ANAYASA · ÜÇÜNCÜ KISIM · ÜÇÜNCÜ BÖLÜM

Anayasa madde 138–145: mahkemelerin bağımsızlığı, hâkimlik teminatı, açık duruşma ve mahkemelerin kuruluşu

Kısa cevap: Anayasanın 138–145. maddeleri yargının genel ilkelerini sayar: hâkimler görevlerinde bağımsızdır ve hiçbir organ mahkemelere emir, talimat, genelge, tavsiye veya telkin veremez (md. 138). Hâkimler ve savcılar azlolunamaz (md. 139) ve altmış beş yaşını bitirinceye kadar hizmet görür (md. 140). Duruşmalar herkese açıktır, bütün kararlar gerekçeli yazılır (md. 141); savaş hali dışında disiplin mahkemeleri dışında askerî mahkeme kurulamaz (md. 142).

Üçüncü Kısım · Üçüncü Bölüm · 8 madde (6 yürürlükte) · Kaynak: mevzuat.gov.tr · Son kontrol:

Bu sayfadaki maddeler

Madde 138–145: açıklamalı

Madde 138Mahkemelerin bağımsızlığı

Hâkimler görevlerinde bağımsızdır; Anayasaya, kanuna ve hukuka uygun olarak vicdani kanaatlerine göre hüküm verir. Hiçbir organ, makam, merci veya kişi yargı yetkisinin kullanılmasında mahkemelere emir ve talimat veremez, genelge gönderemez, tavsiye ve telkinde bulunamaz. Görülmekte olan dava hakkında Mecliste yargı yetkisiyle ilgili soru sorulamaz, görüşme yapılamaz, beyanda bulunulamaz. Yasama, yürütme ve idare mahkeme kararlarına uymak zorundadır; kararları değiştiremez, yerine getirilmesini geciktiremez.

En çok sorulan: Yasakların listesi sorulur: emir, talimat, genelge, tavsiye ve telkin; ayrıca görülmekte olan dava için Mecliste soru, görüşme ve beyan yasağı.

Anayasadaki ifade: “Hiçbir organ, makam, merci veya kişi, yargı yetkisinin kullanılmasında mahkemelere ve hakimlere emir ve talimat veremez; genelge gönderemez; tavsiye ve telkinde bulunamaz.”

İlgili: Konu anlatımı: yargı ilkeleri ve kanun yolları

Madde 139Hakimlik ve savcılık teminatı

Hâkim ve savcıların güvencesini düzenler: azlolunamazlar, kendileri istemedikçe Anayasada gösterilen yaştan önce emekliye ayrılamazlar ve bir mahkemenin ya da kadronun kaldırılması sebebiyle bile aylık, ödenek ve öteki özlük haklarından yoksun bırakılamazlar. Kanundaki istisnalar üç durum için saklıdır: meslekten çıkarılmayı gerektiren suçtan hüküm giymek, görevi sağlık bakımından yapamayacağı kesin anlaşılmak ve meslekte kalmasının uygun olmadığına karar verilmek.

En çok sorulan: Teminatın üç unsuru (azlolunamama, istemeden emekliye ayrılmama, özlük haklarından yoksun bırakılmama) ve kanunla istisna konulabilen üç hal sorulur.

Anayasadaki ifade: “Hakimler ve savcılar azlolunamaz, kendileri istemedikçe Anayasada gösterilen yaştan önce emekliye ayrılamaz”

Madde 140Hakimlik ve savcılık mesleği

Hâkim ve savcılar adli ve idari yargıda görev yapar; bu görevler meslekten hâkim ve savcılar eliyle yürütülür. Nitelikleri, atanmaları, hak ve ödevleri, aylıkları, meslekte ilerlemeleri, disiplin ve soruşturma işleri ile meslek içi eğitimleri kanunla düzenlenir. Altmış beş yaşını bitirinceye kadar hizmet görürler; kanunda belirtilenler dışında resmî veya özel görev alamazlar. İdari görevleri yönünden Adalet Bakanlığına bağlıdırlar; adalet hizmetindeki idari görevlerde çalışan hâkim ve savcılar da aynı hükümlere tabidir.

En çok sorulan: Yaş sınırı (altmış beş yaşını bitirinceye kadar) ve idari görevler yönünden Adalet Bakanlığına bağlılık sık sorulur; askerî hâkimlerin yaş haddi kanuna bırakılmıştır.

Anayasadaki ifade: “Hakimler ve savcılar altmışbeş yaşını bitirinceye kadar hizmet görürler; askeri hakimlerin yaş haddi, yükselme ve emeklilikleri kanunda gösterilir.”

İlgili: Konu anlatımı: yargı ilkeleri

Madde 141Duruşmaların açık ve kararların gerekçeli olması

Mahkemelerde duruşmalar herkese açıktır. Duruşmanın bir kısmı ya da tamamı ancak genel ahlak veya kamu güvenliği kesin olarak gerektirdiğinde kapalı yapılabilir. Küçüklerin yargılanması için kanunla özel hükümler konulur. Bütün mahkemelerin her türlü kararı gerekçeli yazılır. Davaların en az giderle ve mümkün olan süratle sonuçlandırılması da yargının görevi olarak sayılmıştır.

En çok sorulan: Kapalı duruşmanın yalnız iki gerekçesi (genel ahlak, kamu güvenliği) ve her türlü kararın gerekçeli yazılması sorulur.

Anayasadaki ifade: “Duruşmaların bir kısmının veya tamamının kapalı yapılmasına ancak genel ahlakın veya kamu güvenliğinin kesin olarak gerekli kıldığı hallerde karar verilebilir.”

Madde 142Mahkemelerin kuruluşu

Mahkemelerin kuruluşu, görev ve yetkileri, işleyişi ve yargılama usulleri kanunla düzenlenir; yani mahkeme kanunsuz kurulamaz. 2017'de 6771 sayılı Kanunla eklenen fıkraya göre disiplin mahkemeleri dışında askerî mahkeme kurulamaz. Tek istisna savaş halidir: o zaman asker kişilerin görevleriyle ilgili işledikleri suçlara ait davalara bakacak askerî mahkemeler kurulabilir.

En çok sorulan: Askerî mahkeme yasağı ve istisnası: barışta yalnız disiplin mahkemeleri, savaş halinde asker kişilerin görev suçları için askerî mahkeme.

Anayasadaki ifade: “Disiplin mahkemeleri dışında askerî mahkemeler kurulamaz. Ancak savaş halinde, asker kişilerin görevleriyle ilgili olarak işledikleri suçlara ait davalara bakmakla görevli askerî mahkemeler kurulabilir.”

Madde notu: Ek fıkra: 21/1/2017-6771/13 md.

Madde 143Devlet Güvenlik Mahkemeleri

Yürürlükten kaldırıldı (Mülga: 7/5/2004-5170/9 md.).

Madde 144Adalet hizmetlerinin denetimi

Adalet hizmetlerinin ve savcıların idari görevlerinin Adalet Bakanlığınca nasıl denetleneceğini söyler. Denetimi adalet müfettişleri ile hâkim ve savcı mesleğinden olan iç denetçiler yapar; araştırma, inceleme ve soruşturma işlemleri ise yalnız adalet müfettişleri eliyle yürütülür. Bu işlerin usul ve esasları kanunla düzenlenir. Madde 2010'da 5982 sayılı Kanunla değiştirilmiştir.

En çok sorulan: Denetim ile soruşturmanın ayrımı sorulur: denetimi müfettişler ve iç denetçiler, araştırma-inceleme-soruşturmayı yalnız adalet müfettişleri yapar; denetim savcıların yalnız idari görevlerini kapsar.

Madde notu: Değişik: 7/5/2010-5982/14 md.

Madde 145Askeri yargı

Yürürlükten kaldırıldı (Mülga: 21/1/2017-6771/16 md.).

Yargı: genel hükümler: sık sorulanlar

Anayasaya göre hâkimler ve savcılar kaç yaşına kadar görev yapar?

Anayasanın 140. maddesine göre hâkimler ve savcılar altmış beş yaşını bitirinceye kadar hizmet görür. Askerî hâkimlerin yaş haddi, yükselme ve emeklilikleri ise kanunda gösterilir. Hâkimler ve savcılar kendileri istemedikçe Anayasada gösterilen yaştan önce emekliye ayrılamaz (md. 139).

Dayanak: Anayasa md. 140

Görülmekte olan bir dava hakkında TBMM'de görüşme yapılabilir mi?

Hayır. Anayasanın 138. maddesine göre görülmekte olan bir dava hakkında Yasama Meclisinde yargı yetkisinin kullanılmasıyla ilgili soru sorulamaz, görüşme yapılamaz ve herhangi bir beyanda bulunulamaz. Aynı madde, yasama ve yürütme organlarıyla idarenin mahkeme kararlarına uymak zorunda olduğunu, bu kararları değiştiremeyeceğini ve yerine getirilmesini geciktiremeyeceğini de söyler.

Dayanak: Anayasa md. 138

Mahkemede duruşma hangi hallerde kapalı yapılabilir?

Anayasanın 141. maddesine göre duruşmalar herkese açıktır. Duruşmanın bir kısmının veya tamamının kapalı yapılmasına ancak genel ahlakın veya kamu güvenliğinin kesin olarak gerekli kıldığı hallerde karar verilebilir. Küçüklerin yargılanması için kanunla özel hükümler konulur.

Dayanak: Anayasa md. 141

Anayasaya göre askerî mahkeme kurulabilir mi?

Anayasanın 142. maddesine göre disiplin mahkemeleri dışında askerî mahkeme kurulamaz. Ancak savaş halinde, asker kişilerin görevleriyle ilgili işledikleri suçlara ait davalara bakmakla görevli askerî mahkemeler kurulabilir. Bu fıkra 2017'de 6771 sayılı Kanunla eklendi; askerî yargıyı düzenleyen 145. madde de aynı Kanunla yürürlükten kaldırıldı.

Dayanak: Anayasa md. 142

Kaynak

Bu sayfa hukuki danışmanlık değildir; bağlayıcı olan Resmî Gazete metnidir.

  • 2709 sayılı Türkiye Cumhuriyeti Anayasası — mevzuat.gov.tr güncel birleştirilmiş metin ↗Erişim: 21 Kasım 2026
  • Kabul: 18/10/1982 · Yayım: 9/11/1982 tarihli ve 17863 Mükerrer sayılı Resmî Gazete
  • Kullanılan metnin tarihi: 6 Şubat 2025 · Metne işlenmiş son değişiklik: 6771 sayılı Kanun
  • Açıklamalar özettir; tırnak içindekiler Anayasa metnindeki ifadedir. Mülga maddeler tek satırla gösterilir. Anayasa metnine işlenemeyen hükümler (değişiklik kanunlarının kendi yürürlük ve oylama maddeleri) bu sayfalarda yer almaz.

Anayasa: diğer kısımlar

Rehberdeki diğer sayfalar