ANAYASA · İKİNCİ KISIM · BİRİNCİ BÖLÜM

Anayasa madde 12–16: temel hak ve hürriyetlerin niteliği, sınırlanması, kötüye kullanılamaması, durdurulması ve yabancılar

Kısa cevap: Temel hak ve hürriyetler, özlerine dokunulmadan, yalnız Anayasanın ilgili maddesindeki sebeplere bağlı olarak ve ancak kanunla sınırlanabilir; sınırlama ölçülülük ilkesine aykırı olamaz (md. 13). Savaş, seferberlik veya olağanüstü hallerde hakların kullanılması kısmen ya da tamamen durdurulabilir; ama yaşama hakkı, maddi ve manevi bütünlük, din ve vicdanı açıklamaya zorlanmama, suç ve cezaların geçmişe yürümemesi ve masumiyet karinesi bu hallerde de dokunulmazdır (md. 15). Yabancıların hakları milletlerarası hukuka uygun olarak kanunla sınırlanabilir (md. 16).

İkinci Kısım · Birinci Bölüm · 5 madde (5 yürürlükte) · Kaynak: mevzuat.gov.tr · Son kontrol:

Bu sayfadaki maddeler

Madde 12–16: açıklamalı

Madde 12Temel hak ve hürriyetlerin niteliği

Temel hak ve hürriyetlerin dört niteliğini sayar: kişiliğe bağlı, dokunulmaz, devredilmez ve vazgeçilmezdir. Bu haklara yalnız vatandaşlar değil herkes sahiptir. Madde hakların tek yönlü olmadığını da söyler: temel hak ve hürriyetler, kişinin topluma, ailesine ve diğer kişilere karşı ödev ve sorumluluklarını da kapsar.

En çok sorulan: Hakların kişiliğe bağlı, dokunulmaz, devredilmez, vazgeçilmez olduğu ve ödev ve sorumlulukları da içerdiği.

Anayasadaki ifade: “Herkes, kişiliğine bağlı, dokunulmaz, devredilmez, vazgeçilmez temel hak ve hürriyetlere sahiptir.”

İlgili: Temel hak ve hürriyetler konu anlatımı

Madde 13Temel hak ve hürriyetlerin sınırlanması

Temel hakların hangi şartlarla sınırlanabileceğini düzenler. Sınırlama için üç şart birlikte aranır: hakkın özüne dokunulmamalı, sebep Anayasanın ilgili maddesinde yazılı olmalı ve sınırlama ancak kanunla yapılmalıdır. Sınırlamaların uyması gereken ölçütler de sayılır: Anayasanın sözü ve ruhu, demokratik toplum düzeninin ve laik Cumhuriyetin gerekleri ile ölçülülük ilkesi.

En çok sorulan: Sınırlamanın ancak kanunla, yalnız ilgili maddedeki sebeplere bağlı olarak ve hakkın özüne dokunmadan yapılabileceği; ölçülülük ilkesi.

Anayasadaki ifade: “Temel hak ve hürriyetler, özlerine dokunulmaksızın yalnızca Anayasanın ilgili maddelerinde belirtilen sebeplere bağlı olarak ve ancak kanunla sınırlanabilir.”

İlgili: Hakların sınırlanması konu anlatımı

Madde notu: Değişik: 3/10/2001-4709/2 md.

Madde 14Temel hak ve hürriyetlerin kötüye kullanılamaması

Anayasadaki hak ve hürriyetlerin hiçbirinin, Devletin ülkesi ve milletiyle bölünmez bütünlüğünü bozmayı ya da insan haklarına dayanan demokratik ve laik Cumhuriyeti ortadan kaldırmayı amaçlayan faaliyetler biçiminde kullanılamayacağını söyler. Ayrıca hiçbir Anayasa hükmü, Devlete veya kişilere temel hakları yok etme ya da Anayasada belirtilenden daha geniş sınırlama imkânı verecek şekilde yorumlanamaz. Bu yasağa aykırı faaliyetlerin müeyyideleri kanunla düzenlenir.

En çok sorulan: Kötüye kullanma yasağının hem kişileri hem Devleti kapsadığı ve aykırı faaliyetlerin yaptırımının kanunla düzenlendiği.

Anayasadaki ifade: “Bu hükümlere aykırı faaliyette bulunanlar hakkında uygulanacak müeyyideler, kanunla düzenlenir.”

Madde notu: Değişik: 3/10/2001-4709/3 md.

Madde 15Temel hak ve hürriyetlerin kullanılmasının durdurulması

Savaş, seferberlik veya olağanüstü hallerde temel hakların kullanılmasının kısmen ya da tamamen durdurulabileceğini veya Anayasadaki güvencelere aykırı tedbirler alınabileceğini düzenler; şart, milletlerarası hukuktan doğan yükümlülüklerin ihlal edilmemesi ve durumun gerektirdiği ölçünün aşılmamasıdır. Bu hallerde bile dokunulamayan bir çekirdek vardır: savaş hukukuna uygun fiiller sonucu ölümler dışında yaşama hakkı ve maddi-manevi bütünlük, din ve vicdanı açıklamaya zorlanmama, suç ve cezaların geçmişe yürümemesi ve masumiyet karinesi. 2017'de 6771 sayılı Kanunla birinci fıkradaki “, sıkıyönetim” ibaresi çıkarıldı.

En çok sorulan: Durdurma sebepleri (savaş, seferberlik, olağanüstü hal) ve durdurma halinde bile dokunulamayan haklar.

Anayasadaki ifade: “suç ve cezalar geçmişe yürütülemez; suçluluğu mahkeme kararı ile saptanıncaya kadar kimse suçlu sayılamaz.”

Madde 16Yabancıların durumu

Yabancıların temel hak ve hürriyetlerine ilişkin özel bir sınırlama imkânı tanır. Yabancılar için temel hak ve hürriyetler kanunla sınırlanabilir; ancak bu sınırlama milletlerarası hukuka uygun olmak zorundadır. Yani yabancılar için de sınırlamanın aracı kanundur, ölçütü ise milletlerarası hukuktur.

En çok sorulan: Yabancıların haklarının milletlerarası hukuka uygun olarak ve kanunla sınırlanabileceği.

Anayasadaki ifade: “Temel hak ve hürriyetler, yabancılar için, milletlerarası hukuka uygun olarak kanunla sınırlanabilir.”

Temel hak ve hürriyetler: genel hükümler: sık sorulanlar

Anayasaya göre temel hak ve hürriyetler hangi şartlarla sınırlanabilir?

13. maddeye göre temel hak ve hürriyetler özlerine dokunulmaksızın, yalnızca Anayasanın ilgili maddelerinde belirtilen sebeplere bağlı olarak ve ancak kanunla sınırlanabilir. Sınırlamalar Anayasanın sözüne ve ruhuna, demokratik toplum düzeninin ve laik Cumhuriyetin gereklerine ve ölçülülük ilkesine aykırı olamaz.

Dayanak: Anayasa md. 13

Savaş ve olağanüstü hallerde bile dokunulamayan haklar hangileridir?

15. maddeye göre bu hallerde de savaş hukukuna uygun fiiller sonucu meydana gelen ölümler dışında kişinin yaşama hakkına, maddi ve manevi varlığının bütünlüğüne dokunulamaz; kimse din, vicdan, düşünce ve kanaatlerini açıklamaya zorlanamaz ve bunlardan dolayı suçlanamaz; suç ve cezalar geçmişe yürütülemez; suçluluğu mahkeme kararıyla saptanıncaya kadar kimse suçlu sayılamaz.

Dayanak: Anayasa md. 15

Yabancıların temel hak ve hürriyetleri sınırlanabilir mi?

Evet. 16. maddeye göre temel hak ve hürriyetler yabancılar için milletlerarası hukuka uygun olarak kanunla sınırlanabilir.

Dayanak: Anayasa md. 16

Anayasa temel hak ve hürriyetleri hangi niteliklerle tanımlar?

12. maddeye göre herkes kişiliğine bağlı, dokunulmaz, devredilmez ve vazgeçilmez temel hak ve hürriyetlere sahiptir. Bu haklar kişinin topluma, ailesine ve diğer kişilere karşı ödev ve sorumluluklarını da içerir.

Dayanak: Anayasa md. 12

Kaynak

Bu sayfa hukuki danışmanlık değildir; bağlayıcı olan Resmî Gazete metnidir.

  • 2709 sayılı Türkiye Cumhuriyeti Anayasası — mevzuat.gov.tr güncel birleştirilmiş metin ↗Erişim: 21 Kasım 2026
  • Kabul: 18/10/1982 · Yayım: 9/11/1982 tarihli ve 17863 Mükerrer sayılı Resmî Gazete
  • Kullanılan metnin tarihi: 6 Şubat 2025 · Metne işlenmiş son değişiklik: 6771 sayılı Kanun
  • Açıklamalar özettir; tırnak içindekiler Anayasa metnindeki ifadedir. Mülga maddeler tek satırla gösterilir. Anayasa metnine işlenemeyen hükümler (değişiklik kanunlarının kendi yürürlük ve oylama maddeleri) bu sayfalarda yer almaz.

Anayasa: diğer kısımlar

Rehberdeki diğer sayfalar