İdare hukuku nedir? Kanunlaşmamış genç bir dalın özellikleri ve idari fonksiyon
KPSS Vatandaşlık · İdare hukuku · Okuma 6 dk · 2 etkinlik
Önce hatırlaKamu hukuku ve özel hukuk dalları nelerdir, karma hukuk dalları hangileridir?Bağlantılı konudan (Hukukun kaynakları ve dalları). Önce kendin cevapla, sonra aç.
Taraflardan birinin devlet olduğu ve devletin kamu gücüyle üstün durumda bulunduğu ilişkileri kamu hukuku düzenler: anayasa, idare, ceza, vergi, yargılama, icra ve iflas hukuku ile devletler genel hukuku. Eşit kişiler arasındaki ilişkileri özel hukuk düzenler: medeni hukuk, borçlar hukuku, ticaret hukuku ve devletler özel hukuku. İş, hava, toprak, çevre, banka ve fikir ve sanat eserleri hukuku gibi iki özelliği birlikte taşıyan dallara karma hukuk dalları denir.
✎Konu anlatımı
İdare hukuku nedir, özellikleri nelerdir ve idarenin görev alanları nelerdir?
Kısa cevap: İdare hukuku, Devletin ve öteki kamu tüzel kişilerinin kuruluşunu, işleyişini ve bireylerle ilişkilerini düzenleyen kamu hukuku dalıdır. Genç, kanunlaştırılmamış (tedvin edilmemiş), büyük ölçüde Danıştay içtihatlarıyla gelişmiş bir daldır; işlemleri tek yanlıdır, statü hukukudur ve uyuşmazlıkları idari yargıda çözülür. İdari fonksiyonun konusu kamu hizmeti, amacı kamu yararıdır ve idare talep beklemeden kendiliğinden harekete geçer.Sabah çalan okul zili, kaldırımı yıkayan belediye aracı, nüfus müdürlüğünde alınan sıra numarası: gün boyu farkına varmadan idare hukukunun içinden geçeriz.
İdare hukuku, “idare” denen büyük örgütün hukukudur. Devletin ve belediye, üniversite, il özel idaresi gibi öteki kamu tüzel kişilerinin nasıl kurulduğunu, nasıl çalıştığını ve vatandaşla nasıl ilişki kurduğunu düzenler. Bir kamu hukuku dalıdır, çünkü taraflardan biri kamu gücüyle donatılmış idaredir ve ilişki eşitler arasında kurulmaz. Medeni hukukta bir kira sözleşmesi iki tarafın iradesiyle doğar; idare ise bir ruhsatı iptal ederken ya da bir para cezası verirken karşı tarafın onayını beklemez.
Neden “genç” ve neden “içtihat hukuku”?
Bugünkü anlamıyla idare hukuku 19. yüzyılda Fransa'da, Fransız Danıştayının (Conseil d'État) kararlarıyla şekillendi; medeni hukuka ya da ceza hukukuna göre bu yüzden genç bir daldır. Türkiye'de Türk Medeni Kanunu ya da Türk Ceza Kanunu gibi bütün kuralları tek metinde toplayan bir “İdare Kanunu” yoktur; idare hukuku kanunlaştırılmamış (tedvin edilmemiş) bir daldır. Kurallar Anayasa'ya, yüzlerce ayrı kanuna, Cumhurbaşkanlığı kararnamelerine ve yönetmeliklere dağılmıştır; aradaki boşlukları idari yargının, özellikle Danıştayın kararları doldurur. Örneğin “yetki ve usulde paralellik” (bir işlemi değiştirmek için onu yapan makamın aynı usulü izlemesi) ve “düzenli idare” ilkeleri bir kanun maddesinden değil, Danıştay içtihatlarından doğmuştur.
İki özellik daha sorulur. Birincisi tek yanlılık: idari işlem, idarenin tek taraflı irade açıklamasıyla doğar ve ilgilinin rızası aranmaz. İkincisi statü kavramıdır: memurluk, askerlik ya da öğrencilik gibi durumların hak ve ödevleri önceden kanunla belirlenmiştir. Kişi bu duruma girdiğinde kuralları pazarlık konusu yapamaz, hazır bir statüye katılır. İdare ile kişi arasındaki uyuşmazlıklar da kural olarak idari yargıda (idare ve vergi mahkemeleri, Danıştay) çözülür.
İdari fonksiyon ve idarenin görev alanları
İdari fonksiyon, toplumun gündelik ve ortak ihtiyaçlarını karşılamaya yönelik Devlet faaliyetidir. Konusu kamu hizmeti, amacı her zaman kamu yararıdır; idari işlem ve eylemlerle yürütülür ve idareye kamu gücü kullanma imkânı verir. Zaman bakımından kesintisiz işler. En ayırt edici yanı ise kendiliğinden (re'sen) harekete geçmesidir: mahkeme ancak dava açılınca karar verir, idare ise çöken yolu onarmak için kimsenin dilekçe vermesini beklemez. İdarenin başlıca görev alanları şunlardır:
| Alan | Ne yapılır? Örnek |
|---|---|
| Millî güvenlik | Ülkenin iç ve dış güvenliği; TBMM'ye karşı Cumhurbaşkanı sorumludur |
| Kamu hizmetleri | Eğitim, sağlık, ulaşım, çevre gibi sürekli ve düzenli hizmetler |
| Kolluk | Kamu düzenini korumak, bozulunca yeniden kurmak |
| Özendirme ve destekleme | Turizm, ihracat ya da sanayi teşvikleri |
| Planlama | İleride doğacak ihtiyaçlara hazırlık; kalkınma planları |
| İç düzen | Personel alımı, hizmet içi eğitim, araç-gereç ve bina temini |
Kamu hizmetinin ilkeleri ile kamu düzeni ve kolluk türleri bir sonraki sayfada, kamu görevlileri ve idari işlemlerle birlikte anlatılıyor; bu sayfanın geri kalanı ise bütün bu faaliyetleri yürüten örgütün, yani idari teşkilatın nasıl kurulduğuna ayrılıyor.
Nasıl sorulur“İdare hukukunun özelliklerinden biri değildir” sorusunun cevabı çoğu zaman “kanunlaştırılmış (tedvin edilmiş) olması” ya da “özel hukukun bir dalı olması”dır; ikisi de doğrunun tersidir. İdari fonksiyonun “ancak talep üzerine harekete geçtiği” söylenirse ifade yanlıştır; talep beklemek yargının özelliğidir. Personel alımı ve araç-gereç temininin hangi görev alanına girdiği sorulursa cevap iç düzendir.
⇄Bilgi eşleştirme idarenin görev alanları
?Soru çöz
Aşağıdakilerden hangisi idare hukukunun özelliklerinden biri değildir?