Madde 26Düşünceyi açıklama ve yayma hürriyeti
Herkesin düşünce ve kanaatlerini söz, yazı, resim veya başka yollarla tek başına ya da toplu olarak açıklama ve yayma hakkını tanır; bu hürriyet resmî makamların müdahalesi olmadan haber veya fikir alma ve verme serbestliğini de kapsar. Radyo, televizyon, sinema ve benzeri yayımların izin sistemine bağlanması bu hükme engel değildir. Hürriyet; millî güvenlik, kamu düzeni, bölünmez bütünlük, suçların önlenmesi, Devlet sırrı, başkalarının şöhret ve hakları, meslek sırları ve yargılama görevinin gereği gibi amaçlarla sınırlanabilir. Yayma araçlarına ilişkin düzenleyici hükümler yayımı engellemedikçe sınırlama sayılmaz; kullanımın şekil, şart ve usulleri kanunla düzenlenir.
En çok sorulan: Radyo, televizyon ve sinema yayımlarının izin sistemine bağlanabileceği ve hürriyetin haber veya fikir alma ve verme serbestliğini de kapsadığı.
Anayasadaki ifade: “Bu fıkra hükmü, radyo, televizyon, sinema veya benzeri yollarla yapılan yayımların izin sistemine bağlanmasına engel değildir.”
Madde notu: Ek fıkra: 3/10/2001-4709/9 md.
Madde 27Bilim ve sanat hürriyeti
Herkesin bilim ve sanatı serbestçe öğrenme, öğretme, açıklama, yayma ve bu alanlarda her türlü araştırma yapma hakkını güvenceye alır. Tek açık sınır yayma hakkı içindir: bu hak Anayasanın 1, 2 ve 3. maddelerinin değiştirilmesini sağlamak amacıyla kullanılamaz. Madde, yabancı yayınların ülkeye girmesinin ve dağıtımının kanunla düzenlenmesine de engel değildir.
En çok sorulan: Yayma hakkının Anayasanın 1, 2 ve 3. maddelerini değiştirmek amacıyla kullanılamayacağı ve yabancı yayınların girişinin kanunla düzenlenebileceği.
Anayasadaki ifade: “Yayma hakkı, Anayasanın 1 inci, 2 nci ve 3 üncü maddeleri hükümlerinin değiştirilmesini sağlamak amacıyla kullanılamaz.”
Madde 28Basın hürriyeti
Basının hür olduğunu ve sansür edilemeyeceğini, basımevi kurmanın izne ve mali teminata bağlanamayacağını söyler. Devlet basın ve haber alma hürriyetini sağlayacak tedbirleri alır; sınırlamada 26 ve 27. maddeler uygulanır. Dağıtım hâkim kararıyla, gecikmede sakınca varsa kanunla yetkili merciin emriyle önlenebilir; yayınlar da aynı düzenle toplatılabilir. Her iki durumda merci kararını en geç yirmi dört saat içinde hâkime bildirir, hâkim kırk sekiz saat içinde onaylamazsa karar hükümsüz sayılır. Hâkim kararları saklı kalmak üzere olaylar hakkında yayım yasağı konamaz. Süreli yayınlar, maddede sayılan konularda aykırı yayımdan mahkûmiyet halinde mahkeme kararıyla geçici olarak kapatılabilir; kapatılan yayının açıkça devamı niteliğindeki yayınlar yasaktır.
En çok sorulan: Sansür yasağı; dağıtımı önleme ve toplatmada yirmi dört saat içinde hâkime bildirim ve kırk sekiz saat içinde onay; süreli yayının ancak mahkeme kararıyla geçici kapatılabilmesi.
Anayasadaki ifade: “Basın hürdür, sansür edilemez. Basımevi kurmak izin alma ve mali teminat yatırma şartına bağlanamaz.”
Anayasadaki ifade: “Toplatma kararı veren yetkili merci, bu kararını en geç yirmidört saat içinde yetkili hakime bildirir; hakim bu kararı en geç kırksekiz saat içinde onaylamazsa, toplatma kararı hükümsüz sayılır.”
İlgili: Kişi hakları ve basın hürriyeti konu anlatımı
Madde notu: Mülga ikinci fıkra: 3/10/2001-4709/10 md.
Madde 29Süreli ve süresiz yayın hakkı
Süreli veya süresiz yayın çıkarmanın önceden izne ve mali teminata bağlanamayacağını söyler. Süreli yayın için kanunun istediği bilgi ve belgelerin yetkili mercie verilmesi yeterlidir; bunların kanuna aykırı olduğu tespit edilirse merci yayının durdurulması için kendisi karar vermez, mahkemeye başvurur. Süreli yayınların çıkarılması, yayım şartları, mali kaynakları ve gazetecilik mesleği kanunla düzenlenir; ancak kanun serbest yayımı engelleyen siyasal, ekonomik, mali ve teknik şartlar koyamaz. Süreli yayınlar kamu tüzel kişilerinin araç ve imkânlarından eşitlik esasına göre yararlanır.
En çok sorulan: Yayının izne ve teminata bağlanamayacağı; belgelerde aykırılık varsa yetkili merciin yayını durdurmak için mahkemeye başvuracağı.
Anayasadaki ifade: “Süreli veya süresiz yayın önceden izin alma ve mali teminat yatırma şartına bağlanamaz.”
Madde 30Basın araçlarının korunması
Basın işletmelerinin araçlarını özel bir güvenceye alır. Kanuna uygun olarak basın işletmesi şeklinde kurulmuş basımevi ve eklentileri ile basın araçları, suç aleti oldukları gerekçesiyle zapt ve müsadere edilemez, işletilmekten de alıkonulamaz. Güvencenin şartı, işletmenin kanuna uygun şekilde kurulmuş olmasıdır.
En çok sorulan: Kanuna uygun kurulan basımevi ve basın araçlarının suç aleti gerekçesiyle zapt, müsadere edilemeyeceği ve işletilmekten alıkonulamayacağı.
Anayasadaki ifade: “Kanuna uygun şekilde basın işletmesi olarak kurulan basımevi ve eklentileri ile basın araçları, suç aleti olduğu gerekçesiyle zapt ve müsadere edilemez veya işletilmekten alıkonulamaz.”
Madde notu: Değişik: 7/5/2004-5170/4 md.
Madde 31Kamu tüzel kişilerinin elindeki basın dışı kitle haberleşme araçlarından yararlanma hakkı
Kişilere ve siyasi partilere, kamu tüzel kişilerinin elindeki basın dışı kitle haberleşme ve yayım araçlarından yararlanma hakkı tanır; yararlanmanın şart ve usulleri kanunla düzenlenir. Kanun, millî güvenlik, kamu düzeni, genel ahlak ve sağlığın korunması sebepleri dışında, halkın bu araçlarla haber almasını, düşünce ve kanaatlere ulaşmasını ve kamuoyunun serbestçe oluşmasını engelleyen kayıtlar koyamaz.
En çok sorulan: Hak sahiplerinin kişiler ve siyasi partiler olduğu; kanunun ancak dört sebeple (millî güvenlik, kamu düzeni, genel ahlak, sağlık) kayıt koyabileceği.
Anayasadaki ifade: “Kişiler ve siyasi partiler, kamu tüzel kişilerinin elindeki basın dışı kitle haberleşme ve yayım araçlarından yararlanma hakkına sahiptir.”
Madde notu: Değişik fıkra: 3/10/2001-4709/11 md.
Madde 32Düzeltme ve cevap hakkı
Düzeltme ve cevap hakkının hangi hallerde doğduğunu sınırlı olarak belirler: kişilerin haysiyet ve şereflerine dokunulması veya kendileriyle ilgili gerçeğe aykırı yayın yapılması. Hak kanunla düzenlenir. Düzeltme ve cevap yayımlanmazsa yayımlanmasının gerekip gerekmediğine hâkim karar verir; bu karar için ilgilinin başvuru tarihinden itibaren en geç yedi günlük süre öngörülür.
En çok sorulan: Düzeltme ve cevap yayımlanmazsa hâkimin başvurudan itibaren en geç yedi gün içinde karar vereceği.
Anayasadaki ifade: “Düzeltme ve cevap yayımlanmazsa, yayımlanmasının gerekip gerekmediğine hakim tarafından ilgilinin müracaat tarihinden itibaren en geç yedi gün içerisinde karar verilir.”
Madde 33Dernek kurma hürriyeti
Herkesin önceden izin almadan dernek kurma, üye olma ve üyelikten çıkma hürriyetini tanır; kimse derneğe üye olmaya ve üye kalmaya zorlanamaz. Hürriyet millî güvenlik, kamu düzeni, suçun önlenmesi, genel sağlık ve ahlak ile başkalarının hürriyetlerinin korunması sebepleriyle ve kanunla sınırlanabilir. Dernekler kural olarak hâkim kararıyla kapatılır veya faaliyetten alıkonulur; gecikmede sakınca varsa kanunla yetkilendirilen merci derneği faaliyetten men edebilir, bu karar yirmi dört saat içinde hâkim onayına sunulur ve hâkim kırk sekiz saat içinde karar vermezse kendiliğinden kalkar. Silahlı Kuvvetler, kolluk ve görevlerinin gerektirdiği ölçüde Devlet memurları için kanunla sınırlama getirilebilir. Madde vakıflara da uygulanır.
En çok sorulan: Dernek kurmanın izne bağlı olmadığı; kapatmanın hâkim kararıyla olduğu; memurlara görevin gerektirdiği ölçüde kanunla sınırlama getirilebileceği; hükmün vakıflara da uygulandığı.
Anayasadaki ifade: “Herkes, önceden izin almaksızın dernek kurma ve bunlara üye olma ya da üyelikten çıkma hürriyetine sahiptir.”
Anayasadaki ifade: “Bu madde hükümleri vakıflarla ilgili olarak da uygulanır.”
Madde notu: Değişik: 3/10/2001-4709/12 md.
Madde 34Toplantı ve gösteri yürüyüşü düzenleme hakkı
Herkesin önceden izin almadan toplantı ve gösteri yürüyüşü düzenleme hakkını tanır; hakkın iki şartı toplantının silahsız ve saldırısız olmasıdır. Hak ancak millî güvenlik, kamu düzeni, suç işlenmesinin önlenmesi, genel sağlığın ve genel ahlakın ya da başkalarının hak ve özgürlüklerinin korunması amacıyla ve kanunla sınırlanabilir. Hakkın kullanılmasında uygulanacak şekil, şart ve usuller kanunda gösterilir.
En çok sorulan: Toplantının önceden izne bağlı olmadığı, silahsız ve saldırısız olma şartı ve sınırlamanın ancak kanunla yapılabileceği.
Anayasadaki ifade: “Herkes, önceden izin almadan, silahsız ve saldırısız toplantı ve gösteri yürüyüşü düzenleme hakkına sahiptir.”
Madde notu: Değişik: 3/10/2001-4709/13 md.