Madde 48Çalışma ve sözleşme hürriyeti
Herkese dilediği alanda çalışma ve sözleşme yapma hürriyeti tanır ve özel teşebbüs kurmayı serbest bırakır. Bu serbestliğin karşısında Devletin bir görevi vardır: özel teşebbüslerin millî ekonominin gereklerine ve sosyal amaçlara uygun yürümesi, güvenlik ve kararlılık içinde çalışması için gerekli tedbirleri almak. Madde böylece bireysel hürriyeti ve Devletin düzenleyici rolünü birlikte kurar.
En çok sorulan: Özel teşebbüs kurmanın serbest olduğu ve Devletin bunların millî ekonominin gereklerine ve sosyal amaçlara uygun yürümesi için tedbir aldığı bu maddededir.
Anayasadaki ifade: “Herkes, dilediği alanda çalışma ve sözleşme hürriyetlerine sahiptir.”
Anayasadaki ifade: “Özel teşebbüsler kurmak serbesttir.”
İlgili: Konu anlatımı: kişi, sosyal ve siyasi haklar
Madde 49Çalışma hakkı ve ödevi
Çalışmayı herkes için hem hak hem ödev sayar. Devlete, çalışanların hayat seviyesini yükseltmek ve çalışma hayatını geliştirmek için çalışanları ve işsizleri koruma, çalışmayı destekleme, işsizliği önlemeye elverişli bir ekonomik ortam yaratma ve çalışma barışını sağlama görevi verir. Maddenin bir fıkrası 2001'de değiştirilmiş, bir fıkrası da aynı değişiklikle yürürlükten kaldırılmıştır.
En çok sorulan: Çalışmanın hem hak hem ödev olduğu ve Devletin yalnız çalışanları değil işsizleri de koruma görevi sorulur.
Anayasadaki ifade: “Çalışma, herkesin hakkı ve ödevidir.”
Madde notu: Değişik fıkra: 3/10/2001-4709/19 md.
Madde 50Çalışma şartları ve dinlenme hakkı
Kimsenin yaşına, cinsiyetine ve gücüne uymayan işlerde çalıştırılamayacağını söyler. Küçükler, kadınlar ve bedenî ya da ruhî yetersizliği olanlar çalışma şartları bakımından özel olarak korunur. Dinlenme çalışanların hakkıdır; ücretli hafta tatili, bayram tatili ve ücretli yıllık izin hakları ile bunların şartları kanunla düzenlenir.
En çok sorulan: Özel korunan gruplar (küçükler, kadınlar, bedenî ve ruhî yetersizliği olanlar) ve ücretli hafta, bayram tatili ile yıllık iznin kanunla düzenlenmesi sorulur.
Anayasadaki ifade: “Kimse, yaşına, cinsiyetine ve gücüne uymayan işlerde çalıştırılamaz.”
Anayasadaki ifade: “Dinlenmek, çalışanların hakkıdır.”
Madde 51Sendika kurma hakkı
Çalışanlara ve işverenlere, üyelerinin çalışma ilişkilerindeki ekonomik ve sosyal hak ve menfaatlerini korumak ve geliştirmek için önceden izin almadan sendika ve üst kuruluş kurma, bunlara serbestçe üye olma ve üyelikten serbestçe çekilme hakkı tanır. Kimse sendikaya üye olmaya ya da üyelikten ayrılmaya zorlanamaz. Hak ancak sayılan sebeplerle ve kanunla sınırlanabilir. İşçi niteliği taşımayan kamu görevlilerinin bu alandaki hakları, gördükleri hizmetin niteliğine uygun olarak kanunla düzenlenir. Sendikaların tüzükleri, yönetim ve işleyişi Cumhuriyetin temel niteliklerine ve demokrasi esaslarına aykırı olamaz.
En çok sorulan: Sendika kurmak için önceden izin gerekmediği, üye olmaya ya da ayrılmaya zorlama yasağı ve hakkın yalnız sayılan sebeplerle kanunla sınırlanabileceği sorulur.
Anayasadaki ifade: “Hiç kimse bir sendikaya üye olmaya ya da üyelikten ayrılmaya zorlanamaz.”
İlgili: Sözlük: kamu görevlileri sendikası
Madde notu: Değişik: 3/10/2001-4709/20 md.
Madde 52Sendikal faaliyet
Yürürlükten kaldırıldı (Mülga: 23/7/1995-4121/3 md.).
Madde 53Toplu iş sözleşmesi ve toplu sözleşme hakkı
İşçilere ve işverenlere, ekonomik ve sosyal durumlarını ve çalışma şartlarını düzenlemek için toplu iş sözleşmesi yapma hakkı tanır; sözleşmenin nasıl yapılacağı kanunla düzenlenir. Memurlar ve diğer kamu görevlileri ise toplu sözleşme yapma hakkına sahiptir. Toplu sözleşme sırasında uyuşmazlık çıkarsa taraflar Kamu Görevlileri Hakem Kuruluna başvurabilir. Toplu sözleşmenin kapsamı, istisnaları, emeklilere yansıtılması ve Kurulun teşkili kanunla düzenlenir.
En çok sorulan: İşçide toplu iş sözleşmesi, memurda toplu sözleşme ayrımı ve Kamu Görevlileri Hakem Kurulu kararlarının kesin olup toplu sözleşme hükmünde olduğu sorulur.
Anayasadaki ifade: “Memurlar ve diğer kamu görevlileri, toplu sözleşme yapma hakkına sahiptirler.”
Anayasadaki ifade: “Kamu Görevlileri Hakem Kurulu kararları kesindir ve toplu sözleşme hükmündedir.”
İlgili: Sözlük: toplu sözleşme
Madde notu: Ek fıkra: 7/5/2010-5982/6 md.
Madde 54Grev hakkı ve lokavt
Toplu iş sözleşmesi yapılırken uyuşmazlık çıkarsa işçilere grev hakkı tanır; grevin ve işverenin lokavta başvurmasının usul, şart, kapsam ve istisnaları kanunla düzenlenir. Grev ve lokavt iyiniyet kurallarına aykırı, toplum zararına ve millî serveti tahrip edecek biçimde kullanılamaz. Grev ve lokavtın yasaklanabileceği ya da ertelenebileceği hâller ve işyerleri kanunla belirlenir; bu durumlarda uyuşmazlığı Yüksek Hakem Kurulu çözer. Greve katılmayanların işyerinde çalışması greve katılanlarca hiçbir şekilde engellenemez.
En çok sorulan: Grev hakkının işçilere tanınması, Yüksek Hakem Kurulu kararlarının kesin ve toplu iş sözleşmesi hükmünde olması ve greve katılmayanların çalışmasının engellenemeyeceği sorulur.
Anayasadaki ifade: “Yüksek Hakem Kurulunun kararları kesindir ve toplu iş sözleşmesi hükmündedir.”
Anayasadaki ifade: “Greve katılmayanların işyerinde çalışmaları, greve katılanlar tarafından hiç bir şekilde engellenemez.”
Madde 55Ücrette adalet sağlanması
Ücreti emeğin karşılığı olarak tanımlar. Devlet, çalışanların yaptıkları işe uygun adaletli bir ücret almaları ve diğer sosyal yardımlardan yararlanmaları için gerekli tedbirleri alır. Asgari ücretle ilgili fıkra 2001'de değiştirilmiştir: asgari ücret belirlenirken çalışanların geçim şartları ile ülkenin ekonomik durumu da göz önünde tutulur.
En çok sorulan: Asgari ücretin tespitindeki iki ölçüt sorulur: çalışanların geçim şartları ve ülkenin ekonomik durumu.
Anayasadaki ifade: “Ücret emeğin karşılığıdır.”
Anayasadaki ifade: “Asgarî ücretin tespitinde çalışanların geçim şartları ile ülkenin ekonomik durumu da gözönünde bulundurulur.”
Madde notu: Değişik fıkra: 3/10/2001-4709/21 md.