Madde 41Ailenin korunması ve çocuk hakları
Ailenin Türk toplumunun temeli olduğunu ve eşler arasında eşitliğe dayandığını söyler. Devlet ailenin huzur ve refahı, özellikle ananın ve çocukların korunması ve aile planlamasının öğretimi ve uygulanması için gerekli tedbirleri alır ve teşkilatı kurar. Her çocuk korunma ve bakımdan yararlanma ile yüksek yararına açıkça aykırı olmadıkça ana ve babasıyla kişisel ve doğrudan ilişki kurma ve sürdürme hakkına sahiptir. Devlet çocukları her türlü istismara ve şiddete karşı korur. Eşitlik ibaresi 2001'de 4709 sayılı Kanunla, çocuk haklarına ilişkin fıkralar 2010'da eklendi.
En çok sorulan: Ailenin eşler arasında eşitliğe dayandığı; çocuğun ana ve babasıyla ilişki hakkının “yüksek yararına açıkça aykırı olmadıkça” kaydıyla tanındığı.
Anayasadaki ifade: “Aile, Türk toplumunun temelidir ve eşler arasında eşitliğe dayanır.”
Madde notu: Ek fıkra: 7/5/2010-5982/4 md.
Madde 42Eğitim ve öğrenim hakkı ve ödevi
Kimsenin eğitim ve öğrenim hakkından yoksun bırakılamayacağını söyler; öğrenim hakkının kapsamı kanunla belirlenir. Eğitim Atatürk ilke ve inkılapları doğrultusunda, çağdaş bilim ve eğitim esaslarına göre, Devletin gözetim ve denetimi altında yapılır; bu esaslara aykırı okul açılamaz ve eğitim hürriyeti Anayasaya sadakat borcunu kaldırmaz. İlköğretim bütün vatandaşlar için zorunlu, Devlet okullarında parasızdır. Devlet, maddi imkânı olmayan başarılı öğrencilere burs ve başka yardımlar yapar, özel eğitime ihtiyacı olanlar için tedbir alır. Eğitim kurumlarında yalnız eğitim, araştırma ve inceleme faaliyetleri yürütülür ve bunlar engellenemez. Türkçeden başka hiçbir dil Türk vatandaşlarına ana dil olarak okutulamaz. 2008'de eklenen bir fıkra Anayasa Mahkemesince iptal edildi.
En çok sorulan: İlköğretimin zorunlu ve Devlet okullarında parasız olduğu; Türkçeden başka dilin ana dil olarak okutulamayacağı; eğitim hürriyetinin Anayasaya sadakat borcunu kaldırmadığı.
Anayasadaki ifade: “İlköğretim kız ve erkek bütün vatandaşlar için zorunludur ve Devlet okullarında parasızdır.”
Anayasadaki ifade: “Türkçeden başka hiçbir dil, eğitim ve öğretim kurumlarında Türk vatandaşlarına ana dilleri olarak okutulamaz ve öğretilemez.”
İlgili: Sosyal ve ekonomik haklar konu anlatımı
Madde 43Kıyılardan yararlanma
Kıyıların Devletin hüküm ve tasarrufu altında olduğunu belirtir. Deniz, göl ve akarsu kıyıları ile deniz ve göl kıyılarını çevreleyen sahil şeritlerinden yararlanmada öncelikle kamu yararı gözetilir. Kıyı ve sahil şeritlerinin kullanılış amaçlarına göre derinliği ile kişilerin bu yerlerden yararlanma imkân ve şartları Anayasada değil, kanunla düzenlenir.
En çok sorulan: Kıyıların Devletin hüküm ve tasarrufu altında olduğu; sahil şeridinin derinliğinin kanunla belirlendiği; akarsularda sahil şeridinden söz edilmediği.
Anayasadaki ifade: “Kıyılar, Devletin hüküm ve tasarrufu altındadır.”
Madde 44Toprak mülkiyeti
Devlete toprağın verimli işletilmesini korumak ve geliştirmek, erozyonla kaybını önlemek ve topraksız ya da yeter toprağı olmayan çiftçi köylüye toprak sağlamak için tedbir alma görevi verir. Kanun bu amaçla tarım bölgelerine ve çeşitlerine göre toprağın genişliğini tespit edebilir. Toprak sağlanması üretimi düşürmemeli, ormanları küçültmemeli, toprak ve yeraltı servetlerini azaltmamalıdır. Dağıtılan topraklar bölünemez, miras dışında devredilemez ve yalnız dağıtılan çiftçi ile mirasçılarınca işletilebilir; şartlar kaybedilirse geri alma esasları kanunla düzenlenir.
En çok sorulan: Dağıtılan toprakların bölünemeyeceği ve miras hükümleri dışında devredilemeyeceği.
Anayasadaki ifade: “Bu amaçla dağıtılan topraklar bölünemez, miras hükümleri dışında başkalarına devredilemez ve ancak dağıtılan çiftçilerle mirasçıları tarafından işletilebilir.”
Madde 45Tarım, hayvancılık ve bu üretim dallarında çalışanların korunması
Devletin tarım ve hayvancılıkla ilgili görevlerini düzenler. Tarım arazileri ile çayır ve meraların amaç dışı kullanılmasını ve tahribini önlemek ve tarımsal üretim planlamasına uygun olarak bitkisel ve hayvansal üretimi artırmak için Devlet, üreticilerin işletme araç, gereç ve diğer girdilere ulaşmasını kolaylaştırır. Ayrıca ürünlerin değerlendirilmesi ve gerçek değerlerinin üreticinin eline geçmesi için gereken tedbirleri alır.
En çok sorulan: Devletin çayır ve meraların amaç dışı kullanılmasını önleme ve ürünlerin gerçek değerinin üreticiye geçmesini sağlama görevi.
Anayasadaki ifade: “Devlet, bitkisel ve hayvansal ürünlerin değerlendirilmesi ve gerçek değerlerinin üreticinin eline geçmesi için gereken tedbirleri alır.”
Madde 46Kamulaştırma
Devlet ve kamu tüzel kişilerine, kamu yararının gerektirdiği hallerde, gerçek karşılığını peşin ödemek şartıyla özel mülkiyetteki taşınmazların tamamını veya bir kısmını kanundaki esas ve usullere göre kamulaştırma ve bunlar üzerinde idari irtifak kurma yetkisi verir. Kamulaştırma bedeli ve kesinleşen artırım bedeli nakden ve peşin ödenir. Tarım reformu, büyük enerji ve sulama projeleri, iskân, yeni orman yetiştirme, kıyıların korunması ve turizm amaçlı toprak kamulaştırmalarında ödeme şeklini kanun belirler; taksit öngörülürse süre beş yılı aşamaz ve taksitler eşittir. Toprağı doğrudan işleten küçük çiftçiye ait toprağın bedeli her halde peşin ödenir. Taksitlerde ve ödenmemiş bedellerde kamu alacakları için öngörülen en yüksek faiz uygulanır.
En çok sorulan: Taksitlendirme süresinin beş yılı aşamayacağı ve taksitlerin eşit olacağı; küçük çiftçiye peşin ödeme; en yüksek faiz uygulanması.
Anayasadaki ifade: “Kanunun taksitle ödemeyi öngörebileceği bu hallerde, taksitlendirme süresi beş yılı aşamaz; bu takdirde taksitler eşit olarak ödenir.”
Anayasadaki ifade: “Kamulaştırma bedeli ile kesin hükme bağlanan artırım bedeli nakden ve peşin olarak ödenir.”
Madde notu: Değişik: 3/10/2001-4709/18 md.
Madde 47Devletleştirme ve Özelleştirme
Kamu hizmeti niteliği taşıyan özel teşebbüslerin, kamu yararının zorunlu kıldığı hallerde devletleştirilebileceğini söyler. Devletleştirme gerçek karşılığı üzerinden yapılır; gerçek karşılığın hesaplanma tarzı ve usulleri kanunla düzenlenir. 1999'da eklenen fıkralarla özelleştirme de Anayasaya girdi: Devletin, kamu iktisadi teşebbüslerinin ve diğer kamu tüzel kişilerinin işletme ve varlıklarının özelleştirilmesi ile hangi yatırım ve hizmetlerin özel hukuk sözleşmeleriyle gerçek veya tüzel kişilere yaptırılabileceği ya da devredilebileceği kanunla belirlenir.
En çok sorulan: Devletleştirmenin yalnız kamu hizmeti niteliğindeki özel teşebbüslerde, kamu yararı zorunlu kıldığında ve gerçek karşılık üzerinden yapılacağı; özelleştirme esaslarının kanunla gösterileceği.
Anayasadaki ifade: “Kamu hizmeti niteliği taşıyan özel teşebbüsler, kamu yararının zorunlu kıldığı hallerde devletleştirilebilir. Devletleştirme gerçek karşılığı üzerinden yapılır.”
Madde notu: Ek fıkra: 13/8/1999-4446/1 md.