Yürütmenin düzenleyici işlemleri ve olağanüstü hâl: kararnameden MGK'ya

Cumhurbaşkanlığı kararnamesinin dört sınırından yönetmeliklere, Devlet Denetleme Kurulundan Millî Güvenlik Kuruluna ve olağanüstü hâlin 6-4-3 ay kurallarına kadar; her hüküm madde numarasıyla.

8 durak1982 Anayasası
16 etkinlikeşleştir · sırala · doldur · çöz
0 / 16tamamlanan etkinlik
83 sorubu konuda çözebileceğin
YÜRÜTME · MD. 104

Cumhurbaşkanlığı kararnamesi (md. 104): yürütmenin kendi kuralı ve dört sınırı

KPSS Vatandaşlık · Yürütme · Okuma 7 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaCumhurbaşkanının görev ve yetkileri nelerdir?Bağlantılı konudan (Cumhurbaşkanı). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Cumhurbaşkanı'nın yetkileri başta 104. madde olmak üzere Anayasa'nın çeşitli maddelerine dağılmıştır. Yasama alanında kanunları yayımlar ya da Meclis'e geri gönderir, AYM'de iptal davası açar, anayasa değişikliklerini halkoyuna sunar ve seçimlerin yenilenmesine karar verebilir; yürütme alanında yardımcılarını, bakanları ve üst kademe yöneticilerini atar, Cumhurbaşkanlığı kararnamesi çıkarır, olağanüstü hâl ilan eder; yargı alanında Anayasa Mahkemesi'nin 12, HSK'nın 4 üyesini, Danıştay üyelerinin dörtte birini ve Yargıtay Cumhuriyet Başsavcısı ile vekilini seçer.

Görev ve yetkileri

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Cumhurbaşkanlığı kararnamesi nedir, hangi konularda çıkarılamaz?

Kısa cevap: Cumhurbaşkanlığı kararnamesi (CBK), Cumhurbaşkanının yürütme yetkisine ilişkin konularda, bir yetki kanununa ihtiyaç duymadan doğrudan Anayasa'ya dayanarak çıkardığı düzenleyici işlemdir (md. 104). Temel haklar, kişi hakları ve siyasi haklar CBK ile düzenlenemez; Anayasa'nın münhasıran kanuna bıraktığı ve kanunda açıkça düzenlenmiş konularda CBK çıkarılamaz. Kanunla çatışırsa kanun uygulanır; TBMM aynı konuda kanun çıkarırsa CBK hükümsüz hâle gelir.

Yeni bir bakanlık kurmak için eskiden Meclis'ten kanun çıkması beklenirdi; bugün bu iş Cumhurbaşkanının tek imzasıyla yapılabiliyor. Bu gücün nereye kadar uzandığını 104. madde belirler.

Yasama organı kural koyar, yürütme o kuralları uygular. Ama uygulama da kendi kurallarını ister: bir bakanlığın hangi birimlerden oluşacağı, bir kamu kurumunun nasıl işleyeceği gibi ayrıntıları her seferinde kanunla çözmek ağır bir yöntemdir. Bu yüzden yürütmeye de genel ve soyut kurallar koyma yetkisi verilir; bunlara idarenin düzenleyici işlemleri denir. 2017 değişikliğinden sonra Anayasa yürütmenin düzenleyici işlemi olarak yalnız iki tür sayar: Cumhurbaşkanlığı kararnamesi ve yönetmelik. Hepsinin normlar hiyerarşisindeki yerini “Hukukun kaynakları ve dalları” sayfasında görmüştük; burada yetkinin sınırlarına bakıyoruz.

Alan: yürütme yetkisine ilişkin konular

Anayasa'ya göre Cumhurbaşkanı, yürütme yetkisine ilişkin konularda CBK çıkarabilir (md. 104). Eski düzendeki kanun hükmünde kararnameden farkı burada başlar: CBK için TBMM'nin önceden bir yetki kanunu çıkarması gerekmez; yetki doğrudan Anayasa'dan gelir. İlk örneği, Temmuz 2018'de yürürlüğe giren 1 sayılı Cumhurbaşkanlığı Teşkilatı Hakkında Cumhurbaşkanlığı Kararnamesi'dir; bakanlıkların teşkilatı bugün büyük ölçüde bu kararnamede yazılıdır.

Dört sınır, bir öncelik kuralı

  • Hak sınırı: Anayasa'nın İkinci Kısmının birinci ve ikinci bölümlerindeki temel haklar, kişi hakları ve ödevleri ile dördüncü bölümdeki siyasi haklar ve ödevler CBK ile düzenlenemez. Üçüncü bölümdeki sosyal ve ekonomik haklar bu yasağın dışındadır; ama orada da sınırlama yalnız kanunla yapılabilir (md. 13). Bölümlerin ayrıntısı “Temel hak ve hürriyetler” sayfasındadır.
  • Münhasır kanun alanı: Anayasa'nın bir konunun yalnızca kanunla düzenleneceğini söylediği yerlerde CBK çıkarılamaz. Vergi ve benzeri mali yükümlülükler (md. 73), suç ve ceza (md. 38), memurların nitelikleri, hakları ve özlük işleri (md. 128) bu alana girer.
  • Kanunla dolu alan: Bir konu kanunda açıkça düzenlenmişse o konuda CBK çıkarılamaz. Kanun koyucu bir alanı doldurduysa yürütme oraya ikinci bir kural yazamaz.
  • Sonradan gelen kanun: TBMM, CBK ile düzenlenmiş bir konuda sonradan kanun çıkarırsa kararname hükümsüz hâle gelir. Son söz her zaman Meclis'indir.

Bunlara bir de çatışma kuralı eklenir: CBK ile kanunda farklı hükümler bulunursa kanun uygulanır. Bu dört sınırın ortak amacı, yürütmeye hız kazandırırken yasama yetkisinin devredilmezliğini (md. 7) korumaktır.

Üstteki kural alttakinin dayanağıdır; alttaki üsttekine aykırı olamaz. Sağ sütun, her basamağa karşı hangi yargı merciine gidileceğini gösterir.Görsel: Sınav Defteri

Anayasa'nın doğrudan kararnameye bıraktığı işler

Bazı konularda Anayasa “kanunla” değil, açıkça “Cumhurbaşkanlığı kararnamesiyle” der. Sınavın sevdiği bu liste şöyledir:

  • Üst kademe kamu yöneticileri: atanmalarına ilişkin usul ve esaslar (md. 104). Dikkat: bu yöneticilerin yetiştirilme usul ve esasları kanunla düzenlenir (md. 128).
  • Bakanlıklar: kurulması, kaldırılması, görev ve yetkileri, teşkilat yapısı, merkez ve taşra teşkilatlarının kurulması (md. 106).
  • Devlet Denetleme Kurulu: işleyişi, üyelerin görev süresi ve diğer özlük işleri (md. 108).
  • Millî Güvenlik Kurulu Genel Sekreterliği: teşkilatı ve görevleri (md. 118).
  • Kamu tüzel kişiliği: kanunla veya CBK ile kurulur (md. 123). Burada iki yol da açıktır.

Yürürlük ve denetim

Kararnameler, kendi metinlerinde daha ileri bir tarih yazmıyorsa Resmî Gazete'de yayımlandıkları gün yürürlüğe girer (md. 104). Anayasa'ya uygunluklarını kanunlar gibi Anayasa Mahkemesi şekil ve esas bakımından denetler (md. 148). İptal davasını Cumhurbaşkanı, TBMM'de en fazla üyeye sahip iki siyasi parti grubu ya da üye tamsayısının en az beşte biri açabilir (md. 150); süre, kararnamenin Resmî Gazete'de yayımlanmasından itibaren 60 gündür (md. 151). Bir davaya bakan mahkeme de uygulayacağı kararnameyi Anayasa'ya aykırı bulursa meseleyi Anayasa Mahkemesine taşıyabilir (itiraz yolu, md. 152).

Akılda kalsın: CBK'nin sınırlarını “3 hak bölümü yasak, 2 kanun alanı kapalı, 1 kanun her zaman üstün” diye kur: 1., 2. ve 4. bölüm hakları düzenlenemez; münhasır kanun alanı ve kanunla dolu alan kapalıdır; çatışmada da sonradan gelen kanunda da kazanan kanundur. Denetim adresi kanunla aynıdır: Anayasa Mahkemesi, dava süresi 60 gün.
Sınavda

Nasıl sorulur“Olağan dönemde aşağıdakilerden hangisi Cumhurbaşkanlığı kararnamesiyle düzenlenebilir?” Doğru cevap bakanlıkların teşkilatı, üst kademe yöneticilerin atanma usulü ya da DDK'nin işleyişi gibi bir konudur; haberleşme hürriyeti, siyasi partiler, vergi ve suç-ceza yanlış şıktır. İkinci kalıp çatışmadır: “CBK ile kanun arasında farklılık varsa…” sorusunun cevabı kanundur. Üçüncüsü üst kademe yöneticiler tuzağıdır: atanma usulü CBK ile, yetiştirilme usulü kanunla düzenlenir.

⇄Bilgi eşleştirme durum → sonuç

?Soru çöz

Anayasa'ya göre aşağıdakilerden hangisi olağan dönemde Cumhurbaşkanlığı kararnamesiyle düzenlenebilir?

✓ B. Bakanlıkların kurulması ve merkez-taşra teşkilatları CBK ile düzenlenir (md. 106). A haberleşme hürriyeti kişi hakkı, C siyasi partiler siyasi haktır ve CBK ile düzenlenemez; D vergi münhasıran kanunla konulur (md. 73).
İDARE · MD. 124

Yönetmelikler (md. 124): kanunu ve kararnameyi uygulamaya indiren kural

KPSS Vatandaşlık · Yürütme · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaHukukun kaynakları nelerdir, normlar hiyerarşisi nasıl sıralanır?Bağlantılı konudan (Hukukun kaynakları ve dalları). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Hukukun kaynakları asıl (bağlayıcı) ve yardımcı kaynaklar olarak ikiye ayrılır. Asıl kaynaklar yazılı (Anayasa, milletlerarası antlaşmalar, kanun, Cumhurbaşkanlığı kararnamesi, yönetmelik, adsız düzenleyici işlemler) ve yazısızdır (örf ve âdet hukuku); yardımcı kaynaklar yargı kararları (içtihat) ve bilimsel görüşlerdir (doktrin). Yazılı kaynaklar normlar hiyerarşisi içinde sıralanır: en üstte Anayasa durur ve alt basamaktaki kural üsttekine aykırı olamaz.

Kaynaklar ve normlar hiyerarşisi

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Yönetmeliği kimler çıkarabilir, hangi yönetmelikler Resmî Gazete'de yayımlanır?

Kısa cevap: Anayasa'nın 124. maddesine göre Cumhurbaşkanı, bakanlıklar ve kamu tüzel kişileri, kendi görev alanlarını ilgilendiren kanunların ve Cumhurbaşkanlığı kararnamelerinin uygulanmasını sağlamak üzere ve bunlara aykırı olmamak şartıyla yönetmelik çıkarabilir. Her yönetmelik Resmî Gazete'de yayımlanmaz; hangilerinin yayımlanacağını kanun belirler (3011 sayılı Kanun). Yönetmeliklerin denetimi idari yargıya aittir.

Bir üniversitenin sınav ve not kuralları, bir belediyenin pazar yerleri düzeni ya da bir bakanlığın personel sınavı: günlük hayatta en sık karşılaşılan hukuk kuralı çoğu zaman bir yönetmeliktir.

Kanun genel çerçeveyi çizer, CBK yürütmenin teşkilatını kurar; ama bir sınavın kaç soru olacağı, başvurunun hangi belgelerle yapılacağı gibi ayrıntıyı yönetmelik yazar. Yönetmelik bu yüzden türev bir işlemdir: kendi başına yeni bir alan açamaz, mutlaka üstündeki bir kanunun ya da CBK'nin uygulanmasına hizmet eder ve ona aykırı olamaz.

Kimler çıkarabilir?

124. madde üç yetkili sayar: Cumhurbaşkanı, bakanlıklar ve kamu tüzel kişileri. Cumhurbaşkanının yönetmelik yetkisi ayrıca 104. maddede de yazılıdır. Yetkinin anahtarı tüzel kişiliktir: hak ve borç sahibi olabilen, kendi bütçesi ve organları bulunan kamu kişileri yönetmelik çıkarabilir. Tüzel kişiliği olmayan bir birim, ne kadar büyük olursa olsun, kendi adına yönetmelik çıkaramaz; onun yerine bağlı olduğu makam düzenleme yapar.

Kim yönetmelik çıkarabilir?
ÖrneklerYönetmelik
Kamu tüzel kişiliği olanlarBelediye, il özel idaresi, köy; üniversiteler, YÖK, TRT, RTÜK, SGK, İŞKUR, TCDD, Karayolları; barolar, ticaret ve sanayi odalarıÇıkarabilir
Bakanlıklar (tüzel kişilik yok ama Anayasa yetki verir)Bütün bakanlıklarÇıkarabilir
Ayrı tüzel kişiliği olmayan birimlerValilik, kaymakamlık; Diyanet İşleri Başkanlığı; TSK, Jandarma, Sahil Güvenlik, Emniyet, MİTÇıkaramaz

Resmî Gazete'de yayım: hepsi değil

Anayasa “hangi yönetmeliklerin Resmî Gazete'de yayımlanacağı kanunda belirtilir” der (md. 124). Bu kanun 1984 tarihli 3011 sayılı Kanundur. Ona göre Cumhurbaşkanlığı, bakanlıklar ve kamu tüzel kişilerinin yönetmeliklerinden işbirliğini, yetki ve görev alanlarını düzenleyenler, kamu personeline ait genel hükümleri kapsayanlar ve kamuyu ilgilendirenler Resmî Gazete'de yayımlanır. Millî güvenlikle ilgili ve gizlilik derecesi taşıyan yönetmelikler ise yayımlanmaz. Mahallî idarelerin kendi alanlarındaki yönetmelikleri ise o yerde çıkan bir gazete, internet haber sitesi ya da başka yayın yollarıyla ilan edilir. Cumhurbaşkanının çıkardığı kararname ve yönetmelikler, başka bir tarih belirtilmemişse Resmî Gazete'de yayımlandıkları gün yürürlüğe girer (md. 104).

Kim denetler?

Yönetmelik bir idari işlemdir; ona karşı dava idari yargıda açılır (md. 125), Anayasa Mahkemesinde değil. Bakanlıkların ve kamu kurumlarının ülke çapında uygulanacak düzenleyici işlemlerine ve Cumhurbaşkanının CBK dışındaki düzenleyici işlemlerine karşı davalara Danıştay ilk derece mahkemesi olarak bakar (2575 sayılı Kanun md. 24). Bir belediyenin yalnız kendi sınırlarında uygulanan yönetmeliğine karşı ise idare mahkemesine gidilir.

Akılda kalsın: Yönetmelik yetkisini “C-B-K” diye hatırla: Cumhurbaşkanı, Bakanlıklar, Kamu tüzel kişileri. Valilik, kaymakamlık, emniyet gibi birimlerde tüzel kişilik yoktur, yönetmelik yetkisi de yoktur. Yayım: ülkeyi ilgilendiren Resmî Gazete, belediyeyi ilgilendiren yerel ilan. Denetim: CBK → AYM, yönetmelik → idari yargı.
Sınavda

Nasıl sorulur“124. maddeye göre aşağıdakilerden hangisi yönetmelik çıkarabilir?” Şıklara tüzel kişiliği olmayan valilik, kaymakamlık, il emniyet müdürlüğü konur; doğru cevap üniversite, belediye ya da bir bakanlıktır. İkinci kalıp “Bütün yönetmelikler Resmî Gazete'de yayımlanır” ifadesidir; yanlıştır. Üçüncüsü dayanak sorusudur: yönetmelik yalnız kanunu değil Cumhurbaşkanlığı kararnamesini de uygulamak için çıkarılabilir.

▭Boşluk doldurma

Cumhurbaşkanı, ve kamu tüzel kişileri, kendi görev alanlarını ilgilendiren kanunların ve uygulanmasını sağlamak üzere yönetmelik çıkarabilir.

valiliklercumhurbaşkanlığı kararnamelerininbakanlıklargenelgelerin

?Soru çöz

Yönetmeliklerle ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır?

✓ D. Valilik merkezî idarenin taşra birimidir ve tüzel kişiliği yoktur; 124. madde yönetmelik yetkisini yalnız Cumhurbaşkanına, bakanlıklara ve kamu tüzel kişilerine verir. A doğrudur, yetkililer bunlardır; B doğrudur, kanun ve CBK'ye aykırı olamaz; C doğrudur, hangilerinin yayımlanacağını kanun belirler.
ESKİ DÜZEN · MD. 91 VE 115 (MÜLGA)

Kanun hükmünde kararname ve tüzük: 2017'de kalkan iki işlem

KPSS Vatandaşlık · Yürütme · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaKanun teklifini kim verir, Cumhurbaşkanı kanunu kaç gün içinde yayımlar ya da geri gönderir?Bağlantılı konudan (TBMM'nin görev ve yetkileri). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Kanun teklif etme yetkisi yalnız milletvekillerinindir (md. 88). Teklif önce komisyonda, sonra Genel Kurul'da görüşülür. Kabul edilen kanunu Cumhurbaşkanı 15 gün içinde yayımlar ya da gerekçesini göstererek bir daha görüşülmek üzere TBMM'ye geri gönderir (md. 89). Meclis geri gönderilen kanunu üye tamsayısının salt çoğunluğuyla (301) aynen kabul ederse Cumhurbaşkanı onu yayımlar; bütçe kanunları geri gönderilemez.

Kanun yapım süreci (md. 88–89)

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Kanun hükmünde kararname ve tüzük neydi, Cumhurbaşkanlığı kararnamesinden farkı nedir?

Kısa cevap: 2017 Anayasa değişikliğinden önce Bakanlar Kurulu, TBMM'nin çıkardığı bir yetki kanununa dayanarak kanun hükmünde kararname (KHK, eski md. 91) ve Danıştay incelemesinden geçirerek tüzük (eski md. 115) çıkarırdı. 6771 sayılı Kanunla Bakanlar Kurulu, KHK ve tüzük Anayasa'dan çıkarıldı. O tarihte yürürlükte olan KHK'ler ve tüzükler kaldırılmadıkça geçerliliğini sürdürür (geçici md. 21).

Bugün yürürlükte olan bazı kurallar hâlâ “KHK” ya da “tüzük” adını taşır; ama yenisini çıkarabilecek bir makam artık yoktur.

Eski parlamenter düzende yürütmenin iki başı vardı: Cumhurbaşkanı ve Başbakanın başında bulunduğu Bakanlar Kurulu. Düzenleyici işlemlerin çoğu da Bakanlar Kurulundan çıkardı. 2017 değişikliği Bakanlar Kurulunu kaldırınca onun iki önemli aracı da metinden çıktı. Bu konu yalnız eski düzen bilgisidir; sınavda karşılaştırma için sorulur.

Kanun hükmünde kararname (eski md. 91)

KHK çıkarmak için önce TBMM'nin Bakanlar Kuruluna bir yetki kanunu ile izin vermesi gerekirdi. Yetki kanunu kararnamenin amacını, kapsamını, ilkelerini ve kullanma süresini gösterirdi. Kişi hakları ve siyasi haklar KHK ile düzenlenemezdi; sosyal ve ekonomik haklar bu yasağın dışındaydı. KHK Resmî Gazete'de yayımlandığı gün yürürlüğe girer, aynı gün TBMM'ye sunulurdu. Olağanüstü hâlde ise Cumhurbaşkanının başkanlığında toplanan Bakanlar Kurulu, yetki kanunu olmadan KHK çıkarabilirdi; 2016–2018 olağanüstü hâlinde çıkarılan ve ilki 667 sayılı olan kararnameler bu türdendi.

Tüzük (eski md. 115)

Tüzük, Bakanlar Kurulunun bir kanunun nasıl uygulanacağını göstermek ya da kanunun emrettiği işleri belirtmek için çıkardığı, kanuna aykırı olamayan bir düzenlemeydi. Onu yönetmelikten ayıran iki özellik vardı: taslağı Danıştay'ın incelemesinden geçerdi ve Cumhurbaşkanınca imzalanıp kanunlar gibi yayımlanırdı. Bu yüzden normlar hiyerarşisinde yönetmeliğin üstünde dururdu.

Eski düzenleyici işlemler ve bugünkü karşılığı
KHK (eski md. 91)Tüzük (eski md. 115)CBK (bugün, md. 104)
Kim çıkarır?Bakanlar KuruluBakanlar KuruluCumhurbaşkanı
Ön şartTBMM'nin yetki kanunu (OHAL'de gerekmezdi)Danıştay incelemesiYetki kanunu gerekmez
DüzenleyemediğiKişi hakları ve siyasi haklarKanuna aykırı hükümKişi hakları ve siyasi haklar; aynı konuda kanun çıkarsa CBK hükümsüz
Bugün2017'de kaldırıldı; yürürlükteki KHK'ler geçerli2017'de kaldırıldı; yürürlükteki tüzükler geçerliYürürlükte

Geçiş ve bugünkü karşılık

Geçici madde 21'e göre değişikliğin yürürlüğe girdiği tarihte yürürlükte olan KHK'ler, tüzükler ve Bakanlar Kurulu ile Başbakanlığın yönetmelikleri, kaldırılıncaya kadar geçerliliğini korur; KHK'ler hakkında Anayasa Mahkemesine itiraz yolu (md. 152, 153) uygulanmaya devam eder. Yetki ise el değiştirdi: kanunlarda Bakanlar Kuruluna ve Başbakanlığa verilmiş yetkileri, mevzuat değişinceye kadar Cumhurbaşkanı kullanır. Bugün KHK'nin yerini, yetki kanunu gerektirmeyen Cumhurbaşkanlığı kararnamesi almıştır.

Akılda kalsın: Eski ile yeniyi izin sorusuyla ayır: KHK için Meclis'in önceden izni (yetki kanunu) gerekirdi, CBK için gerekmez; ama CBK'nin üstünde Meclis'in sonradan sözü vardır (aynı konuda kanun çıkarsa CBK hükümsüz). Tüzüğün imzası: Danıştay incelemesi. Üçü de Bakanlar Kurulu ile birlikte 2017'de tarihe karıştı.
Sınavda

Nasıl sorulur“Güncel Anayasa'ya göre yürütmenin düzenleyici işlemleri hangileridir?” Doğru cevap yalnız Cumhurbaşkanlığı kararnamesi ve yönetmeliktir; şıklarda KHK ya da tüzük görürsen eski düzendir. İkinci kalıp karşılaştırmadır: “Danıştay incelemesinden geçerek çıkarılan” işlem tüzüktür, “yetki kanununa dayanan” işlem KHK'dir.

TuzakCBK de “kanun hükmünde” olabilir ama yalnız olağanüstü hâlde çıkarıldığında (md. 119).

⇄Bilgi eşleştirme eski ve yeni düzen

?Soru çöz

2017 Anayasa değişikliğinden önce Bakanlar Kurulunca, Danıştay'ın incelemesinden geçirilerek çıkarılan ve bu değişiklikle Anayasa'dan kaldırılan düzenleyici işlem aşağıdakilerden hangisidir?

✓ A. Tüzük, Danıştay incelemesinden geçirilerek Bakanlar Kurulunca çıkarılırdı (eski md. 115). B KHK de kaldırıldı ama dayanağı yetki kanunuydu, Danıştay incelemesi gerekmezdi; C yönetmelik bugün de vardır (md. 124); D genelge Anayasa'da düzenlenmeyen adsız bir işlemdir.
YÜRÜTME · MD. 108

Devlet Denetleme Kurulu (md. 108): Cumhurbaşkanının denetim kolu

KPSS Vatandaşlık · Yürütme · Okuma 4 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaDevlet Denetleme Kurulu nedir, hangi kurumları denetleyebilir?Bağlantılı konudan (Cumhurbaşkanı). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Devlet Denetleme Kurulu (DDK), idarenin hukuka uygunluğunu, düzenli ve verimli yürütülmesini ve geliştirilmesini sağlamak amacıyla Cumhurbaşkanlığına bağlı olarak kurulmuştur. Cumhurbaşkanı'nın isteği üzerine tüm kamu kurumlarında, kamu payı yarıdan fazla olan kuruluşlarda, kamu kurumu niteliğindeki meslek kuruluşlarında, işçi ve işveren meslek kuruluşlarında, kamuya yararlı dernek ve vakıflarda idari soruşturma, inceleme, araştırma ve denetleme yapar. Yargı organları görev alanının dışındadır; başkan ve üyelerini Cumhurbaşkanı atar (md. 108).

Devlet Denetleme Kurulu

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Devlet Denetleme Kurulu kime bağlıdır, neleri denetleyebilir, neleri denetleyemez?

Kısa cevap: Devlet Denetleme Kurulu (DDK), idarenin hukuka uygunluğunu, düzenli ve verimli işlemesini ve gelişmesini sağlamak amacıyla Cumhurbaşkanlığına bağlı olarak kurulmuştur (md. 108). Cumhurbaşkanının isteği üzerine kamu kurumlarında, kamu kurumu niteliğindeki meslek kuruluşlarında, işçi ve işveren meslek kuruluşlarında, kamuya yararlı dernek ve vakıflarda idari soruşturma, inceleme, araştırma ve denetleme yapar. Yalnız yargı organları görev alanı dışındadır; başkan ve üyelerini Cumhurbaşkanı atar.

Bir kamu kurumunda yolsuzluk iddiası çıktığında Cumhurbaşkanının elindeki en doğrudan araç, kendine bağlı bir denetim kuruludur.

1981'de kanunla kurulan DDK, 1982 Anayasası'yla anayasal bir kurum hâline geldi. Varlık sebebi, yürütmenin başının idareyi yakından izleyebilmesidir: kurumların yalnız kurallara uyup uymadığına değil, işlerini düzenli ve verimli yürütüp yürütmediğine de bakılır. Bu yüzden Kurulun denetimi hukuka uygunlukla sınırlı değildir, yönetimin iyi işleyip işlemediğini de kapsar.

Nasıl harekete geçer, nereyi denetler?

Kurul kendiliğinden değil, Cumhurbaşkanının isteği üzerine çalışır. Alanı geniştir:

DDK nereyi denetler?
Denetler (Cumhurbaşkanı isteyince)Denetleyemez
Bütün kamu kurum ve kuruluşları, sermayesinin yarısından fazlası kamuya ait kuruluşlar; 2017'den beri TSK, Jandarma, Emniyet, MİTYalnız yargı organları
Kamu kurumu niteliğindeki meslek kuruluşları; her düzeyde işçi ve işveren meslek kuruluşları
Kamuya yararlı dernekler ve vakıflar

Bu yerlerde her türlü idari soruşturma, inceleme, araştırma ve denetleme yapabilir; “idari soruşturma” yetkisi metne 2017'de eklendi.

Tek istisna: yargı

Görev alanı dışında kalan tek kesim yargı organlarıdır. Sebep açıktır: mahkemeleri yürütmeye bağlı bir kurulun denetlemesi, yargı bağımsızlığıyla (md. 9, md. 138) bağdaşmaz. 2017'ye kadar istisna listesinde Silahlı Kuvvetler de vardı; 6771 sayılı Kanun bu ibareyi çıkardı. Bugün Türk Silahlı Kuvvetleri, Jandarma, Emniyet ve MİT de dahil olmak üzere yürütmeye bağlı bütün kurumlar Kurulun alanındadır; Adalet Bakanlığı da bir yürütme birimi olduğu için denetlenebilir.

Atama ve işleyiş

Kurulun başkanı ve üyeleri Cumhurbaşkanınca atanır. Kurulun işleyişi, üyelerin görev süresi ve diğer özlük işleri eskiden kanunla düzenlenirdi; 2017'den beri Cumhurbaşkanlığı kararnamesiyle düzenlenir (md. 108).

Akılda kalsın: DDK'yi dört kelimeyle kur: bağlılık Cumhurbaşkanlığı, harekete geçiren Cumhurbaşkanının isteği, atayan Cumhurbaşkanı, düzenleyen Cumhurbaşkanlığı kararnamesi. Dışarıda kalan tek kesim yargı; Silahlı Kuvvetler 2017'de içeri alındı.
Sınavda

Nasıl sorulur“Devlet Denetleme Kurulunun görev alanı dışında kalan hangisidir?” Şıklarda TSK, barolar, sendikalar, Adalet Bakanlığı ve yargı organları yan yana konur; doğru cevap yargı organlarıdır. Eski bilgiyle çözen aday TSK'yı işaretler; bu, 2017 öncesinin cevabıdır. İkinci kalıp işleyişin hangi işlemle düzenlendiğidir: kanun değil, CBK.

▭Boşluk doldurma

Devlet Denetleme Kurulu, Cumhurbaşkanının üzerine çalışır; organları Kurulun görev alanı dışındadır.

onayıyargıisteğiyasama

?Soru çöz

Devlet Denetleme Kurulu ile ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi güncel Anayasa'ya göre yanlıştır?

✓ C. “Silahlı Kuvvetler” ibaresi 2017'de 108. maddeden çıkarıldı; bugün görev alanı dışında kalan yalnız yargı organlarıdır. A Cumhurbaşkanlığına bağlılık, B başkan ve üyelerin Cumhurbaşkanınca atanması ve D işleyişin CBK ile düzenlenmesi 108. maddenin güncel hükümleridir.
MİLLÎ SAVUNMA · MD. 117 VE 92

Başkomutanlık ve Genelkurmay Başkanlığı (md. 117): ordunun başında kim var?

KPSS Vatandaşlık · Yürütme · Okuma 4 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaCumhurbaşkanlığı makamı boşalırsa ne olur, Cumhurbaşkanına kim vekâlet eder?Bağlantılı konudan (Cumhurbaşkanı). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Cumhurbaşkanı hastalanır ya da yurt dışına çıkarsa, kısacası görevinden bir süreliğine uzaklaşırsa, yerine Cumhurbaşkanı yardımcısı bakar ve onun yetkilerini kullanır. Makam herhangi bir nedenle boşalırsa kırk beş gün içinde Cumhurbaşkanı seçimi yapılır; o zamana kadar da Cumhurbaşkanı yardımcısı vekâlet eder. Genel seçime bir yıl ya da daha az kalmışsa TBMM seçimi de birlikte yenilenir; bir yıldan fazla kalmışsa yalnız Cumhurbaşkanı seçilir (md. 106).

Vekâlet ve makamın boşalması

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Başkomutanlığı kim temsil eder, Genelkurmay Başkanını kim atar, savaş hâline kim karar verir?

Kısa cevap: Anayasa'nın 117. maddesine göre Başkomutanlık, TBMM'nin manevi varlığından ayrılamaz ve Cumhurbaşkanı tarafından temsil edilir. Millî güvenliğin sağlanmasından ve Silahlı Kuvvetlerin yurt savunmasına hazırlanmasından TBMM'ye karşı Cumhurbaşkanı sorumludur. Cumhurbaşkanınca atanan Genelkurmay Başkanı Silahlı Kuvvetlerin komutanıdır ve savaşta Başkomutanlık görevlerini Cumhurbaşkanlığı adına yerine getirir. Savaş hâli ilanına TBMM karar verir (md. 87, md. 92).

Kurtuluş Savaşı'nın en dar günlerinde Meclis, Başkomutanlık yetkisini Mustafa Kemal'e kendi adına kullanmak üzere vermişti. 1982 Anayasası bu düşünceyi bugün de korur: ordunun en üst komutası milletin meclisinden ayrı düşünülemez.

Silahlı kuvvetler devletin en güçlü aracıdır; bu yüzden onu kimin yöneteceği, demokratik denetimin en önemli sorularından biridir. Anayasa bu soruya üç katmanlı bir cevap verir: komutanın kaynağı Meclis, temsilcisi Cumhurbaşkanı, sahadaki komutanı Genelkurmay Başkanıdır.

Üç katman

Silahlı kuvvetlerin başında kim var?
KatmanKim?Anlamı
KaynakTBMMBaşkomutanlık Meclis'in manevi varlığından ayrılamaz
Temsil ve sorumlulukCumhurbaşkanıBaşkomutanlığı TBMM adına temsil eder; millî güvenlikten ve yurt savunmasına hazırlıktan TBMM'ye karşı sorumludur; TSK'nın kullanılmasına karar verir
KomutaGenelkurmay Başkanı (Cumhurbaşkanı atar)Silahlı Kuvvetlerin komutanı; savaşta Başkomutanlık görevlerini Cumhurbaşkanlığı adına yürütür
TeşkilatMillî Savunma BakanlığıGenelkurmay ve kuvvet komutanlıkları bağlıdır

Eski düzende millî güvenlikten Meclis'e karşı sorumluluk Bakanlar Kuruluna aitti.

Savaş hâli ve silahlı kuvvet kullanma (md. 92)

Savaş kararı, bir ülkenin verebileceği en ağır karardır; Anayasa onu Meclis'e bırakır. Milletlerarası hukukun meşru saydığı hâllerde savaş hâli ilanına, Türk Silahlı Kuvvetlerinin yabancı ülkelere gönderilmesine ve yabancı silahlı kuvvetlerin Türkiye'de bulunmasına izin verme yetkisi TBMM'nindir (md. 87, md. 92). Türkiye'nin taraf olduğu antlaşmaların ya da milletlerarası nezaket kurallarının gerektirdiği durumlar, örneğin dost bir ülkenin savaş gemisinin limanlarımıza nezaket ziyareti, bu izinden ayrı tutulur. Tek istisna zamanla ilgilidir: Meclis tatilde ya da ara vermedeyken ülke ani bir silahlı saldırıya uğrarsa ve hemen karar vermek kaçınılmazsa, Türk Silahlı Kuvvetlerinin kullanılmasına Cumhurbaşkanı da karar verebilir.

Akılda kalsın: Başkomutanlık için üç kelime: Meclis'te doğar (manevi varlık), Cumhurbaşkanı'nda temsil edilir, savaşta Genelkurmay'da yürür. Savaşın kendisi ise Meclis'in kararıdır; Cumhurbaşkanı yalnız Meclis toplanamazken gelen ani saldırıda devreye girer.
Sınavda

Nasıl sorulur“Millî güvenliğin sağlanmasından TBMM'ye karşı kim sorumludur?” Cevap Cumhurbaşkanıdır; Genelkurmay Başkanı ve Millî Savunma Bakanı güçlü çeldiricidir. İkinci kalıp: “Savaşta Başkomutanlık görevlerini Cumhurbaşkanlığı namına kim yerine getirir?” Cevap Genelkurmay Başkanı. Üçüncüsü “savaş hâli ilanına kim karar verir?” sorusudur; cevap TBMM, Cumhurbaşkanı değil.

▭Boşluk doldurma

Başkomutanlık, Türkiye Büyük Millet Meclisinin varlığından ayrılamaz ve tarafından temsil olunur.

maddicumhurbaşkanımanevigenelkurmay başkanı

?Soru çöz

Anayasa'ya göre millî güvenliğin sağlanmasından ve Silahlı Kuvvetlerin yurt savunmasına hazırlanmasından Türkiye Büyük Millet Meclisine karşı sorumlu olan makam aşağıdakilerden hangisidir?

✓ A. 117. maddenin ikinci fıkrasına göre bu sorumluluk TBMM'ye karşı Cumhurbaşkanına aittir; 2017'den önce Bakanlar Kurulunundu. B Genelkurmay Başkanı Silahlı Kuvvetlerin komutanıdır, TBMM'ye sorumlu değildir; C Millî Savunma Bakanı güçlü çeldiricidir, sorumluluk Cumhurbaşkanınındır; D MGK yalnız tavsiye niteliğinde görüş bildirir.
MİLLÎ SAVUNMA · MD. 118

Millî Güvenlik Kurulu (md. 118): üyeleri, işleyişi ve tavsiye kararları

KPSS Vatandaşlık · Yürütme · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaCumhurbaşkanı yardımcıları ve bakanlar nasıl atanır, kime karşı sorumludur?Bağlantılı konudan (Cumhurbaşkanı). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Cumhurbaşkanı seçildikten sonra bir veya daha fazla Cumhurbaşkanı yardımcısı atayabilir. Yardımcılar ve bakanlar, milletvekili seçilme yeterliliğine sahip olanlar arasından Cumhurbaşkanı'nca atanır ve görevden alınır; TBMM önünde milletvekili andıyla andiçer, milletvekiliyse üyelikleri sona erer ve Cumhurbaşkanı'na karşı sorumludur (md. 106). Bakanlıklar Cumhurbaşkanlığı kararnamesiyle kurulur.

Cumhurbaşkanı yardımcıları ve bakanlar

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Millî Güvenlik Kurulunun üyeleri kimlerdir, kararları bağlayıcı mıdır?

Kısa cevap: Millî Güvenlik Kurulu (MGK), Cumhurbaşkanının başkanlığında Cumhurbaşkanı yardımcıları, Adalet, Millî Savunma, İçişleri ve Dışişleri Bakanları, Genelkurmay Başkanı ile Kara, Deniz ve Hava Kuvvetleri Komutanlarından oluşur (md. 118). Millî güvenlik siyasetine ilişkin tavsiye kararlarını ve koordinasyon görüşlerini Cumhurbaşkanına bildirir; kararları bağlayıcı değildir, Cumhurbaşkanınca değerlendirilir. Kurul 2945 sayılı Kanuna göre iki ayda bir toplanır.

Devletin güvenliği yalnız askerin değil, diplomatın, savcının ve valinin de işidir. MGK, bu farklı bakışları aynı masaya oturtmak için kurulmuş bir danışma kuruludur.

Millî güvenlik kararları dış politikayı, iç güvenliği, adaleti ve savunmayı aynı anda ilgilendirir. Bu alanlardan sorumlu sivil yöneticilerle komutanların düzenli olarak görüş alışverişi yapması amacıyla Anayasa bir kurul öngörür. Kurulun ağırlığı yıllar içinde değişti: kararları önceleri hükûmetçe “öncelikle dikkate alınır”dı; 2001 değişikliği bunu “değerlendirilir” biçimine çevirdi ve kararların tavsiye niteliğini metne yazdı.

Masada sivil ve asker üyeler birlikte oturur; Genel Sekreter toplantıda bulunur ama oy kullanmaz. Kurulun ürünü emir değil, tavsiyedir.Görsel: Sınav Defteri

Masada kimler var?

Üyeler 118. maddede tek tek sayılır: başkan olarak Cumhurbaşkanı; sivil üyeler olarak Cumhurbaşkanı yardımcıları ile Adalet, Millî Savunma, İçişleri ve Dışişleri Bakanları; asker üyeler olarak Genelkurmay Başkanı ile Kara, Deniz ve Hava Kuvvetleri Komutanları. Gündemin özelliğine göre ilgili bakanlar ve başka kişiler de çağrılıp görüşleri alınabilir; ama bu kişiler üye olmaz. 2017 değişikliğiyle Başbakan ve Başbakan yardımcıları yerine Cumhurbaşkanı yardımcıları girdi, Jandarma Genel Komutanı ise üyelikten çıkarıldı.

Nasıl işler?

  • Gündem: Cumhurbaşkanı yardımcılarının ve Genelkurmay Başkanının önerileri dikkate alınarak Cumhurbaşkanınca düzenlenir.
  • Başkanlık: Cumhurbaşkanı katılamadığında Kurul Cumhurbaşkanı yardımcısının başkanlığında toplanır.
  • Toplanma: Anayasa bir süre yazmaz; 2945 sayılı MGK Kanunu'na göre Kurul iki ayda bir toplanır, gerektiğinde Cumhurbaşkanının çağrısıyla da toplanabilir. Kararlar çoğunlukla alınır; oylar eşitse başkanın bulunduğu taraf üstün sayılır.
  • Genel Sekreterlik: Teşkilatı ve görevleri Cumhurbaşkanlığı kararnamesiyle düzenlenir (md. 118; 2017 öncesi kanunla). Genel Sekreter toplantılara katılır ama oylamaya katılamaz (2945 sayılı Kanun md. 3).

Kararların niteliği: tavsiye

Kurul, devletin millî güvenlik siyasetinin belirlenmesi ve uygulanmasıyla ilgili aldığı tavsiye kararlarını ve gerekli koordinasyona ilişkin görüşlerini Cumhurbaşkanına bildirir. Devletin varlığı ve bağımsızlığı, ülkenin bütünlüğü ve bölünmezliği, toplumun huzur ve güvenliği için alınmasını zorunlu gördüğü tedbirler de Cumhurbaşkanınca değerlendirilir. Son karar Kurulun değil, seçilmiş yürütmenin başınındır.

Akılda kalsın: Sivil bakanlar için “ADİM” kodu: Adalet, Dışişleri, İçişleri, Millî Savunma. Askerler: Genelkurmay + üç kuvvet (Kara, Deniz, Hava); jandarma yok. Hazine ve Maliye, Eğitim gibi bakanlar üye değildir, ancak çağrılabilir. Kararlar tavsiyedir, toplanma iki ayda birdir.
Sınavda

Nasıl sorulur“Aşağıdakilerden hangisi MGK'nin üyeleri arasında yer almaz?” Doğru cevap çoğu zaman Jandarma Genel Komutanı, TBMM Başkanı ya da Hazine ve Maliye Bakanıdır. İkinci kalıp kararların niteliğidir: MGK kararları bağlayıcı değildir. Üçüncüsü vekâlet ve gündemdir: Cumhurbaşkanı yokken başkanlık eden ve gündeme öneri getiren makam Cumhurbaşkanı yardımcısıdır; gündeme öneri getiren öbür makam Genelkurmay Başkanıdır.

⇄Bilgi eşleştirme MGK'de kim ne yapar?

?Soru çöz

Güncel Anayasa'ya göre aşağıdakilerden hangisi Millî Güvenlik Kurulunun üyeleri arasında yer almaz?

✓ D. Jandarma Genel Komutanı 2017 değişikliğiyle 118. maddedeki üye listesinden çıkarıldı. A Dışişleri Bakanı ve C Adalet Bakanı sivil üye, B Hava Kuvvetleri Komutanı asker üyedir.
OLAĞANÜSTÜ YÖNETİM · MD. 119

Olağanüstü hâl ilanı (md. 119): sebepler, 6 ay, 4 ay ve Meclis onayı

KPSS Vatandaşlık · Yürütme · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaSavaş, seferberlik ve olağanüstü hâlde temel haklar durdurulabilir mi? Dokunulamayan çekirdek haklar hangileridir?Bağlantılı konudan (Temel hak ve hürriyetler). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Anayasa'nın 15. maddesine göre savaş, seferberlik veya olağanüstü hâllerde, milletlerarası hukuktan doğan yükümlülükler ihlal edilmemek kaydıyla, durumun gerektirdiği ölçüde temel hakların kullanılması kısmen veya tamamen durdurulabilir ya da Anayasa'daki güvencelere aykırı tedbirler alınabilir. Bu dönemde bile savaş hukukuna uygun fiiller sonucu meydana gelen ölümler dışında yaşam hakkına, maddi ve manevi bütünlüğe dokunulamaz; kimse din, vicdan, düşünce ve kanaatlerini açıklamaya zorlanamaz ve bunlardan dolayı suçlanamaz; suç ve cezalar geçmişe yürütülemez; suçluluğu mahkeme kararıyla saptanıncaya kadar kimse suçlu sayılamaz.

Durdurma ve çekirdek haklar (md. 15)

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Olağanüstü hâli kim ilan eder, en fazla kaç ay sürer, kaç ay uzatılabilir?

Kısa cevap: Anayasa'nın 119. maddesine göre olağanüstü hâli (OHAL) Cumhurbaşkanı, savaş, seferberlik, ayaklanma, yaygın şiddet, kamu düzeninin ciddi bozulması, tabii afet, tehlikeli salgın hastalık ya da ağır ekonomik bunalım gibi sebeplerle yurdun tamamında veya bir bölgesinde en çok 6 ay için ilan eder. Karar aynı gün Resmî Gazete'de yayımlanır ve TBMM onayına sunulur. TBMM süreyi kısaltabilir, uzatabilir ya da OHAL'i kaldırabilir; Cumhurbaşkanının talebiyle uzatma her defasında en çok 4 aydır, savaş hâllerinde bu sınır aranmaz.

Şubat 2023'teki depremlerin ardından on ilde üç aylık olağanüstü hâl ilan edildi. Bu karar, 119. maddenin bütün basamaklarından geçerek yürürlüğe girdi.

Olağan hukuk düzeni, olağan zamanlar için kurulmuştur. Büyük bir afet, yaygın bir şiddet dalgası ya da savaş tehdidi karşısında devletin daha hızlı karar alması gerekebilir. Ama hız, keyfîliğe dönüşmemelidir. 119. madde bu dengeyi kurar: ilan yetkisini yürütmeye verir, onay ve süre denetimini Meclis'e bırakır.

Hangi sebeplerle?

  • Savaşla ilgili: savaş, savaşı gerektirecek bir durumun baş göstermesi, seferberlik.
  • Düzene karşı hareketler: ayaklanma; vatana veya Cumhuriyete karşı kuvvetli ve eylemli bir kalkışma; ülke ve millet bütünlüğünü içten ya da dıştan tehlikeye düşüren şiddet hareketlerinin yaygınlaşması; anayasal düzeni veya temel hakları ortadan kaldırmaya yönelik yaygın şiddet hareketleri; şiddet olayları yüzünden kamu düzeninin ciddi biçimde bozulması.
  • Doğa ve ekonomi: tabii afet, tehlikeli salgın hastalık, ağır ekonomik bunalım.

2017'den önce bu sebepler iki ayrı maddeye bölünmüştü ve OHAL'i Cumhurbaşkanının başkanlığında toplanan Bakanlar Kurulu ilan ederdi; şiddet sebebine dayanan ilanda MGK'nin görüşü de alınırdı (eski md. 119–120). Bugün tek madde vardır ve ilan yetkisi doğrudan Cumhurbaşkanı'nındır.

Yürütme ilan eder, Meclis aynı gün devreye girer. Süre üzerinde son söz her aşamada TBMM'nindir.Görsel: Sınav Defteri

Süre ve Meclis onayı

İlan en çok 6 ay için yapılabilir; daha kısa bir süre seçilebilir, 2023'teki 3 aylık ilan gibi. Karar, verildiği gün Resmî Gazete'de yayımlanır ve aynı gün TBMM onayına sunulur. Meclis tatildeyse derhâl toplantıya çağrılır; bekleme yoktur. TBMM gerekli görürse süreyi kısaltabilir, uzatabilir ya da olağanüstü hâli kaldırabilir. Anayasa bu kararlar için özel bir çoğunluk aramaz; Meclis'in genel karar yeter sayısı uygulanır: toplantıya katılanların salt çoğunluğu, ama en az üye tamsayısının dörtte birinin bir fazlası (md. 96).

Uzatma: 4 ay kuralı

Süreyi Cumhurbaşkanının talebiyle TBMM uzatır; her uzatma 4 ayı geçemez. Kaç kez uzatılabileceğine dair bir sınır yoktur: Temmuz 2016'da eski düzende ilan edilen olağanüstü hâl yedi kez uzatılmış, Temmuz 2018'de sona ermişti. Savaş hâllerinde ise 4 aylık sınır aranmaz; çünkü savaşın ne kadar süreceğini önceden kestirmek mümkün değildir.

Akılda kalsın: OHAL sayıları büyükten küçüğe iner: 6 ay ilk ilan → 4 ay her uzatma → 3 ay OHAL kararnamesinin Meclis'te karara bağlanması. Yer: yurdun tamamı veya bir bölgesi. Kim? İlan Cumhurbaşkanı, onay ve uzatma TBMM; uzatmayı isteyen yine Cumhurbaşkanı.
Sınavda

Nasıl sorulur“OHAL ile ilgili hangisi yanlıştır?” kalıbında yanlış şık genellikle sayıyla oynar: “uzatma her defasında 6 ayı geçemez”, “ilk ilan en çok 4 ay” ya da “Meclis onayı bir hafta içinde” gibi.

Tuzakİkinci tuzak makamdır: güncel düzende OHAL'i ilan eden Bakanlar Kurulu değil Cumhurbaşkanıdır; süreyi uzatan ise Cumhurbaşkanı değil, onun talebiyle TBMM'dir. Üçüncüsü istisna: 4 ay sınırı savaş hâllerinde aranmaz.

↕Sıralama OHAL'in işleyişi

  1. Karar aynı gün Resmî Gazete'de yayımlanır ve TBMM onayına sunulur
  2. TBMM, süreyi en çok dört ay uzatır
  3. Ağır ekonomik bunalım ortaya çıkar
  4. Süre dolmadan Cumhurbaşkanı uzatma talep eder
  5. Cumhurbaşkanı en çok altı ay için olağanüstü hâl ilan eder

?Soru çöz

Anayasa'nın 119. maddesine göre olağanüstü hâlle ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır?

✓ C. Uzatma her defasında en çok dört ay olabilir; altı ay ilk ilanın üst sınırıdır. A OHAL'i Cumhurbaşkanı ilan eder; B ilk ilan altı ayı geçemez; D savaş hâllerinde dört ay sınırı aranmaz; üçü de 119. maddenin hükmüdür.
OLAĞANÜSTÜ YÖNETİM · MD. 119, 148

Olağanüstü hâl kararnameleri, seferberlik ve sıkıyönetimin kaldırılması

KPSS Vatandaşlık · Yürütme · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaKanun hükmünde kararname ve tüzük neydi, Cumhurbaşkanlığı kararnamesinden farkı nedir?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

2017 Anayasa değişikliğinden önce Bakanlar Kurulu, TBMM'nin çıkardığı bir yetki kanununa dayanarak kanun hükmünde kararname (KHK, eski md. 91) ve Danıştay incelemesinden geçirerek tüzük (eski md. 115) çıkarırdı. 6771 sayılı Kanunla Bakanlar Kurulu, KHK ve tüzük Anayasa'dan çıkarıldı. O tarihte yürürlükte olan KHK'ler ve tüzükler kaldırılmadıkça geçerliliğini sürdürür (geçici md. 21).

Eski düzen: KHK ve tüzük

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Olağanüstü hâlde çıkarılan Cumhurbaşkanlığı kararnamesinin özellikleri nelerdir? Sıkıyönetim ne zaman kaldırıldı?

Kısa cevap: Olağanüstü hâlde Cumhurbaşkanı, OHAL'in gerekli kıldığı konularda 104. maddedeki temel hak, kişi hakları ve siyasi haklar yasağına bağlı olmadan kanun hükmünde Cumhurbaşkanlığı kararnamesi çıkarabilir (md. 119). Bu kararname aynı gün Meclis onayına sunulur; savaş ve mücbir sebeple toplanamama hâli dışında üç ay içinde TBMM'de görüşülüp karara bağlanmazsa kendiliğinden yürürlükten kalkar. Olağanüstü hâllerde ve savaşta çıkarılan kararnamelere karşı Anayasa Mahkemesinde dava açılamaz (md. 148). Sıkıyönetim 2017'de Anayasa'dan çıkarıldı.

Olağan dönemde Cumhurbaşkanının elini bağlayan kurallar, olağanüstü hâlde gevşer. Gevşemeyen tek şey, hiçbir dönemde dokunulamayan çekirdek haklardır.

OHAL'in amacı devlete hızla hareket edebileceği araçlar vermektir. Bu araçların başında olağanüstü hâl Cumhurbaşkanlığı kararnamesi gelir. Olağan CBK ile adı aynıdır ama gücü çok farklıdır: kanun hükmündedir ve olağan kararnamenin sınırlarının çoğundan muaftır.

Olağan CBK ile OHAL CBK

İki kararnamenin adı aynı, gücü farklı. Olağanüstü hâl kararnamesinin denetimi yargıdan çok Meclis'e bırakılmıştır.Görsel: Sınav Defteri
  • Konu: Yalnız olağanüstü hâlin gerekli kıldığı konularda çıkarılabilir; afet için ilan edilen bir OHAL'de seçim kanununu değiştirmek bu sınırı aşar.
  • Hak sınırı: 104. maddenin on yedinci fıkrasındaki temel hak, kişi hakları ve siyasi haklar yasağı bu kararnameye uygulanmaz. Ama 15. maddedeki çekirdek (yaşam hakkı, maddi ve manevi bütünlük, vicdan, suç ve cezaların geçmişe yürümemesi, masumiyet karinesi) burada da dokunulmazdır; ayrıntı “Temel hak ve hürriyetler” sayfasındadır.
  • Meclis: Resmî Gazete'de yayımlanır ve aynı gün Meclis onayına sunulur. TBMM bu kararnameleri üç ay içinde görüşüp karara bağlamazsa kararname kendiliğinden yürürlükten kalkar. Savaş ya da mücbir bir sebeple Meclis toplanamıyorsa bu üç aylık kural işlemez.
  • Yargı: Olağanüstü hâllerde ve savaş hâllerinde çıkarılan kararnamelerin şekil ve esas bakımından Anayasa'ya aykırılığı iddiasıyla Anayasa Mahkemesinde dava açılamaz (md. 148).

Vatandaşın yükümlülükleri ve hakların durdurulması

Olağanüstü hâllerde vatandaşlara para, mal ve çalışma yükümlülükleri getirilebilir: depremden sonra bir iş makinesine el konulması ya da bir sağlık çalışanının bölgede görevlendirilmesi gibi. Bu yükümlülükler, temel hakların 15. maddedeki ilkeler doğrultusunda nasıl sınırlanacağı ya da geçici olarak durdurulacağı, hangi hükümlerin uygulanacağı ve işlemlerin nasıl yürütüleceği kanunla düzenlenir (md. 119). OHAL'de istenen bu hizmetler zorla çalıştırma sayılmaz (md. 18). Kanun ayrıca olağanüstü hâlde, seferberlikte ve savaşta idari yargının yürütmeyi durdurma kararı vermesini sınırlayabilir (md. 125).

Seferberlik ve savaş hâli

Seferberlik, ülkenin insan ve maddi kaynaklarının savunma için harekete geçirilmesidir. Bugün Anayasa'da üç yerde karşımıza çıkar: hakların durdurulabileceği dönemlerden biridir (md. 15), olağanüstü hâl ilanının sebeplerinden biridir (md. 119) ve idari yargının yürütmeyi durdurma yetkisinin kanunla sınırlanabileceği hâllerdendir (md. 125). Savaş hâli ilanının Meclis'e ait olduğunu Başkomutanlık konusunda görmüştük (md. 92). Eski düzende seferberlik ve savaş hâli, sıkıyönetimle birlikte ayrı bir maddede (eski md. 122) düzenlenirdi.

Sıkıyönetim: tarihe karışan rejim

Eski düzende OHAL'in bir üst basamağı sıkıyönetimdi. Cumhurbaşkanının başkanlığında toplanan Bakanlar Kurulu, MGK'nin görüşünü aldıktan sonra sıkıyönetim ilan edebilir; yönetim askerî makamlar olan sıkıyönetim komutanlıkları eliyle yürütülürdü. 2017 değişikliğiyle (6771 sayılı Kanun) eski 122. madde yürürlükten kaldırıldı; “sıkıyönetim” ibaresi 15, 125 ve 148. maddelerden de çıkarıldı. Bugün Anayasa'da olağanüstü yönetim usulü olarak yalnız olağanüstü hâl vardır.

Akılda kalsın: OHAL kararnamesini “3 güç, 3 fren” diye kur. Güçler: kanun hükmünde, 104'teki hak yasağı yok, AYM'de dava yok. Frenler: yalnız OHAL'in gerektirdiği konular, md. 15 çekirdeği, 3 ayda Meclis kararı (savaş ve mücbir sebep hariç). Sıkıyönetim, KHK ve Bakanlar Kurulu aynı yıl gitti: 2017.
Sınavda

Nasıl sorulur“Olağanüstü hâl Cumhurbaşkanlığı kararnameleri ile ilgili hangisi doğrudur?” Doğru şık genellikle “104. maddedeki temel haklar sınırlamasına tabi değildir” ya da “üç ay içinde görüşülmezse kendiliğinden yürürlükten kalkar” olur. Yanlış şıklar: “yetki kanununa dayanır”, “AYM'de iptal davası açılabilir”, “Meclis onayına sunulmaz”.

Tuzakİkinci tuzak sıkıyönetimdir: güncel Anayasa'da sıkıyönetim yoktur; seferberlik ise OHAL sebebi olarak durur.

▭Boşluk doldurma

Olağanüstü hâl sırasında çıkarılan Cumhurbaşkanlığı kararnameleri ay içinde TBMM'de görüşülüp karara bağlanmazsa kendiliğinden yürürlükten kalkar. 2017 değişikliğiyle Anayasa'dan tamamen çıkarılan olağanüstü yönetim usulü dir.

dörtsıkıyönetimüçseferberlik

?Soru çöz

Olağanüstü hâlde çıkarılan Cumhurbaşkanlığı kararnameleriyle ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi doğrudur?

✓ B. 119. madde, OHAL kararnamelerinin 104. maddenin on yedinci fıkrasının ikinci cümlesindeki sınırlamalara tabi olmadığını söyler. A yetki kanunu eski KHK'nin şartıydı; C 148. madde bu kararnameler hakkında AYM'de dava açılmasını yasaklar; D kararname aynı gün Meclis onayına sunulur.

Karma tekrar

Önceki 3 sayfadan karışık 10 soru. Sınavdaki gibi konular karışık gelir; hangi konudan olduğunu çözümde görürsün. Birkaç gün sonra yeniden çöz.

?Soru 1

Cumhurbaşkanlığı seçiminde ilk oylamada hiçbir aday geçerli oyların salt çoğunluğunu alamamıştır. İkinci oylamaya katılmaya hak kazanan iki adaydan biri, oylamadan önce adaylıktan çekilmiştir. 1982 Anayasası'na göre ikinci oylama nasıl yapılır?

✓ A. 101. maddeye göre ikinci oylamaya katılacak adaylardan biri seçime katılmazsa, boşalan adaylık ilk oylamadaki sıraya göre ikame edilir. B Cumhurbaşkanı'nı Meclis'in seçmesi eski düzende kaldı; C referandum biçimi, ikame edilecek aday da bulunamayıp tek aday kalırsa uygulanır; D ikinci oylamaya üç değil, yalnız iki aday katılır.Kaynak: Cumhurbaşkanı · Aday gösterme ve seçim

?Soru 2

2017 Anayasa değişikliğinden sonra aşağıdakilerden hangisi TBMM'nin bilgi edinme ve denetim yolları arasında yer almaz?

✓ C. Gensoruyu düzenleyen 99. madde 2017'de yürürlükten kaldırıldı. A yazılı soru, B Meclis araştırması ve D genel görüşme, Meclis soruşturmasıyla birlikte 98. maddede bugün de yer alan yollardır.Kaynak: TBMM'nin görev ve yetkileri · Bilgi edinme ve denetim yolları (md. 98, 105–106)

?Soru 3

Aşağıdakilerden hangisi 1982 Anayasası'na göre Cumhurbaşkanı'nın yargı ile ilgili yetkileri arasında yer alır?

✓ C. Danıştay üyelerinin dörtte birini Cumhurbaşkanı, dörtte üçünü HSK seçer (md. 155). A ceza kaldırma yargı değil yürütme alanındaki bir yetkidir; B Yargıtay üyelerini HSK seçer (md. 154); D YSK başkanını kurulun üyeleri kendi aralarından seçer (md. 79).Kaynak: Cumhurbaşkanı · Görev ve yetkileri

?Soru 4

2839 sayılı Milletvekili Seçimi Kanunu'na göre seçim ittifakı ve barajla ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi doğrudur?

✓ C. 2839 md. 33'e göre ittifakta baraj, partilerin toplam oyuyla hesaplanır. A ittifaktaki partiler için ayrıca baraj aranmaz; B 2022'den beri sandalyeler tek liste gibi değil, her partinin kendi oyuyla dağıtılır; D bağımsız adaylar ülke barajına tabi değildir.Kaynak: TBMM'nin kuruluşu ve seçimler · Seçim sistemi: d'Hondt, baraj, ittifak

?Soru 5

Aşağıdakilerden hangisi TBMM'nin parlamento kararı biçiminde yaptığı işlemlerden biridir?

✓ C. 92. maddedeki izin, kanun biçimine girmeyen bir parlamento kararıdır. A af, B bütçe ve D para basılması ise TBMM'nin kanunla yaptığı işlemlerdir.Kaynak: TBMM'nin görev ve yetkileri · Görev ve yetkiler (md. 87)

?Soru 6

1982 Anayasası'na göre yasama sorumsuzluğu ile ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi doğrudur?

✓ A. Sorumsuzluk sürekli ve mutlaktır; üyelik bittikten sonra da korur. B Meclis kararıyla kaldırılabilmek dokunulmazlığa aittir; C yalnız Meclis çalışmalarındaki oy, söz ve düşünceleri kapsar, Meclis dışını değil; D suçüstü istisnası da dokunulmazlığa aittir.Kaynak: TBMM'nin kuruluşu ve seçimler · Yasama sorumsuzluğu ve dokunulmazlığı

?Soru 7

Aşağıdakilerden hangisi 1982 Anayasası'na göre Devlet Denetleme Kurulu'nun inceleme ve denetleme yapabileceği yerlerden biri değildir?

✓ B. 108. maddeye göre yargı organları DDK'nın görev alanı dışındadır. A Silahlı Kuvvetler 2017'de bu istisnadan çıkarıldı, artık denetlenir; C kamuya yararlı dernekler açıkça kapsamdadır; D barolar kamu kurumu niteliğindeki meslek kuruluşu olarak kapsamdadır.Kaynak: Cumhurbaşkanı · Devlet Denetleme Kurulu

?Soru 8

Usulüne göre yürürlüğe konulmuş milletlerarası antlaşmalarla ilgili aşağıdakilerden hangisi yanlıştır?

✓ B. 90. maddenin beşinci fıkrasına göre usulüne göre yürürlüğe konmuş antlaşmalar hakkında Anayasaya aykırılık iddiasıyla Anayasa Mahkemesine başvurulamaz. A doğrudur, antlaşmalar kanun hükmündedir; C doğrudur, öncelik yalnız temel hak antlaşmalarına tanınır; D doğrudur, kanunlara değişiklik getirenler kanunla uygun bulunur.Kaynak: TBMM'nin görev ve yetkileri · Milletlerarası antlaşmalar (md. 90)

?Soru 9

Genel seçimlere iki yıl kala Cumhurbaşkanlığı makamı boşalmıştır. 1982 Anayasası'na göre bu durumla ilgili aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

✓ A. Genel seçime bir yıldan fazla kaldığı için yalnız Cumhurbaşkanı seçilir; seçilen kişi Meclis'in seçim tarihine kadar görev yapar ve bu süre dönemden sayılmaz (md. 106). B vekil TBMM Başkanı değil Cumhurbaşkanı yardımcısıdır; C seçim doksan değil kırk beş gün içinde yapılır; D Meclis seçimi ancak genel seçime bir yıl veya daha az kalmışsa birlikte yapılır.Kaynak: Cumhurbaşkanı · Vekâlet ve makamın boşalması

?Soru 10

1982 Anayasası'na göre Yüksek Seçim Kurulu ile ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi doğrudur?

✓ A. 79. madde YSK kararlarına karşı başka bir mercie başvurulamayacağını açıkça yazar. B kurul 11 değil, 7 asıl ve 4 yedek üyedir; C üyelerin tamamını Yargıtay (6) ve Danıştay (5) genel kurulları seçer; D halkoylamalarını da milletvekili seçimi hükümlerine göre YSK yönetir.Kaynak: TBMM'nin kuruluşu ve seçimler · Ara seçim ve Yüksek Seçim Kurulu
83
Daha fazla soru çözmek ister misin?Yürütme konusundan 83 soru seni bekliyor. Çözümlü; yanlışların Hata Defteri'ne kaydedilir.
Soru çöz →