuru taşıyan uyuşmazlıklarda gidilebilir.

Kim kurar? İdari teşkilatın iskeleti
İşlemÖrnekler
Kanunİl, ilçe (5442 md. 2) · il özel idaresi (ilin kuruluş kanunuyla) · büyükşehir belediyesi · üniversite · meslek kuruluşları
Cumhurbaşkanlığı kararnamesiBakanlıklar ve teşkilatları (md. 106) · Cumhurbaşkanlığı teşkilatı (1 sayılı CBK)
Cumhurbaşkanının izniMahallî idare birlikleri (md. 127)
İçişleri BakanlığıKöy kurulması; köy adının değiştirilmesi
Belediye meclisi + kaymakam görüşü + vali onayıMahalle (tüzel kişiliği yok)
Akılda kalsın: Kuruluş işlemi kurumun ağırlığına göre değişir: il, ilçe, büyükşehir ve üniversite kanunla; bakanlıklar CBK ile; birlikler Cumhurbaşkanı izniyle; köy İçişleri Bakanlığı kararıyla kurulur. Yürütmenin durdurulmasında bağlaç “ve”dir: telafisi güç zarar ve açık hukuka aykırılık.
Sınavda

Nasıl sorulur“Hangisi Cumhurbaşkanlığı kararnamesiyle düzenlenir?” sorusunda doğru cevap bakanlıkların kuruluşudur; il kurulması, üniversite ve meslek kuruluşu kanunla kurulur. “Mahkeme bir idari işlemi yerinde olmadığı gerekçesiyle iptal edebilir” ifadesi yanlıştır. Yürütmenin durdurulmasının şartları “veya” ile bağlanırsa şık yanlıştır.

Tuzak“Diyanet İşleri Başkanlığı Anayasa'da düzenlendiği için kamu tüzel kişisidir” ifadesi de klasik bir tuzaktır.

?Soru çöz

1982 Anayasası'na göre aşağıdakilerden hangisi Cumhurbaşkanlığı kararnamesiyle düzenlenir?

✓ A. Anayasa md. 106'ya göre bakanlıkların kurulması, kaldırılması, görev ve yetkileri ile teşkilat yapısı Cumhurbaşkanlığı kararnamesiyle düzenlenir. B il, İl İdaresi Kanunu'na göre kanunla kurulur; C devlet üniversitelerinin kanunla kurulacağını Anayasa söyler (md. 130); D meslek kuruluşları da kanunla kurulur (md. 135).

▭Boşluk doldurma

Anayasa'nın 125. maddesine göre yargı yetkisi, idari eylem ve işlemlerin denetimi ile sınırlıdır ve hiçbir surette denetimi şeklinde kullanılamaz.

yerindelikkamu yararıhukuka uygunlukhiyerarşi
İDARİ TEŞKİLAT · MD. 123 · MD. 126

Merkezden yönetim ve yerinden yönetim: yetki genişliği ile yetki devri arasındaki ince çizgi

KPSS Vatandaşlık · İdare hukuku · Okuma 8 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaÜniter devlet, federal devlet ve konfederasyon arasındaki farklar nelerdir?Bağlantılı konudan (Anayasa, devlet ve hükûmet sistemleri). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Devlet; ülke, insan topluluğu (millet) ve egemenlik unsurlarından oluşan, yasama, yürütme ve yargı organlarıyla işleyen siyasi örgütlenmedir. Egemenliğin kaynağına göre devlet monarşi (başındaki kişi soyla gelir) ya da cumhuriyet (devlet başkanı seçilir) olur. Yapısına göre ise üniter (tek merkezli; Türkiye, md. 3), federal (federal devlet ile federe devletlerden oluşan; ABD, Almanya) ya da konfederasyon (bağımsız devletlerin andlaşmayla kurduğu, ayrılma hakkı bulunan birlik) olabilir. Bölgeli devlet, üniter devletle federasyon arasında bir modeldir.

Devlet ve devlet şekilleri

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Merkezden yönetim ve yerinden yönetim nedir, yetki genişliği ile yetki devri arasındaki fark nedir?

Kısa cevap: Anayasa'nın 123. maddesine göre idarenin kuruluş ve görevleri merkezden yönetim ve yerinden yönetim esaslarına dayanır. Merkezden yönetimde kararlar Devlet tüzel kişiliği adına ve hiyerarşi içinde alınır; yerinden yönetimde hizmeti Devletten ayrı kamu tüzel kişileri (belediye, üniversite gibi) yürütür. Yetki genişliği, valinin belirli konularda merkeze danışmadan Devlet adına karar alabilmesidir (md. 126); yetki devri ise bir makamın, hukukun izin verdiği ölçüde yetkisinin bir kısmını yazılı olarak alt makama bırakmasıdır.

Kars'taki bir öğretmenin ataması Ankara'dan çıkar, ama aynı sokağın çöpünü Kars Belediyesi toplar. Türkiye'nin idari yapısı bu iki mantığın dengesi üzerine kuruludur.

Merkezden yönetim

Merkezden yönetim, kamu hizmetlerinin tek bir tüzel kişilik, yani Devlet adına planlanması ve kararların merkezde alınmasıdır. Merkezî idarenin iki katı vardır: kararların alındığı başkent teşkilatı (Cumhurbaşkanlığı, bakanlıklar, yardımcı kuruluşlar) ve bu kararları ülkenin her köşesinde uygulayan taşra teşkilatı (il, ilçe ve bölge kuruluşları). Valilik ya da ilçe millî eğitim müdürlüğünün kendine ait tüzel kişiliği yoktur; görevlileri merkezce atanır ve merkezin hiyerarşisine bağlı çalışır.

İki modelin güçlü ve zayıf yanları
Merkezden yönetimYerinden yönetim
Güçlü yanıBirlik ve standart hizmet; güçlü Devlet otoritesi; görevliler yerel baskıdan uzak; tek bütçe, kolay mali denetimBürokrasi azalır; hizmet yerel ihtiyaca göre biçimlenir; demokrasiye ve halkın katılımına uygundur
Zayıf yanıBürokrasi ve kırtasiyecilik, yavaşlık; farklı yörelerin ihtiyaçları aynı kalıba sokulur; katılım zayıfHizmet standardı bölgeden bölgeye değişebilir; yerel çıkar ve partizanlık baskısı; mali denetim zorlaşır

Yetki genişliği: merkezin taşradaki eli (md. 126)

Merkezden yönetimin yavaşlığını gidermek için geliştirilen araç yetki genişliğidir. Anayasa'ya göre illerin idaresi yetki genişliği esasına dayanır (md. 126). Bu, merkezin ildeki en yüksek temsilcisi olan valiye belirli konularda başkente sormadan, Devlet adına karar alma imkânı verilmesidir. Kar fırtınası bastırdığında okulları tatil eden ya da kamu düzeni için tedbir alan vali, bakanlıktan onay beklemez.

Ancak yetki genişliği yerinden yönetim değildir. Vali kendi adına değil Devlet tüzel kişiliği adına karar verir, merkezin hiyerarşisi içinde kalır ve atanmış bir görevlidir; yetki genişliği merkezden yönetimi yalnızca yumuşatır. Anayasa bu esası yalnız illerin idaresi için koyar, ilçeleri ve kaymakamı anmaz. İl İdaresi Kanunu ise birden çok ili içine alan bölge kuruluşlarına da belirli hizmetler için yetki genişliği tanınabileceğini söyler (5442 md. 3).

Yetki devri

Yetki devri, bir makamın kendisine verilen yetkinin bir kısmını, hukukun açıkça izin verdiği ölçüde ve yazılı olarak alt makama bırakmasıdır. Üç şartı akılda tutmak yeter: devre izin veren açık bir kural, devrin kısmi olması ve yazılı yapılması. Belediye başkanı görev ve yetkilerinin bir kısmını yöneticilik sıfatı bulunan belediye görevlilerine, vali il özel idaresine ilişkin yetkilerinin bir kısmını vali yardımcılarına, yönetici görevlilere ve ilçelerde kaymakamlara devredebilir. Cumhurbaşkanı da yetkilerinin bir kısmını sınırlarını yazılı olarak belirterek astlarına devredebilir ve gerektiğinde devrettiği yetkiyi kendisi de doğrudan kullanabilir.

Yetki genişliğiyle farkı kaynaktadır: yetki genişliği doğrudan Anayasa'dan ve kanundan doğar, kimsenin ayrıca vermesine gerek yoktur; yetki devri ise yetkili makamın bir iradesine dayanır ve o makam devri geri alabilir. Öğretide bundan ayrı tutulan imza yetkisinin devrinde ise yetki devredende kalır, alt makam yalnızca onun adına imza atar.

Yerinden yönetim: yer ve hizmet yönünden

Yerinden yönetim, bir kamu hizmetinin Devlet tüzel kişiliğinden ayrı, kendi bütçesi ve organları olan bir kamu tüzel kişisi eliyle yürütülmesidir. Bu kuruluşlar merkezin hiyerarşisine değil, daha gevşek bir bağ olan idari vesayetine tabidir. İki türü vardır. Yer yönünden (yerel) yerinden yönetimde ölçüt coğrafyadır: belli bir yerin halkının ortak ihtiyaçlarını o halkın seçtiği organlar karşılar; Anayasa bunları üç tane sayar: il özel idaresi, belediye ve köy (md. 127). Hizmet yönünden yerinden yönetimde ölçüt uzmanlıktır: üniversite, TRT, Sosyal Güvenlik Kurumu ya da bir baro, belli bir hizmeti kendi alanında yürütür.

Solda tek bir tüzel kişi (Devlet) ve onun içinde işleyen hiyerarşi, sağda Devletten ayrı tüzel kişiler var. İki blok arasındaki bağ emir değil, vesayettir.Görsel: Sınav Defteri
Yetki genişliği, yetki devri ve yerinden yönetim
KavramKaynağıKim adına?Tüzel kişilik
Yetki genişliğiAnayasa md. 126 (iller) + kanunDevlet adınaAyrı tüzel kişilik yok
Yetki devriHukukun izni + yetkili makamın yazılı iradesiDevredenin yetkisi, alt makamcaAynı tüzel kişi içinde
Yerinden yönetimAnayasa md. 123, 127 + kuruluş kanunuKendi adınaAyrı kamu tüzel kişisi
Akılda kalsın: Formül: yetki genişliği = merkez + hız; yerinden yönetim = ayrı kişilik + vesayet.
Sınavda

Nasıl sorulur“Yetki genişliği, yerinden yönetimin bir türüdür” ifadesi yanlıştır; yetki genişliği merkezden yönetimin içinde kalır. “Anayasa'ya göre ilçelerin idaresi de yetki genişliğine dayanır” ifadesi de yanlıştır; 126. madde yalnız illeri anar.

Tuzak“Hangisi hizmet yönünden yerinden yönetim kuruluşu değildir?” sorusunda çeldirici genellikle bir büyükşehir belediyesidir; o, yer yönünden yerinden yönetim kuruluşudur. Mahalle, seçimle gelen muhtarına rağmen tüzel kişiliği olmadığı için yerinden yönetim kuruluşu sayılmaz.

⇄Bilgi eşleştirme teşkilat kavramları

?Soru çöz

Bir valinin, yoğun kar yağışı nedeniyle ildeki okulları Millî Eğitim Bakanlığına danışmadan tatil etmesi aşağıdaki ilkelerden hangisiyle açıklanır?

✓ D. Vali, merkezî idarenin ildeki temsilcisi olarak bu kararı başkente sormadan ama Devlet tüzel kişiliği adına alır; illerin idaresi yetki genişliğine dayanır (md. 126). A ve C yerinden yönetim ayrı bir tüzel kişilik ister, vali onu temsil etmez; B vesayet ayrı tüzel kişiler arasında olur, burada ilişki aynı tüzel kişilik içindedir.
İDARİ DENETİM · MD. 127 · MD. 137

Hiyerarşi ve idari vesayet: idarenin bütünlüğünü sağlayan iki bağ ve kanunsuz emir

KPSS Vatandaşlık · İdare hukuku · Okuma 7 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaİdare hukuku nedir, özellikleri nelerdir ve idarenin görev alanları nelerdir?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

İdare hukuku, Devletin ve öteki kamu tüzel kişilerinin kuruluşunu, işleyişini ve bireylerle ilişkilerini düzenleyen kamu hukuku dalıdır. Genç, kanunlaştırılmamış (tedvin edilmemiş), büyük ölçüde Danıştay içtihatlarıyla gelişmiş bir daldır; işlemleri tek yanlıdır, statü hukukudur ve uyuşmazlıkları idari yargıda çözülür. İdari fonksiyonun konusu kamu hizmeti, amacı kamu yararıdır ve idare talep beklemeden kendiliğinden harekete geçer.

İdare hukuku ve idari fonksiyon

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Hiyerarşi ile idari vesayet arasındaki farklar nelerdir, kanunsuz emir nasıl uygulanır?

Kısa cevap: Hiyerarşi aynı tüzel kişilik içindeki ast-üst ilişkisidir; üst, asta emir ve talimat verir ve işlemlerini hem hukukilik hem yerindelik yönünden denetler. İdari vesayet ise farklı tüzel kişiler arasında, merkezî idarenin yerinden yönetim kuruluşları üzerinde yalnız kanunda gösterilen ölçüde kullandığı istisnai denetimdir (md. 127); emir ve talimat vermeyi kapsamaz. Kanunsuz emirde ast aykırılığı emri verene bildirir; üst emrini yazıyla yenilerse emir yerine getirilir ve sorumluluk üste geçer, ama konusu suç olan emir hiçbir surette yerine getirilmez (md. 137).

Valinin kaymakama verdiği talimat ile İçişleri Bakanının bir belediye başkanını görevden uzaklaştırması dışarıdan aynı “yukarıdan aşağı” hareket gibi görünür; hukuken ise bambaşka iki bağdır.

Hiyerarşi: aynı çatı altında astlık-üstlük

Hiyerarşi, aynı tüzel kişilik içindeki kademeli ast-üst ilişkisidir. Merkezî idarede Cumhurbaşkanından bakana, oradan valiye, kaymakama, ilçe millî eğitim müdürüne ve okul müdürüne inen zincir böyledir; hepsi Devlet tüzel kişiliğinin içindedir. Hiyerarşi yalnız merkezde de kalmaz, her tüzel kişinin kendi içinde de vardır: belediye başkanı ile zabıta müdürü, rektör ile dekan ve bölüm başkanı arasındaki bağ da hiyerarşidir.

Hiyerarşi genel ve olağan bir yetkidir; kullanılması için kanunda ayrıca yazılmasına gerek yoktur, çünkü örgütlenmenin doğal sonucudur. Üst, asta emir ve talimat verir; astın işlemlerini önceden onaylayabilir, sonradan kaldırabilir, değiştirebilir ya da geri alabilir. Denetim hem hukukilik hem yerindelik yönünden yapılır: üst, hukuka aykırı olmasa bile yerinde bulmadığı bir işlemi düzeltebilir. Yine de kanun bir yetkiyi doğrudan asta vermişse üst, astın yerine geçip o işlemi kendisi yapamaz.

Kanunsuz emir (md. 137)

Astın itaat ödevinin sınırı kanunsuz emirdir. Kamu hizmetinde herhangi bir sıfatla çalışan kişi, üstünden aldığı emri yönetmeliğe, Cumhurbaşkanlığı kararnamesine, kanuna veya Anayasa'ya aykırı görürse emri yerine getirmez ve aykırılığı emri verene bildirir. Üst emrinde ısrar eder ve emrini yazıyla yenilerse emir yerine getirilir; bu durumda emri yerine getiren sorumlu olmaz. Böylece hem idarenin işleyişi durmaz hem de sorumluluk yazılı bir belgeyle gerçek sahibine bağlanır.

Bir sınır ise mutlaktır: konusu suç teşkil eden emir hiçbir surette yerine getirilmez; yerine getiren, emri yazılı almış olsa bile sorumluluktan kurtulamaz. Bir müdür memura sahte belge düzenlemesini yazıyla emretse bile memur bunu yapamaz. Askerî hizmetlerin görülmesi ve acele hâllerde kamu düzeni ile kamu güvenliğinin korunması için kanunla gösterilen istisnalar ise saklıdır.

İdari vesayet: farklı tüzel kişiler arasında

İdari vesayet, Devlet ile ondan ayrı kamu tüzel kişileri arasında bütünlüğü sağlayan bağdır. Ölçüt tektir: denetleyen ile denetlenen farklı tüzel kişiliklere sahipse ilişki vesayettir. İçişleri Bakanı, vali ve kaymakam Devlet tüzel kişiliğinin içindedir; belediye, il özel idaresi ve köy ise kendi tüzel kişilikleriyle karşılarında durur. Anayasa'ya göre merkezî idare mahallî idareler üzerinde, mahallî hizmetlerin idarenin bütünlüğü ilkesine uygun yürütülmesi, kamu görevlerinde birliğin sağlanması, toplum yararının korunması ve mahallî ihtiyaçların gereği gibi karşılanması amacıyla, kanunda belirtilen esas ve usuller dairesinde idari vesayet yetkisine sahiptir (md. 127).

“Kanunda belirtilen” ifadesi vesayetin kilit noktasıdır: vesayet istisnai bir yetkidir ve ancak kanunun açıkça gösterdiği hâllerde, gösterdiği usulle kullanılır. Vesayet makamı emir ve talimat veremez, denetlediği kuruluşun yerine geçip karar alamaz; denetim kural olarak hukukilik denetimidir. Örneğin belediye meclisinin kesinleşen kararları yedi gün içinde mahallin en büyük mülki idare amirine gönderilir ve gönderilmeyen karar yürürlüğe girmez (5393 md. 23); ama vali ya da kaymakam bu kararı kendisi değiştiremez. İçişleri Bakanının görevden uzaklaştırma yetkisi ve Danıştaya fesih başvurusu da kanunda gösterilmiş vesayet araçlarıdır.

Vesayet yalnız mahallî idarelerle sınırlı değildir; merkezî idare, hizmet yönünden yerinden yönetim kuruluşlarını da kendi kanunlarında gösterilen ölçüde denetler. Danıştay içtihatlarına göre tüzel kişiliği olan bazı üst kuruluşlarla alt kuruluşlar arasında da vesayet ilişkisi vardır: YÖK ile üniversiteler, Türkiye Barolar Birliği ile barolar, Türkiye Odalar ve Borsalar Birliği ile odalar, büyükşehir belediyesi ile ilçe belediyeleri bu örneklerdendir.

Hiyerarşi ile idari vesayet
Hiyerarşiİdari vesayet
Nerede?Aynı tüzel kişilik içindeFarklı tüzel kişiler arasında
DayanakGenel ve olağan; ayrıca yazılmasa da vardırİstisnai; yalnız kanunda gösterilen hâllerde
Emir-talimatVerilirVerilemez
DenetimHukukilik + yerindelikKural olarak hukukilik
ÖrnekVali → kaymakam; rektör → dekanİçişleri Bakanı → belediye; YÖK → üniversite
Akılda kalsın: Tek soru sor: “İkisi aynı tüzel kişinin içinde mi?” Evetse hiyerarşi, hayırsa vesayet.
Sınavda

Nasıl sorulurSoru bir ilişki çifti verir ve türünü ister. Vali ile kaymakam, bakan ile vali, rektör ile dekan hiyerarşidir; İçişleri Bakanı ile belediye, vali ile il dışındaki bir belediye, YÖK ile üniversite vesayettir. “Vesayet makamı, denetlediği kuruluşa emir ve talimat verebilir” ifadesi yanlıştır.

TuzakKanunsuz emirde iki tuzak vardır: “Yazıyla yenilenen suç teşkil eden emir yerine getirilir” ifadesi yanlıştır; “Üst emrini yazıyla yenilediğinde emri yerine getiren ast sorumlu olur” ifadesi de yanlıştır.

↕Sıralama kanunsuz emir, md. 137

  1. Üst, emrinde ısrar eder ve emrini yazıyla yeniler
  2. Ast, aldığı emri mevzuata aykırı bulur
  3. Ast emri yerine getirir; sorumluluk emri verene ait olur
  4. Ast emri yerine getirmez ve aykırılığı emri verene bildirir

▭Boşluk doldurma

Hiyerarşi tüzel kişilik içinde işler; idari vesayet ise tüzel kişiler arasında, yalnız kanunda gösterilen ölçüde kullanılır.

özelaynıfarklıkamu
MERKEZÎ İDARE · BAŞKENT TEŞKİLATI

Başkent teşkilatı: Cumhurbaşkanlığı, 17 bakanlık ve merkeze yardımcı kuruluşlar

KPSS Vatandaşlık · İdare hukuku · Okuma 7 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaCumhurbaşkanı yardımcıları ve bakanlar nasıl atanır, kime karşı sorumludur?Bağlantılı konudan (Cumhurbaşkanı). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Cumhurbaşkanı seçildikten sonra bir veya daha fazla Cumhurbaşkanı yardımcısı atayabilir. Yardımcılar ve bakanlar, milletvekili seçilme yeterliliğine sahip olanlar arasından Cumhurbaşkanı'nca atanır ve görevden alınır; TBMM önünde milletvekili andıyla andiçer, milletvekiliyse üyelikleri sona erer ve Cumhurbaşkanı'na karşı sorumludur (md. 106). Bakanlıklar Cumhurbaşkanlığı kararnamesiyle kurulur.

Cumhurbaşkanı yardımcıları ve bakanlar

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Merkezî idarenin başkent teşkilatı nelerden oluşur, Cumhurbaşkanlığına bağlı kuruluşlar ve bakanlıklar hangileridir?

Kısa cevap: Merkezî idarenin başkent teşkilatı Cumhurbaşkanlığı, bakanlıklar ve merkeze yardımcı kuruluşlardan oluşur. 1 sayılı Cumhurbaşkanlığı Kararnamesine göre Cumhurbaşkanlığı teşkilatında Cumhurbaşkanı yardımcıları, Genel Sekreterlik, on politika kurulu, on bir bağlı kurum ve kuruluş ile Yatırım ve Finans Ofisi yer alır; bakanlık sayısı 17'dir ve bakanlıklar Cumhurbaşkanlığı kararnamesiyle kurulur (md. 106). Danıştay, Sayıştay, Millî Güvenlik Kurulu ve Ekonomik ve Sosyal Konsey merkeze danışma ve denetimle yardım eder.

2018'de hükûmet sistemi değişince Ankara'daki tabelalar da değişti: Başbakanlık kalktı, Cumhurbaşkanlığının çatısı altında yeni bir teşkilat kuruldu.

Cumhurbaşkanı ve yardımcıları

2017 Anayasa değişikliğiyle yürütme yetkisi tek başına Cumhurbaşkanına verildi; Cumhurbaşkanı hem Devletin başı hem de merkezî idarenin en üst amiridir (md. 104). Seçimi, görevleri ve sorumluluğu Cumhurbaşkanı sayfasında, kararnameleri yürütmenin düzenleyici işlemleri sayfasında anlatıldı; burada teşkilata odaklanıyoruz. Eski düzendeki Bakanlar Kurulu ve Başbakanlık 2017 değişikliğiyle kaldırılmıştır.

Cumhurbaşkanı yardımcılarının ve bakanların atanmasını, andını ve sorumluluğunu Cumhurbaşkanı sayfasında gördük (md. 106). Kendini yokla: yardımcıyı kim atar, kime karşı sorumludur? (Cumhurbaşkanı atar, Cumhurbaşkanına karşı sorumludur.) Teşkilat açısından eklenecek tek ayrıntı vekâlettir: 1 sayılı CBK'ya göre boşalmada vekâlet en yaşlı yardımcıya, geçici ayrılmada Cumhurbaşkanının görevlendirdiği yardımcıya aittir (md. 18).

Cumhurbaşkanlığı teşkilatı (1 sayılı CBK)

Cumhurbaşkanlığı teşkilatı (1 sayılı CBK)
BirimAkılda tutulacak
Genel SekreterlikEn üst amiri, en yüksek Devlet memuru olan Genel Sekreterdir
Politika kurulları (10)Başkanı Cumhurbaşkanı; en az üç üye, üyeleri Cumhurbaşkanı atar; karar almaz, öneri geliştirir
Bağlı kurum ve kuruluşlar (11)Devlet Arşivleri, Devlet Denetleme Kurulu, Diyanet İşleri, İletişim, MGK Genel Sekreterliği, MİT, Millî Saraylar, Savunma Sanayii, Siber Güvenlik (2025), Strateji ve Bütçe, Türkiye Varlık Fonu
Yatırım ve Finans OfisiÖzel bütçeli; kamu tüzel kişiliği var
Yüksek İstişare Kurulu2019'da kuruldu; üyelerini Cumhurbaşkanı belirler

Bakanlıklar

Bakanlıkların kurulması, kaldırılması, görev ve yetkileri, teşkilat yapısı ile merkez ve taşra teşkilatlarının kurulması 2017'den beri Cumhurbaşkanlığı kararnamesiyle düzenlenir (md. 106). Bugün 1 sayılı CBK'da 17 bakanlık vardır: Adalet; Aile ve Sosyal Hizmetler; Çalışma ve Sosyal Güvenlik; Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği; Dışişleri; Enerji ve Tabii Kaynaklar; Gençlik ve Spor; Hazine ve Maliye; İçişleri; Kültür ve Turizm; Millî Eğitim; Millî Savunma; Sağlık; Sanayi ve Teknoloji; Tarım ve Orman; Ticaret; Ulaştırma ve Altyapı. Her bakanlığın başında Cumhurbaşkanına karşı sorumlu bir bakan ve ona yardım eden bakan yardımcıları bulunur; bakanlıkların merkez, taşra ve gerektiğinde yurt dışı teşkilatı ile bağlı, ilgili ve ilişkili kuruluşları vardır.

Bir ayrıntı her yıl çeldirici olur: Genelkurmay Başkanlığı Cumhurbaşkanlığına değil, Kara, Deniz ve Hava Kuvvetleri komutanlıklarıyla birlikte Millî Savunma Bakanına bağlıdır. Cumhurbaşkanı gerekli gördüğünde Genelkurmay Başkanından ve kuvvet komutanlarından doğrudan bilgi alabilir ve onlara doğrudan emir verebilir (1 sayılı CBK md. 338).

Ek bilgi: son CBK değişiklikleri ve politika kurullarının adları

Genel Sekreterliğin adı 2024 sonuna kadar İdari İşler Başkanlığıydı (174 sayılı CBK ile değişti). Politika kurulları 2025 değişikliğiyle (183 sayılı CBK) on tanedir: Bilim, Teknoloji ve Yenilik; Eğitim ve Öğretim; Ekonomi; Güvenlik ve Dış Politikalar; Hukuk; Kültür ve Sanat; Sağlık; Sosyal ve Gençlik; Tarım ve Gıda; Yerel Yönetim ve Afet. Aynı CBK Dijital Dönüşüm, Finans ve İnsan Kaynakları ofislerini kaldırdı ve Yatırım Ofisinin adını Yatırım ve Finans Ofisi yaptı. Bu numaralar ve adlar sık değiştiği için sınavda ezber yerine kurulların işlevi (öneri geliştirmek) sorulur.

Merkeze yardımcı kuruluşlar

Bazı anayasal kuruluşlar idari karar almaz; merkeze görüş, inceleme ve denetimle yardım eder. Hiçbirinin görüşü Cumhurbaşkanını bağlamaz.

Merkeze yardımcı kuruluşlar
KuruluşNe yapar?
Danıştayİdari yargının en üst mahkemesi ve danışma organı; imtiyaz şartlaşma ve sözleşmeleri hakkında iki ay içinde düşüncesini bildirir
SayıştayKamu idarelerinin gelir, gider ve mallarını TBMM adına denetler
Millî Güvenlik KuruluMillî güvenlik siyasetiyle ilgili tavsiye kararlarını Cumhurbaşkanına bildirir; iki ayda bir toplanır
Ekonomik ve Sosyal Konsey2010'da Anayasa'ya girdi; ekonomik ve sosyal politikalarda istişari görüş bildirir
Akılda kalsın: Cumhurbaşkanlığının sayı merdiveni: 1 Genel Sekreterlik · 1 ofis · 10 politika kurulu · 11 bağlı kuruluş · 17 bakanlık. Yardımcı kuruluşların fiilleri farklıdır: Danıştay düşünce bildirir (2 ay), MGK tavsiye eder (2 ayda bir toplanır), Ekonomik ve Sosyal Konsey istişari görüş verir, politika kurulları öneri geliştirir. Hiçbiri Cumhurbaşkanını bağlamaz.
Sınavda

Nasıl sorulur“Hangisi Cumhurbaşkanlığına bağlı kuruluşlardan biri değildir?” sorusunda doğru cevap çoğu zaman Genelkurmay Başkanlığıdır. Diyanet İşleri Başkanlığı ise bağlı kuruluştur ama ayrı tüzel kişiliği yoktur; Yatırım ve Finans Ofisinin ise kamu tüzel kişiliği vardır. “Bakanlıklar kanunla kurulur” ifadesi 2017 sonrası için yanlıştır. “Cumhurbaşkanı yardımcıları TBMM'nin onayıyla atanır” ve “MGK kararları Cumhurbaşkanını bağlar” ifadeleri de yanlıştır.

⇄Bilgi eşleştirme merkeze yardımcı kurullar

?Soru çöz

1 sayılı Cumhurbaşkanlığı Kararnamesine göre aşağıdakilerden hangisi Cumhurbaşkanlığına bağlı kurum ve kuruluşlardan biri değildir?

✓ B. 1 sayılı CBK md. 338'e göre Genelkurmay Başkanlığı, kuvvet komutanlıklarıyla birlikte Millî Savunma Bakanına bağlıdır. A Diyanet İşleri, C MİT ve D Strateji ve Bütçe Başkanlığı ise 37. maddede sayılan Cumhurbaşkanlığına bağlı kuruluşlardandır.
MERKEZÎ İDARE · TAŞRA · MD. 126

Taşra teşkilatı: il ve ilçe idaresi, vali, kaymakam ve bölge kuruluşları

KPSS Vatandaşlık · İdare hukuku · Okuma 8 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaOlağanüstü hâli kim ilan eder, en fazla kaç ay sürer, kaç ay uzatılabilir?Bağlantılı konudan (Yürütmenin düzenleyici işlemleri ve olağanüstü hâl). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Anayasa'nın 119. maddesine göre olağanüstü hâli (OHAL) Cumhurbaşkanı, savaş, seferberlik, ayaklanma, yaygın şiddet, kamu düzeninin ciddi bozulması, tabii afet, tehlikeli salgın hastalık ya da ağır ekonomik bunalım gibi sebeplerle yurdun tamamında veya bir bölgesinde en çok 6 ay için ilan eder. Karar aynı gün Resmî Gazete'de yayımlanır ve TBMM onayına sunulur. TBMM süreyi kısaltabilir, uzatabilir ya da OHAL'i kaldırabilir; Cumhurbaşkanının talebiyle uzatma her defasında en çok 4 aydır, savaş hâllerinde bu sınır aranmaz.

Olağanüstü hâl ilanı (md. 119)

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Taşra teşkilatı nedir, vali ve kaymakamın görevleri nelerdir, Türkiye'de kaç il ve ilçe vardır?

Kısa cevap: Anayasa'nın 126. maddesine göre Türkiye, merkezî idare kuruluşu bakımından coğrafya durumu, ekonomik şartlar ve kamu hizmetlerinin gereklerine göre illere, iller de diğer kademeli bölümlere ayrılır; illerin idaresi yetki genişliğine dayanır. İl genel idaresinin başı vali, ilçe genel idaresinin başı kaymakamdır ve ikisi de Cumhurbaşkanı kararıyla atanır. İçişleri Bakanlığı verilerine göre Türkiye'de 81 il ve merkez ilçeler hariç 922 ilçe vardır; büyükşehir olmayan 51 ilin merkez ilçeleriyle bu sayı 973 olur.

Bir ilçede sel olduğunda ertesi sabah ilk açıklamayı çoğu zaman kaymakam yapar; çünkü merkezî idarenin o ilçedeki eli odur.

İller ve kademeli bölümler (md. 126)

Anayasa, merkezî idarenin taşradaki bölünüşünü üç ölçüte bağlar: coğrafya durumu, ekonomik şartlar ve kamu hizmetlerinin gerekleri. Türkiye bu ölçütlere göre illere, iller de “diğer kademeli bölümlere” ayrılır. Anayasa “ilçe” kelimesini kullanmaz; kademeleri İl İdaresi Kanunu sayar: iller ilçelere, ilçeler bucaklara bölünür (5442 md. 1). Bucak kanunda yazılı bir kademe olarak kalsa da uygulamada artık kullanılmamaktadır.

Hangi işlemin hangi yolla yapılacağı sınavın gözdesidir (5442 md. 2). İl ve ilçe kurulması, kaldırılması, merkezlerinin belirlenmesi, adlarının değiştirilmesi ve bir ilçenin başka bir ile bağlanması kanunla olur. İl ve ilçe sınırlarının değiştirilmesi, bir köyün başka bir il ya da ilçeye bağlanması ve önemli mevki ve doğal arazi adlarının değiştirilmesi ise Cumhurbaşkanı onayıyla yapılır; bu yetki 2018'e kadar İçişleri Bakanlığı kararı ve Cumhurbaşkanının tasdikiyle kullanılıyordu. Köy adlarının değiştirilmesi, köylerin birleştirilmesi ve ayrılması İçişleri Bakanlığının onayına bağlıdır.

Sayılara gelince: İçişleri Bakanlığının mülki idare bölümleri verilerine göre Türkiye'de 81 il ve 922 ilçe vardır. Bu ilçe sayısına büyükşehir olmayan 51 ilin merkez ilçeleri girmez; onlar da sayıldığında toplam 973 ilçeye ulaşılır. Büyükşehir belediyesi bulunan 30 ilde ayrı bir “merkez ilçe” yoktur; ilin bütün ilçeleri kaymakamlarca yönetilir.

Vali

Vali, il genel idaresinin başı ve merciidir ve ilde Cumhurbaşkanının temsilcisi ve idari yürütme vasıtasıdır (md. 9). İlin genel idaresinden Cumhurbaşkanına karşı sorumludur; Cumhurbaşkanı yardımcıları ve bakanlar kendi görev alanlarındaki işler için valilere doğrudan emir ve talimat verebilir. Bakanlıkların ildeki teşkilatlarının başında bulunan il idare şube başkanları, yani il millî eğitim müdürü, il sağlık müdürü, defterdar gibi görevliler valinin emri altındadır. Valiler Cumhurbaşkanı kararıyla atanır (3 sayılı CBK, I sayılı cetvel).

Valinin başlıca yetkileri şunlardır: kanun, Cumhurbaşkanlığı kararnamesi ve diğer mevzuatın verdiği yetkileri kullanmak için genel emir çıkarabilir (md. 9); adli ve askerî kuruluşlar dışındaki bütün Devlet dairelerini, özel işyerlerini, il özel idaresi, belediye ve köy idarelerini denetler ve teftiş eder; ildeki genel ve özel bütün kolluk kuvvetlerinin amiridir, gerektiğinde askerî birliklerden yardım isteyebilir (md. 11); Cumhuriyet Bayramında ildeki resmî törenlere başkanlık eder. Anayasal yetki genişliği de valiye aittir. Ayrıca vali, Devletten ayrı bir tüzel kişi olan il özel idaresinin de başıdır; aynı kişi bir şapkasıyla Devleti, öbürüyle il özel idaresini temsil eder.

Kaymakam

Kaymakam, ilçe genel idaresinin başı ve merciidir; ilçede Cumhurbaşkanının idari yürütme vasıtasıdır ve ilçenin genel idaresinden sorumludur (5442 md. 27). Valinin talimat ve emirlerini yürütür (md. 31); ilçedeki genel ve özel kolluk kuvvetlerinin amiridir (md. 32); Devlet dairelerini, il özel idaresi, belediye ve köy idarelerini denetler ve Cumhuriyet Bayramında ilçedeki törenlere başkanlık eder. Bakanlıkların ilçedeki birimlerinin başındaki ilçe idare şube başkanları kaymakamın emri altındadır. Kaymakamlar da Cumhurbaşkanı kararıyla atanır (3 sayılı CBK, II sayılı cetvel). Büyükşehir olmayan illerin merkez ilçesinde kaymakam bulunmaz; orayı doğrudan vali yönetir.

İl ve ilçe idare kurulları

Valinin başkanlığında il idare kurulu, kaymakamın başkanlığında ilçe idare kurulu bulunur; kurullar idari, istişari ve kazai nitelikte karar alır. Örneğin görevini yapmayan köy muhtarı, yazılı ihtara rağmen işini görmezse yetkili idare kurulunun kararıyla görevden uzaklaştırılır.

Ek bilgi: idare kurullarının üyeleri

İl idare kurulu valinin başkanlığında hukuk işleri müdürü, defterdar ile millî eğitim, bayındırlık, sağlık ve tarım alanlarındaki il müdürlerinden oluşur; vali başkanlığı bir vali yardımcısına bırakabilir. İlçe idare kurulu kaymakamın başkanlığında yazı işleri müdürü, mal müdürü, hükûmet tabibi ile ilçe millî eğitim ve tarım müdürlerinden oluşur (5442 md. 57–58).

Bölge kuruluşları

Anayasa, kamu hizmetlerinin görülmesinde verim ve uyum sağlamak amacıyla birden çok ili içine alan merkezî idare teşkilatı kurulabileceğini söyler; bu teşkilatın görev ve yetkileri kanunla düzenlenir (md. 126). Bakanlıkların birkaç ili kapsayan bölge müdürlükleri bu türdendir. Bölge kuruluşları da taşra teşkilatının parçasıdır; Devlet tüzel kişiliği içinde yer alır, ayrı tüzel kişilikleri yoktur.

Vali ile kaymakam
ValiKaymakam
Neyin başı?İl genel idaresi + il özel idaresiİlçe genel idaresi
SıfatıCB'nin temsilcisi ve idari yürütme vasıtasıCB'nin idari yürütme vasıtası
AtanmaCB kararı (I sayılı cetvel)CB kararı (II sayılı cetvel)
Anayasal yetki genişliğiVar (md. 126)Anayasa'da yok
Kuruluİl idare kuruluİlçe idare kurulu
Akılda kalsın: Kuruluş yolu: il ve ilçe → kanun · sınır değişikliği → Cumhurbaşkanı onayı · köy adı → İçişleri Bakanlığı. Sayılar: 81 il · 922 ilçe (+51 merkez ilçe = 973).
Sınavda

Nasıl sorulur“İl sınırlarının değiştirilmesi kanunla olur” ifadesi yanlıştır; kanun il ve ilçe kurmak içindir, sınır değişikliği Cumhurbaşkanı onayıyla yapılır. “Anayasa'da ilçe idaresi açıkça düzenlenmiştir” ifadesi de yanlıştır.

TuzakVali sorularında iki tuzak var: “Vali adli ve askerî kuruluşları da denetler” yanlıştır; “Vali yalnızca merkezî idareyi temsil eder” ifadesi eksiktir, çünkü vali il özel idaresinin de başıdır. Bölge kuruluşlarının “ayrı tüzel kişiliği vardır” şıkkı da yanlıştır.

?Soru çöz

5442 sayılı İl İdaresi Kanunu'na göre aşağıdakilerden hangisi kanunla yapılmaz?

✓ C. 5442 sayılı Kanun md. 2'ye göre il ve ilçe sınırlarının değiştirilmesi kanunla değil Cumhurbaşkanı onayıyla yapılır. A il kurulması, B ilçenin başka ile bağlanması, D il merkezinin belirlenmesi kanunla yapılır.

▭Boşluk doldurma

Anayasa'ya göre illerin idaresi esasına dayanır. İlçe genel idaresinin başı ve mercii ise dır.

valiyetki devrikaymakamyetki genişliği
YERİNDEN YÖNETİM · YEREL · MD. 127

Mahallî idareler I: anayasal çerçeve, seçim ve denetim; belediye ve büyükşehir belediyesi

KPSS Vatandaşlık · İdare hukuku · Okuma 9 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaTüzel kişi nedir, dernek ve vakıf nasıl kurulur, tüzel kişilerin kuruluş sistemleri nelerdir?Bağlantılı konudan (Kişiler ve aile hukuku). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Tüzel kişiler, başlı başına bir varlık olmak üzere örgütlenmiş kişi toplulukları ile belli bir amaca özgülenmiş bağımsız mal topluluklarıdır. Dernek, gerçek veya tüzel en az yedi kişinin kazanç paylaşma dışında ortak bir amaç için kurduğu kişi topluluğudur ve kuruluş bildirimini mülki amire verdiği anda tüzel kişilik kazanır. Vakıf ise bir mal topluluğudur ve yerleşim yeri mahkemesi nezdindeki sicile tescille tüzel kişilik kazanır. Kamu tüzel kişiliği yalnız kanunla veya Cumhurbaşkanlığı kararnamesiyle kurulur.

Tüzel kişiler: dernek, vakıf

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Mahallî idarelerin anayasal güvenceleri nelerdir, belediye ve büyükşehir belediyesi nasıl kurulur ve organları nelerdir?

Kısa cevap: Anayasa'nın 127. maddesine göre mahallî idareler; il, belediye veya köy halkının mahallî müşterek ihtiyaçlarını karşılamak üzere kurulan, karar organları seçmenlerce seçilen kamu tüzel kişileridir ve seçimleri beş yılda bir yapılır. Organlık sıfatının kaybı yargı kararıyla olur; ancak görevleriyle ilgili bir suç nedeniyle haklarında soruşturma veya kovuşturma açılan organları ve üyelerini İçişleri Bakanı geçici tedbir olarak kesin hükme kadar görevden uzaklaştırabilir. Mahallî idareler, Cumhurbaşkanının izniyle aralarında birlik kurabilir.

Beş yılda bir, mart ayının son pazarı seçmen sandık başında hem şehrin başkanını hem meclis üyelerini hem de mahallesinin muhtarını aynı gün belirler.

Anayasal çerçeve (md. 127)

Mahallî idareler, yer yönünden yerinden yönetimin Anayasa'daki adıdır ve üç tanedir: il özel idaresi, belediye ve köy. Üçü de kamu tüzel kişisidir; kuruluş esasları kanunla belirlenir ve karar organları seçmenler tarafından seçilir. Dikkat: Anayasa yalnız karar organlarının seçimle oluşmasını şart koşar, bu yüzden il özel idaresinin başı olan valinin atanmış bir görevli olması Anayasa'ya aykırı değildir. Kuruluş, görev ve yetkiler yerinden yönetim ilkesine uygun olarak kanunla düzenlenir; bu idarelere görevleriyle orantılı gelir kaynakları sağlanır. Kanun, büyük yerleşim merkezleri için özel yönetim biçimleri de getirebilir; büyükşehir belediyelerinin anayasal dayanağı bu cümledir.

Seçimler beş yılda bir, seçim döneminin beşinci yılında mart ayının son pazarı yapılır. Belediye başkanlığında çoğunluk sistemi uygulanır, en çok oy alan aday kazanır; belediye meclisi ve il genel meclisi üyelikleri ise yüzde onluk barajlı nispi temsille dağıtılır. On sekiz yaşını dolduran her Türk vatandaşı seçilebilir; savaş hâli nedeniyle seçimler kanunla bir yıla kadar ertelenebilir.

Seçilmiş organları korumak için Anayasa önemli bir güvence koyar: organlık sıfatının kazanılmasına ilişkin itirazların çözümü ve organlık sıfatının kaybı yargı yoluyla olur. Bu yüzden belediye meclisinin ya da il genel meclisinin feshine ve belediye başkanlığının düşürülmesine, İçişleri Bakanlığının başvurusu üzerine Danıştay karar verir.

Ek bilgi: fesih ve başkanlığın düşmesi sebepleri

Belediye meclisi, kanunla verilen görevlerini ihmal edip belediye işlerini aksatırsa ya da görevleriyle ilgisi olmayan siyasi konularda karar alırsa feshedilir; yerine seçilen meclis kalan süreyi tamamlar. Belediye başkanı mazeretsiz ve kesintisiz yirmi günden fazla görevini terk ederse, seçilme yeterliliğini kaybederse, görevini sürdürmesine engel hastalık ya da engelliliği raporla belgelenirse veya meclisin feshine yol açan eylemlere katılırsa başkanlık sıfatını yitirir (5393 md. 30, 44).

Bu kuralın tek istisnası geçici bir tedbirdir: görevleriyle ilgili bir suç sebebiyle hakkında soruşturma veya kovuşturma açılan mahallî idare organlarını ya da bu organların üyelerini İçişleri Bakanı, geçici bir tedbir olarak kesin hükme kadar görevden uzaklaştırabilir (md. 127). Belediye Kanunu'na göre bu karar iki ayda bir gözden geçirilir ve devamında kamu yararı yoksa kaldırılır. Muhtarlar için ayrı bir yol işler: görevini yapmayan muhtar il ya da ilçe idare kurulunun kararıyla görevden uzaklaştırılır.

Belediye ve mahalle

Belediye, belde sakinlerinin mahallî müşterek ihtiyaçlarını karşılamak için kurulan, karar organı seçmenlerce seçilen, idari ve mali özerkliğe sahip kamu tüzel kişisidir (5393 md. 3). İl ve ilçe merkezlerinde belediye kurulması zorunludur; nüfusu 5.000 ve üzerinde olan yerleşim yerlerinde de belediye kurulabilir (md. 4). Nüfusu 2.000'in altına düşen belediyeler köye dönüştürülür (md. 11). Belde adı, belediye meclisi üye tamsayısının en az dörtte üçünün kararı ve valinin görüşü üzerine İçişleri Bakanlığının onayıyla değiştirilir (md. 10).

Ek bilgi: belediye kurulamayan yerler ve kuruluş kararı

İçme ve kullanma suyu havzalarında, sit ve diğer koruma alanlarında ve mevcut bir belediyenin sınırına 5.000 metreden yakın yerlerde belediye kurulamaz. Kuruluşta yöre seçmenlerinin oyuna başvurulur ve dosya valinin görüşüyle Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığına gönderilir. Kuruluşu Cumhurbaşkanı kararına bağlayan hüküm Anayasa Mahkemesinin 7/12/2023 tarihli kararıyla iptal edildi; 2025'teki değişiklik (7551 sayılı Kanun) kuruluş kararını verecek makamı yeniden yazmadı. Bu yüzden eski kaynaklardaki “belediye Cumhurbaşkanı kararıyla kurulur” bilgisi güncel değildir.

Belediye ve büyükşehir belediyesinin organları
OrganNasıl oluşur?Akılda tutulacak
Belediye meclisiSeçilmiş üyeler; başkanlığını belediye başkanı yaparKarar organı; başkanın iade ettiği kararda üye tamsayısının salt çoğunluğuyla ısrar ederse karar kesinleşir
Belediye başkanıHalk doğrudan seçerİdarenin başı, tüzel kişiliğin temsilcisi; parti yönetim ve denetim organlarında görev alamaz; hukuka aykırı meclis kararını 5 gün içinde iade eder
Belediye encümeniBaşkan + seçilmiş meclis üyeleri + birim amirleri (karma)Bütçeye görüş bildirir; kamulaştırma gibi bazı kararları alır
Büyükşehir belediye meclisiAyrı pusula yok: ilçe belediye başkanları doğal üye + ilçe meclis üyelerinin beşte biriBaşkanlığını doğrudan seçilen büyükşehir belediye başkanı yapar

Belediye sınırları içindeki mahalle, muhtar ve ihtiyar heyetince yönetilen bir idari birimdir. Mahalle kurulması, kaldırılması, birleştirilmesi ve sınırlarının değiştirilmesi belediye meclisinin kararı, kaymakamın görüşü ve valinin onayıyla olur; nüfusu 500'ün altında mahalle kurulamaz (5393 md. 9). Mahallenin tüzel kişiliği yoktur; bu yüzden muhtarı seçimle gelse de mahalle bir mahallî idare değildir.

Büyükşehir belediyesi

Anayasa'nın büyük yerleşim merkezleri için izin verdiği özel yönetim biçimi büyükşehir belediyesidir. Toplam nüfusu 750.000'den fazla olan illerin il belediyeleri, kanunla büyükşehir belediyesine dönüştürülebilir (5216 md. 4). 6360 sayılı Kanun'la (2012) büyükşehir belediyesinin sınırları il mülki sınırı, ilçe belediyelerinin sınırları da ilçe mülki sınırı oldu (md. 5). Bu illerde il özel idaresi kaldırıldı, belde belediyeleri ile köylerin tüzel kişiliği sona erdi ve bunlar mahalleye dönüştü. Bugün 30 büyükşehir belediyesi vardır; listeye en son 2013'te Ordu katıldı.

Büyükşehir belediyesinde başkan yardımcısı bulunmaz; hizmetleri genel sekreter ve yardımcıları yürütür, genel sekreter başkanın teklifi üzerine Çevre ve Şehircilik Bakanınca atanır. İlçe belediye başkanları büyükşehir belediye başkan vekili olamaz.

Akılda kalsın: Fesih ve düşürme Danıştay; geçici görevden uzaklaştırma İçişleri Bakanı; muhtarı uzaklaştırma idare kurulu; birlik kurma izni Cumhurbaşkanı.
Sınavda

Nasıl sorulur“Belediye meclisinin feshine İçişleri Bakanı karar verir” ifadesi yanlıştır; Bakanlık yalnız başvurur, karar Danıştayındır. “İçişleri Bakanı her türlü suç nedeniyle görevden uzaklaştırabilir” ifadesi de yanlıştır; suçun görevle ilgili olması gerekir. Mahalle, tüzel kişiliği olmadığı için mahallî idare sayılmaz. “Büyükşehir belediye meclisi üyeleri ayrı bir pusulayla seçilir” ve “Büyükşehir belediyesinde başkan yardımcısı bulunur” ifadeleri yanlıştır. Organ tablolarında yürütme: vali, başkan, muhtar; karar: meclisler; encümen ise klasik tablolarda “danışma” sütununa yazılır.

↕Sıralama belediye meclisi kararının kesinleşmesi

  1. Kesinleşen karar yedi gün içinde mahallin en büyük mülki idare amirine gönderilir
  2. Belediye başkanı, hukuka aykırı gördüğü kararı beş gün içinde gerekçesiyle meclise iade eder
  3. Belediye meclisi kararı alır
  4. Meclis, üye tamsayısının salt çoğunluğuyla kararında ısrar eder ve karar kesinleşir

?Soru çöz

1982 Anayasası ve ilgili kanunlara göre mahallî idarelerle ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi doğrudur?

✓ A. 127. maddeye göre görevle ilgili suç nedeniyle soruşturma açılan organ ve üyelerini İçişleri Bakanı geçici tedbir olarak kesin hükme kadar görevden uzaklaştırabilir. B seçimler dört değil beş yılda bir yapılır; C meclisin feshine Bakan değil Danıştay karar verir; D birlikler TBMM kararıyla değil Cumhurbaşkanının izniyle kurulur.
YERİNDEN YÖNETİM · 5302 · 442 · 5355

Mahallî idareler II: il özel idaresi, köy ve mahallî idare birlikleri; kim seçilir, kim atanır?

KPSS Vatandaşlık · İdare hukuku · Okuma 7 dk · 2 etkinlik

✎Konu anlatımı

İl özel idaresi ve köy nasıl kurulur, organları kimlerdir; mahallî idare birlikleri nasıl kurulur?

Kısa cevap: İl özel idaresi ilin kuruluş kanunuyla kurulur; organları il genel meclisi, il encümeni ve validir, büyükşehir olan 30 ilde il özel idaresi yoktur (5302 md. 4, 6360). Köy nüfusu 2.000'den az yurttur; organları köy derneği, ihtiyar meclisi ve muhtardır, muhtar aynı zamanda Devletin memurudur (442 md. 1, 10, 20). Mahallî idareler Cumhurbaşkanının izniyle aralarında birlik kurabilir (Anayasa md. 127).

Mahallî idarelerin hepsinde karar organı seçimle gelir; ama başlarına bakınca bir istisna görürsün: il özel idaresinin başı seçilmiş değil, atanmış validir.

İl özel idaresi

İl özel idaresi, il halkının mahallî müşterek ihtiyaçlarını karşılamak için kurulan, karar organı seçmenlerce seçilen, idari ve mali özerkliğe sahip kamu tüzel kişisidir (5302 md. 3). Kurulması için ayrı bir işlem gerekmez: ilin kurulmasına dair kanunla kurulur ve ilin kaldırılmasıyla tüzel kişiliği sona erer (md. 4). Belediyeden farkı alanıdır: görev alanı il sınırlarının tamamıdır (md. 5); imar, yol, su ve kanalizasyon gibi bazı hizmetleri ise belediye sınırları dışında yürütür (md. 6). Organları il genel meclisi, il encümeni ve validir; meclis, başkanını kendi üyeleri arasından gizli oyla seçer (md. 11). 2012 tarihli 6360 sayılı Kanun'dan sonra büyükşehir belediyesi bulunan 30 ilde il özel idaresi yoktur; bugün 51 ilde il özel idaresi vardır.

Köy

Köy Kanunu'na göre nüfusu 2.000'den az olan yurtlar köy, 2.000 ile 20.000 arasında olanlar kasaba, 20.000'den fazla olanlar şehir sayılır (442 md. 1); kanunun tam olarak uygulandığı köyler ise nüfusu 150'yi aşanlardır (md. 89). Cami, okul, otlak, yaylak, baltalık gibi ortak malları bulunan ve toplu ya da dağınık evlerde oturan insanlar, bağ, bahçe ve tarlalarıyla birlikte bir köy oluşturur (md. 2). Yeni köy kurulması İçişleri Bakanlığının kararıyla olur.

Köyün üç organı vardır. Köy derneği, seçme hakkı olan bütün köylülerin oluşturduğu topluluktur ve doğrudan demokrasinin bugün yaşayan örneğidir; muhtarı ve ihtiyar meclisini seçer. İhtiyar meclisi, seçilmiş üyeler ile köyün imamı ve öğretmeninden oluşur; imam ve öğretmen doğal üyedir. Muhtar köyün başıdır, ihtiyar meclisine başkanlık eder ve aynı zamanda Devletin memurudur. Muhtar ve ihtiyar meclisi seçimlerinde siyasi partiler aday gösteremez; en az altı aydır köyde oturan, 18 yaşını doldurmuş ve okuryazar her Türk vatandaşı seçilebilir.

Ek bilgi: köy derneği kararı, salma ve imece

Köy derneği köylünün isteğine bağlı bir işi yarıdan fazlasıyla benimser ve vali ya da kaymakam da rıza gösterirse o iş bütün köylü için zorunlu olur. Köy gelirleri yetmediğinde köylülerden toplanacak salmaya ihtiyar meclisi karar verir; köy işlerinin çoğu bütün köylünün birlikte çalıştığı imeceyle görülür (442 md. 12, 15, 16).

Mahallî idare birlikleri

Birden fazla mahallî idare, yürütmekle görevli oldukları hizmetlerden bazılarını birlikte görmek için birlik kurabilir. Anayasa bunun için Cumhurbaşkanının iznini arar (md. 127; 2017'ye kadar Bakanlar Kurulunun izni). 5355 sayılı Kanun'a göre birlik, tüzüğünün kesinleşmesinden sonra Cumhurbaşkanının izniyle kurulur ve ayrı bir kamu tüzel kişiliği kazanır; organları birlik meclisi, birlik encümeni ve birlik başkanıdır (md. 4, 7). En yaygın örnek köylere hizmet götürme birlikleridir: ilçedeki bütün köylerin katılımıyla kurulur, başkanı merkez ilçede vali ya da görevlendireceği vali yardımcısı, diğer ilçelerde kaymakamdır (md. 18). İl özel idareleri ve belediyeler ülke düzeyinde de kendilerini temsil eden birer birlik kurabilir (md. 20).

Dört mahallî idarenin organları yan yana. Karar organlarının hepsi seçimle gelir; başlar arasında yalnız vali atanmıştır. Encümen bazı sınav tablolarında “danışma organı” diye geçse de kanun ona karar yetkileri de verir.Görsel: Sınav Defteri
Mahallî idarelerin sayıları
SayıNe?
5 yıl · mart son pazarMahallî idare seçimleri
%10 · 18 yaşMeclis seçimlerinde baraj · seçilme yaşı
5.000 / 2.000Belediye kurulabilir / altına düşen köye döner
500Altında mahalle kurulamaz
750.000Büyükşehire dönüşebilmek için il nüfusu (kanunla)
30 / 51Büyükşehir sayısı / il özel idaresi olan il
3/4 · 20 gün · 6 ayBelde adı değişikliği · başkanlığın düşmesi için terk · muhtarlık için ikamet
Akılda kalsın: Seçilmeyen tek baş validir (atanır; Anayasa yalnız karar organının seçilmesini ister). İl özel idaresi 51 ilde var, 30 büyükşehir ilinde yok. Köy: kurulması İçişleri Bakanlığı; ihtiyar meclisinde imam ve öğretmen doğal üye; muhtar Devletin memuru; muhtar seçiminde parti adayı yok. Birlik: Cumhurbaşkanı izni.
Sınavda

Nasıl sorulurOrgan tabloları sorulur: il özel idaresinin yürütme organı vali, karar organı il genel meclisidir; il genel meclisinin başkanını vali değil meclis üyeleri kendi aralarından seçer. Köyde muhtar ile ihtiyar meclisini köy derneği seçer.

Tuzak“valinin atanması mahallî idarelerin seçimle oluşma ilkesine aykırıdır” ifadesidir; Anayasa yalnız karar organlarının seçilmesini şart koşar. “Muhtar seçimlerinde siyasi partiler aday gösterebilir” ifadesi de yanlıştır.

⇄Bilgi eşleştirme kim seçilir, kim atanır?

?Soru çöz ÖSYM tarzı

Aşağıdakilerden hangisi Anayasa'ya göre Cumhurbaşkanının iznine bağlıdır?

✓ C. Anayasa md. 127'ye göre mahallî idareler ancak Cumhurbaşkanının izniyle birlik kurabilir (2017'ye kadar Bakanlar Kurulu izni). Köy İçişleri Bakanlığı kararıyla kurulur (A); mahalle belediye meclisi kararı, kaymakam görüşü ve vali onayıyla kurulur (B); belde adı meclisin 3/4 kararı ve İçişleri Bakanlığı onayıyla değişir (D).
YERİNDEN YÖNETİM · HİZMET · MD. 130–135

Hizmet yerinden yönetim: üniversiteler, TRT, meslek kuruluşları ve düzenleyici kurumlar

KPSS Vatandaşlık · İdare hukuku · Okuma 8 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaMerkezden yönetim ve yerinden yönetim nedir, yetki genişliği ile yetki devri arasındaki fark nedir?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

Anayasa'nın 123. maddesine göre idarenin kuruluş ve görevleri merkezden yönetim ve yerinden yönetim esaslarına dayanır. Merkezden yönetimde kararlar Devlet tüzel kişiliği adına ve hiyerarşi içinde alınır; yerinden yönetimde hizmeti Devletten ayrı kamu tüzel kişileri (belediye, üniversite gibi) yürütür. Yetki genişliği, valinin belirli konularda merkeze danışmadan Devlet adına karar alabilmesidir (md. 126); yetki devri ise bir makamın, hukukun izin verdiği ölçüde yetkisinin bir kısmını yazılı olarak alt makama bırakmasıdır.

Merkezden, yerinden yönetim, yetki genişliği

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Hizmet yerinden yönetim kuruluşları nelerdir, kamu kurumu niteliğindeki meslek kuruluşlarının özellikleri nelerdir?

Kısa cevap: Hizmet yerinden yönetim, uzmanlık gerektiren bir kamu hizmetinin Devletten ayrı, kanunla veya Cumhurbaşkanlığı kararnamesiyle kurulan, kendi bütçesi ve organları olan kamu tüzel kişilerince yürütülmesidir. Anayasa'da adı geçenleri üniversiteler (md. 130), TRT (md. 133), Atatürk Kültür, Dil ve Tarih Yüksek Kurumu (md. 134) ve kamu kurumu niteliğindeki meslek kuruluşlarıdır (md. 135); BDDK, SPK, EPDK ve Rekabet Kurumu gibi düzenleyici ve denetleyici kurumlar da bu gruptadır.

Baroya kayıtlı bir avukat, mesleğinin disiplin kurallarını bir bakanlıktan değil, meslektaşlarının seçtiği bir yönetimden öğrenir; hizmet yerinden yönetimin mantığı budur.

Ortak özellikler

Hizmet yerinden yönetim kuruluşlarını mahallî idarelerden ayıran şey ölçüttür: bunlar bir yerin değil, bir hizmetin etrafında örgütlenir. Kanunla veya Cumhurbaşkanlığı kararnamesiyle kurulurlar (md. 123); kamu tüzel kişiliğine, kendi bütçe ve malvarlıklarına sahiptirler; idari ve mali bakımdan özerktirler. Merkezî idarenin hiyerarşisine değil vesayet denetimine tabidirler; yalnızca kendilerine verilen uzmanlık alanında faaliyet gösterebilirler ve bu alanda yönetmelik çıkarabilirler (md. 124). Mahallî idarelerden farklı olarak organlarının halk tarafından seçilmesi gerekmez. Başlıca türleri şunlardır:

Hizmet yerinden yönetim kuruluşlarının türleri
TürÖrnekler
İdari kamu kurumlarıKarayolları, Devlet Su İşleri, Orman ve Vakıflar genel müdürlükleri
İktisadi kamu kuruluşları (KİT)TCDD, TMO, DHMİ, ÇAYKUR, BOTAŞ; Cumhurbaşkanı kararıyla kurulur
Sosyal kamu kurumlarıSosyal Güvenlik Kurumu, Türkiye İş Kurumu
Bilimsel, teknik ve kültürel kurumlarÜniversiteler, YÖK, TRT, TÜBİTAK, TSE, Atatürk Kültür, Dil ve Tarih Yüksek Kurumu
Kamu kurumu niteliğindeki meslek kuruluşlarıBarolar, TOBB, ticaret ve sanayi odaları, tabip odaları, Türkiye Noterler Birliği
Düzenleyici ve denetleyici kurumlarRTÜK, BTK, SPK, BDDK, EPDK, Kamu İhale Kurumu, Rekabet Kurumu, KVKK

Üniversiteler, YÖK, TRT ve RTÜK

Üniversiteler, Devlet tarafından kanunla kurulan, kamu tüzel kişiliğine ve bilimsel özerkliğe sahip kuruluşlardır (md. 130). Vakıflar da kazanç amacı gütmemek şartıyla, Devletin gözetim ve denetimine tabi yükseköğretim kurumu kurabilir. Rektörler Cumhurbaşkanınca, dekanlar YÖK tarafından seçilir ve atanır; üniversite yönetim ve denetim organları ile öğretim elemanları, YÖK ve üniversitelerin yetkili organları dışındaki makamlarca görevden uzaklaştırılamaz. Üniversitelerin hazırladığı bütçeler YÖK'çe incelenip onaylandıktan sonra Millî Eğitim Bakanlığına sunulur. YÖK üyelerini ise Cumhurbaşkanı, bir kısmını üniversitelerin gösterdiği adaylar arasından atayarak, bir kısmını doğrudan seçerek belirler (md. 131).

Anayasa'ya göre Devletçe kamu tüzel kişiliği olarak kurulan tek radyo ve televizyon kurumu TRT'dir; TRT'nin ve kamu tüzel kişilerinden yardım gören haber ajanslarının özerkliği ve yayınlarının tarafsızlığı esastır (md. 133). Aynı madde, radyo ve televizyon yayınlarını düzenleyip denetleyen RTÜK'ü de düzenler: dokuz üyesi, siyasi parti gruplarının güçleri oranında gösterdikleri adaylar arasından TBMM Genel Kurulunca seçilir. Atatürk Kültür, Dil ve Tarih Yüksek Kurumu ise Cumhurbaşkanının gözetim ve desteğinde, Cumhurbaşkanının görevlendireceği bakana bağlı; Atatürk Araştırma Merkezi, Türk Dil Kurumu, Türk Tarih Kurumu ve Atatürk Kültür Merkezinden oluşan bir kamu tüzel kişisidir (md. 134).

Kamu kurumu niteliğindeki meslek kuruluşları (md. 135)

Barolar, tabip odaları ya da ticaret ve sanayi odaları; belli bir mesleğin mensuplarının ortak ihtiyaçlarını karşılamak, mesleki faaliyetlerini kolaylaştırmak, mesleğin genel menfaatlere uygun gelişmesini sağlamak ve meslek disiplini ile ahlakını korumak için kanunla kurulan kamu tüzel kişileridir. Organları kendi üyeleri tarafından, kanunda gösterilen usullerle, yargı gözetimi altında gizli oyla seçilir. Kamu kurum ve kuruluşları ile kamu iktisadi teşebbüslerinde asli ve sürekli görevlerde çalışanlar için meslek kuruluşuna girme zorunluluğu aranmaz; bir devlet hastanesinde kadrolu çalışan hekim, tabip odasına üye olmak zorunda değildir.

Anayasa bu kuruluşları siyasetten uzak tutar: kuruluş amaçları dışında faaliyette bulunamazlar ve organlarının seçimlerinde siyasi partiler aday gösteremez. Devletin bu kuruluşlar üzerindeki idari ve mali denetimi kanunla düzenlenir. Amaç dışı faaliyet gösteren meslek kuruluşunun sorumlu organlarının görevine, kanunun belirlediği merciin veya Cumhuriyet savcısının istemi üzerine mahkeme kararıyla son verilir ve yerlerine yenileri seçtirilir. Gecikmede sakınca bulunan hâllerde kanunla yetkilendirilen bir merci kuruluşu faaliyetten men edebilir; bu karar 24 saat içinde görevli hâkimin onayına sunulur, hâkim de kararını 48 saat içinde açıklar, aksi hâlde idari karar kendiliğinden yürürlükten kalkar.

Düzenleyici ve denetleyici kurumlar

Bankacılık, enerji, telekomünikasyon ve sermaye piyasası gibi teknik alanlarda düzenleyici ve denetleyici kurumlar (öğretideki adıyla bağımsız idari otoriteler) kural koyar, izin verir ve yaptırım uygular; Türkiye'de ilki 1981'de kurulan SPK'dır. Amaç piyasayı siyasi iradenin günlük etkisinden uzak, uzmanlıkla gözetmektir; bu yüzden bir bakanlığa “bağlı” değil, çoğunlukla “ilişkili” kuruluştur. Anayasa'da doğrudan düzenleneni RTÜK'tür.

Kim seçer, kim atar? Anayasal hizmet kuruluşları
KuruluşKural
RektörCumhurbaşkanı seçer ve atar (md. 130)
DekanYÖK seçer ve atar (md. 130)
YÖK üyeleriCumhurbaşkanı atar ya da doğrudan seçer (md. 131)
RTÜK (9 üye)TBMM Genel Kurulu seçer (md. 133)
Meslek kuruluşu organlarıKendi üyeleri, yargı gözetiminde gizli oyla (md. 135)
Akılda kalsın: Anayasa'da “kamu tüzel kişisi” denen hizmet kuruluşları: üniversite, TRT, AKDTYK, meslek kuruluşları. Meslek kuruluşunda süreler: 24 saat hâkime sunma, 48 saat hâkimin kararı.
Sınavda

Nasıl sorulurMd. 135 sorularında yanlış şık hep aynı yerden gelir: “Meslek kuruluşlarının organ seçimlerinde siyasi partiler aday gösterebilir” ya da “Kamuda asli ve sürekli görevde çalışanlar da meslek kuruluşuna kaydolmak zorundadır.” Üniversite sorularında dekanı Cumhurbaşkanına atatan şık yanlıştır; dekan YÖK'ün, rektör Cumhurbaşkanınındır. “Hizmet yerinden yönetim kuruluşlarının organları halk tarafından seçilir” ifadesi de yanlıştır; bu özellik mahallî idarelerin karar organlarına aittir.

?Soru çöz

1982 Anayasası'na göre kamu kurumu niteliğindeki meslek kuruluşlarıyla ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır?

✓ B. Anayasa'nın 135. maddesi, meslek kuruluşlarının organ seçimlerinde siyasi partilerin aday gösteremeyeceğini açıkça yazar. A doğrudur: organlar üyelerce, yargı gözetiminde gizli oyla seçilir; C doğrudur: kamuda asli ve sürekli görevdekilere kayıt zorunluluğu yoktur; D doğrudur: kuruluş amaçları dışında faaliyet yasağı da aynı maddededir.

⇄Bilgi eşleştirme Anayasa'daki hizmet kuruluşları

Karma tekrar

Önceki 3 sayfadan karışık 10 soru. Sınavdaki gibi konular karışık gelir; hangi konudan olduğunu çözümde görürsün. Birkaç gün sonra yeniden çöz.

?Soru 1

1982 Anayasası'na göre Hâkimler ve Savcılar Kurulu ile ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi doğrudur?

✓ C. TBMM yedi üye (3 Yargıtay, 1 Danıştay, 3 öğretim üyesi veya avukat), Cumhurbaşkanı dört üye seçer. A Başkan üyelerden seçilmez, Adalet Bakanıdır; B yargı yolu yalnız meslekten çıkarma kararlarına açıktır; D Kurul Danıştay üyelerinin tamamını değil, dörtte üçünü seçer.Kaynak: Yüksek mahkemeler ve HSK · Hâkimler ve Savcılar Kurulu

?Soru 2

Aşağıdakilerden hangisi 1982 Anayasası'na göre Danıştay'ın görevleri arasında yer almaz?

✓ D. Adli ve idari yargı arasındaki görev ve hüküm uyuşmazlıklarını Uyuşmazlık Mahkemesi çözer (md. 158). A idari uyuşmazlıkları çözmek, B imtiyaz sözleşmelerine iki ayda görüş bildirmek ve C bazı davaları ilk ve son derece görmek md. 155'te Danıştay'a verilmiştir.Kaynak: Yüksek mahkemeler ve HSK · Yargıtay, Danıştay, Uyuşmazlık M.

?Soru 3

Yönetmeliklerle ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır?

✓ D. Valilik merkezî idarenin taşra birimidir ve tüzel kişiliği yoktur; 124. madde yönetmelik yetkisini yalnız Cumhurbaşkanına, bakanlıklara ve kamu tüzel kişilerine verir. A doğrudur, yetkililer bunlardır; B doğrudur, kanun ve CBK'ye aykırı olamaz; C doğrudur, hangilerinin yayımlanacağını kanun belirler.Kaynak: Yürütmenin düzenleyici işlemleri ve olağanüstü hâl · Yönetmelikler (md. 124)

?Soru 4

Güncel Anayasa'ya göre aşağıdakilerden hangisi Millî Güvenlik Kurulunun üyeleri arasında yer almaz?

✓ D. Jandarma Genel Komutanı 2017 değişikliğiyle 118. maddedeki üye listesinden çıkarıldı. A Dışişleri Bakanı ve C Adalet Bakanı sivil üye, B Hava Kuvvetleri Komutanı asker üyedir.Kaynak: Yürütmenin düzenleyici işlemleri ve olağanüstü hâl · Millî Güvenlik Kurulu (md. 118)

?Soru 5

1982 Anayasası'na göre aşağıdakilerden hangisi yalnız hâkimler için öngörülmüş olup savcıları kapsamaz?

✓ C. Md. 138 bağımsızlığı ve vicdani kanaate göre hüküm vermeyi yalnız hâkimlere tanır. A azlolunamama (md. 139), B 65 yaşına kadar hizmet ve D yan görev yasağı (md. 140) hâkimler ile savcılar için birlikte düzenlenmiştir.Kaynak: Yargı · Hâkimlik ve savcılık teminatı

?Soru 6

Anayasa Mahkemesine bireysel başvuru ile ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi doğrudur?

✓ C. Md. 148, ihlal edilen hakkın hem Anayasa'da hem AİHS kapsamında bulunmasını ve ihlalin kamu gücünden gelmesini arar. A kamu tüzel kişileri başvuramaz; B önce olağan kanun yolları tüketilmelidir; D başvurular Genel Kurul'da değil, bölümlerde karara bağlanır (md. 149).Kaynak: Yüksek mahkemeler ve HSK · İtiraz yolu ve bireysel başvuru

?Soru 7

1982 Anayasası'na göre Anayasa Mahkemesi ile ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi doğrudur?

✓ B. Md. 147'ye göre üyelik 12 yıllıktır ve ikinci kez seçilmek yasaktır. A Başkanı Cumhurbaşkanı atamaz, Mahkeme kendi üyeleri arasından seçer; C TBMM'nin seçtiği iki üye Yargıtay değil, Sayıştay kökenlidir; D emeklilik yaşı 70 değil, 65'tir.Kaynak: Yüksek mahkemeler ve HSK · Anayasa Mahkemesi'nin kuruluşu

?Soru 8

Aşağıdakilerden hangisi Anayasa'nın 138. maddesinde düzenlenen mahkemelerin bağımsızlığı ilkesine aykırı değildir?

✓ A. Kanun yolu, yargının kendi içindeki denetimidir ve bağımsızlığı zedelemez. Genelge göndermek (B), görülmekte olan dava hakkında Mecliste görüşme yapmak (C) ve mahkeme kararının uygulanmasını geciktirmek (D) md. 138'de açıkça yasaklanmıştır.Kaynak: Yargı · Yargı yetkisi ve bağımsızlık

?Soru 9

Anayasa'nın 119. maddesine göre olağanüstü hâlle ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır?

✓ C. Uzatma her defasında en çok dört ay olabilir; altı ay ilk ilanın üst sınırıdır. A OHAL'i Cumhurbaşkanı ilan eder; B ilk ilan altı ayı geçemez; D savaş hâllerinde dört ay sınırı aranmaz; üçü de 119. maddenin hükmüdür.Kaynak: Yürütmenin düzenleyici işlemleri ve olağanüstü hâl · Olağanüstü hâl ilanı (md. 119)

?Soru 10

2017 yılında yapılan Anayasa değişikliğiyle ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi doğrudur?

✓ B. 6771 sayılı Kanun md. 145, 156 ve 157'yi kaldırdı ve 142. maddeye disiplin mahkemeleri ile savaş hâli istisnasını içeren fıkrayı ekledi. Askerî Yargıtay başka bir mahkemeye dönüştürülmedi (A), DGM'ler 2004'te kaldırıldı (C), mahkemelerin kuruluşu kanunla düzenlenir (D).Kaynak: Yargı · Mahkemelerin kuruluşu, askerî yargı
110
Daha fazla soru çözmek ister misin?İdare hukuku konusundan 110 soru seni bekliyor. Çözümlü; yanlışların Hata Defteri'ne kaydedilir.
Soru çöz →