Madde 138Mahkemelerin bağımsızlığı
Hâkimler görevlerinde bağımsızdır; Anayasaya, kanuna ve hukuka uygun olarak vicdani kanaatlerine göre hüküm verir. Hiçbir organ, makam, merci veya kişi yargı yetkisinin kullanılmasında mahkemelere emir ve talimat veremez, genelge gönderemez, tavsiye ve telkinde bulunamaz. Görülmekte olan dava hakkında Mecliste yargı yetkisiyle ilgili soru sorulamaz, görüşme yapılamaz, beyanda bulunulamaz. Yasama, yürütme ve idare mahkeme kararlarına uymak zorundadır; kararları değiştiremez, yerine getirilmesini geciktiremez.
En çok sorulan: Yasakların listesi sorulur: emir, talimat, genelge, tavsiye ve telkin; ayrıca görülmekte olan dava için Mecliste soru, görüşme ve beyan yasağı.
Anayasadaki ifade: “Hiçbir organ, makam, merci veya kişi, yargı yetkisinin kullanılmasında mahkemelere ve hakimlere emir ve talimat veremez; genelge gönderemez; tavsiye ve telkinde bulunamaz.”
İlgili: Konu anlatımı: yargı ilkeleri ve kanun yolları
Madde 139Hakimlik ve savcılık teminatı
Hâkim ve savcıların güvencesini düzenler: azlolunamazlar, kendileri istemedikçe Anayasada gösterilen yaştan önce emekliye ayrılamazlar ve bir mahkemenin ya da kadronun kaldırılması sebebiyle bile aylık, ödenek ve öteki özlük haklarından yoksun bırakılamazlar. Kanundaki istisnalar üç durum için saklıdır: meslekten çıkarılmayı gerektiren suçtan hüküm giymek, görevi sağlık bakımından yapamayacağı kesin anlaşılmak ve meslekte kalmasının uygun olmadığına karar verilmek.
En çok sorulan: Teminatın üç unsuru (azlolunamama, istemeden emekliye ayrılmama, özlük haklarından yoksun bırakılmama) ve kanunla istisna konulabilen üç hal sorulur.
Anayasadaki ifade: “Hakimler ve savcılar azlolunamaz, kendileri istemedikçe Anayasada gösterilen yaştan önce emekliye ayrılamaz”
Madde 140Hakimlik ve savcılık mesleği
Hâkim ve savcılar adli ve idari yargıda görev yapar; bu görevler meslekten hâkim ve savcılar eliyle yürütülür. Nitelikleri, atanmaları, hak ve ödevleri, aylıkları, meslekte ilerlemeleri, disiplin ve soruşturma işleri ile meslek içi eğitimleri kanunla düzenlenir. Altmış beş yaşını bitirinceye kadar hizmet görürler; kanunda belirtilenler dışında resmî veya özel görev alamazlar. İdari görevleri yönünden Adalet Bakanlığına bağlıdırlar; adalet hizmetindeki idari görevlerde çalışan hâkim ve savcılar da aynı hükümlere tabidir.
En çok sorulan: Yaş sınırı (altmış beş yaşını bitirinceye kadar) ve idari görevler yönünden Adalet Bakanlığına bağlılık sık sorulur; askerî hâkimlerin yaş haddi kanuna bırakılmıştır.
Anayasadaki ifade: “Hakimler ve savcılar altmışbeş yaşını bitirinceye kadar hizmet görürler; askeri hakimlerin yaş haddi, yükselme ve emeklilikleri kanunda gösterilir.”
İlgili: Konu anlatımı: yargı ilkeleri
Madde 141Duruşmaların açık ve kararların gerekçeli olması
Mahkemelerde duruşmalar herkese açıktır. Duruşmanın bir kısmı ya da tamamı ancak genel ahlak veya kamu güvenliği kesin olarak gerektirdiğinde kapalı yapılabilir. Küçüklerin yargılanması için kanunla özel hükümler konulur. Bütün mahkemelerin her türlü kararı gerekçeli yazılır. Davaların en az giderle ve mümkün olan süratle sonuçlandırılması da yargının görevi olarak sayılmıştır.
En çok sorulan: Kapalı duruşmanın yalnız iki gerekçesi (genel ahlak, kamu güvenliği) ve her türlü kararın gerekçeli yazılması sorulur.
Anayasadaki ifade: “Duruşmaların bir kısmının veya tamamının kapalı yapılmasına ancak genel ahlakın veya kamu güvenliğinin kesin olarak gerekli kıldığı hallerde karar verilebilir.”
Madde 142Mahkemelerin kuruluşu
Mahkemelerin kuruluşu, görev ve yetkileri, işleyişi ve yargılama usulleri kanunla düzenlenir; yani mahkeme kanunsuz kurulamaz. 2017'de 6771 sayılı Kanunla eklenen fıkraya göre disiplin mahkemeleri dışında askerî mahkeme kurulamaz. Tek istisna savaş halidir: o zaman asker kişilerin görevleriyle ilgili işledikleri suçlara ait davalara bakacak askerî mahkemeler kurulabilir.
En çok sorulan: Askerî mahkeme yasağı ve istisnası: barışta yalnız disiplin mahkemeleri, savaş halinde asker kişilerin görev suçları için askerî mahkeme.
Anayasadaki ifade: “Disiplin mahkemeleri dışında askerî mahkemeler kurulamaz. Ancak savaş halinde, asker kişilerin görevleriyle ilgili olarak işledikleri suçlara ait davalara bakmakla görevli askerî mahkemeler kurulabilir.”
Madde notu: Ek fıkra: 21/1/2017-6771/13 md.
Madde 143Devlet Güvenlik Mahkemeleri
Yürürlükten kaldırıldı (Mülga: 7/5/2004-5170/9 md.).
Madde 144Adalet hizmetlerinin denetimi
Adalet hizmetlerinin ve savcıların idari görevlerinin Adalet Bakanlığınca nasıl denetleneceğini söyler. Denetimi adalet müfettişleri ile hâkim ve savcı mesleğinden olan iç denetçiler yapar; araştırma, inceleme ve soruşturma işlemleri ise yalnız adalet müfettişleri eliyle yürütülür. Bu işlerin usul ve esasları kanunla düzenlenir. Madde 2010'da 5982 sayılı Kanunla değiştirilmiştir.
En çok sorulan: Denetim ile soruşturmanın ayrımı sorulur: denetimi müfettişler ve iç denetçiler, araştırma-inceleme-soruşturmayı yalnız adalet müfettişleri yapar; denetim savcıların yalnız idari görevlerini kapsar.
Madde notu: Değişik: 7/5/2010-5982/14 md.
Madde 145Askeri yargı
Yürürlükten kaldırıldı (Mülga: 21/1/2017-6771/16 md.).