Cumhurbaşkanlığı kararnamesi (md. 104): yürütmenin kendi kuralı ve dört sınırı
KPSS Vatandaşlık · Yürütme · Okuma 7 dk · 2 etkinlik
Önce hatırlaCumhurbaşkanının görev ve yetkileri nelerdir?Bağlantılı konudan (Cumhurbaşkanı). Önce kendin cevapla, sonra aç.
Cumhurbaşkanı'nın yetkileri başta 104. madde olmak üzere Anayasa'nın çeşitli maddelerine dağılmıştır. Yasama alanında kanunları yayımlar ya da Meclis'e geri gönderir, AYM'de iptal davası açar, anayasa değişikliklerini halkoyuna sunar ve seçimlerin yenilenmesine karar verebilir; yürütme alanında yardımcılarını, bakanları ve üst kademe yöneticilerini atar, Cumhurbaşkanlığı kararnamesi çıkarır, olağanüstü hâl ilan eder; yargı alanında Anayasa Mahkemesi'nin 12, HSK'nın 4 üyesini, Danıştay üyelerinin dörtte birini ve Yargıtay Cumhuriyet Başsavcısı ile vekilini seçer.
✎Konu anlatımı
Cumhurbaşkanlığı kararnamesi nedir, hangi konularda çıkarılamaz?
Kısa cevap: Cumhurbaşkanlığı kararnamesi (CBK), Cumhurbaşkanının yürütme yetkisine ilişkin konularda, bir yetki kanununa ihtiyaç duymadan doğrudan Anayasa'ya dayanarak çıkardığı düzenleyici işlemdir (md. 104). Temel haklar, kişi hakları ve siyasi haklar CBK ile düzenlenemez; Anayasa'nın münhasıran kanuna bıraktığı ve kanunda açıkça düzenlenmiş konularda CBK çıkarılamaz. Kanunla çatışırsa kanun uygulanır; TBMM aynı konuda kanun çıkarırsa CBK hükümsüz hâle gelir.Yeni bir bakanlık kurmak için eskiden Meclis'ten kanun çıkması beklenirdi; bugün bu iş Cumhurbaşkanının tek imzasıyla yapılabiliyor. Bu gücün nereye kadar uzandığını 104. madde belirler.
Yasama organı kural koyar, yürütme o kuralları uygular. Ama uygulama da kendi kurallarını ister: bir bakanlığın hangi birimlerden oluşacağı, bir kamu kurumunun nasıl işleyeceği gibi ayrıntıları her seferinde kanunla çözmek ağır bir yöntemdir. Bu yüzden yürütmeye de genel ve soyut kurallar koyma yetkisi verilir; bunlara idarenin düzenleyici işlemleri denir. 2017 değişikliğinden sonra Anayasa yürütmenin düzenleyici işlemi olarak yalnız iki tür sayar: Cumhurbaşkanlığı kararnamesi ve yönetmelik. Hepsinin normlar hiyerarşisindeki yerini “Hukukun kaynakları ve dalları” sayfasında görmüştük; burada yetkinin sınırlarına bakıyoruz.
Alan: yürütme yetkisine ilişkin konular
Anayasa'ya göre Cumhurbaşkanı, yürütme yetkisine ilişkin konularda CBK çıkarabilir (md. 104). Eski düzendeki kanun hükmünde kararnameden farkı burada başlar: CBK için TBMM'nin önceden bir yetki kanunu çıkarması gerekmez; yetki doğrudan Anayasa'dan gelir. İlk örneği, Temmuz 2018'de yürürlüğe giren 1 sayılı Cumhurbaşkanlığı Teşkilatı Hakkında Cumhurbaşkanlığı Kararnamesi'dir; bakanlıkların teşkilatı bugün büyük ölçüde bu kararnamede yazılıdır.
Dört sınır, bir öncelik kuralı
- Hak sınırı: Anayasa'nın İkinci Kısmının birinci ve ikinci bölümlerindeki temel haklar, kişi hakları ve ödevleri ile dördüncü bölümdeki siyasi haklar ve ödevler CBK ile düzenlenemez. Üçüncü bölümdeki sosyal ve ekonomik haklar bu yasağın dışındadır; ama orada da sınırlama yalnız kanunla yapılabilir (md. 13). Bölümlerin ayrıntısı “Temel hak ve hürriyetler” sayfasındadır.
- Münhasır kanun alanı: Anayasa'nın bir konunun yalnızca kanunla düzenleneceğini söylediği yerlerde CBK çıkarılamaz. Vergi ve benzeri mali yükümlülükler (md. 73), suç ve ceza (md. 38), memurların nitelikleri, hakları ve özlük işleri (md. 128) bu alana girer.
- Kanunla dolu alan: Bir konu kanunda açıkça düzenlenmişse o konuda CBK çıkarılamaz. Kanun koyucu bir alanı doldurduysa yürütme oraya ikinci bir kural yazamaz.
- Sonradan gelen kanun: TBMM, CBK ile düzenlenmiş bir konuda sonradan kanun çıkarırsa kararname hükümsüz hâle gelir. Son söz her zaman Meclis'indir.
Bunlara bir de çatışma kuralı eklenir: CBK ile kanunda farklı hükümler bulunursa kanun uygulanır. Bu dört sınırın ortak amacı, yürütmeye hız kazandırırken yasama yetkisinin devredilmezliğini (md. 7) korumaktır.
Anayasa'nın doğrudan kararnameye bıraktığı işler
Bazı konularda Anayasa “kanunla” değil, açıkça “Cumhurbaşkanlığı kararnamesiyle” der. Sınavın sevdiği bu liste şöyledir:
- Üst kademe kamu yöneticileri: atanmalarına ilişkin usul ve esaslar (md. 104). Dikkat: bu yöneticilerin yetiştirilme usul ve esasları kanunla düzenlenir (md. 128).
- Bakanlıklar: kurulması, kaldırılması, görev ve yetkileri, teşkilat yapısı, merkez ve taşra teşkilatlarının kurulması (md. 106).
- Devlet Denetleme Kurulu: işleyişi, üyelerin görev süresi ve diğer özlük işleri (md. 108).
- Millî Güvenlik Kurulu Genel Sekreterliği: teşkilatı ve görevleri (md. 118).
- Kamu tüzel kişiliği: kanunla veya CBK ile kurulur (md. 123). Burada iki yol da açıktır.
Yürürlük ve denetim
Kararnameler, kendi metinlerinde daha ileri bir tarih yazmıyorsa Resmî Gazete'de yayımlandıkları gün yürürlüğe girer (md. 104). Anayasa'ya uygunluklarını kanunlar gibi Anayasa Mahkemesi şekil ve esas bakımından denetler (md. 148). İptal davasını Cumhurbaşkanı, TBMM'de en fazla üyeye sahip iki siyasi parti grubu ya da üye tamsayısının en az beşte biri açabilir (md. 150); süre, kararnamenin Resmî Gazete'de yayımlanmasından itibaren 60 gündür (md. 151). Bir davaya bakan mahkeme de uygulayacağı kararnameyi Anayasa'ya aykırı bulursa meseleyi Anayasa Mahkemesine taşıyabilir (itiraz yolu, md. 152).
Nasıl sorulur“Olağan dönemde aşağıdakilerden hangisi Cumhurbaşkanlığı kararnamesiyle düzenlenebilir?” Doğru cevap bakanlıkların teşkilatı, üst kademe yöneticilerin atanma usulü ya da DDK'nin işleyişi gibi bir konudur; haberleşme hürriyeti, siyasi partiler, vergi ve suç-ceza yanlış şıktır. İkinci kalıp çatışmadır: “CBK ile kanun arasında farklılık varsa…” sorusunun cevabı kanundur. Üçüncüsü üst kademe yöneticiler tuzağıdır: atanma usulü CBK ile, yetiştirilme usulü kanunla düzenlenir.
⇄Bilgi eşleştirme durum → sonuç
?Soru çöz
Anayasa'ya göre aşağıdakilerden hangisi olağan dönemde Cumhurbaşkanlığı kararnamesiyle düzenlenebilir?