ANAYASA · İKİNCİ KISIM · ÜÇÜNCÜ BÖLÜM

Anayasa madde 41–47: ailenin korunması, eğitim ve öğrenim hakkı, kıyılar, toprak mülkiyeti, tarım, kamulaştırma, devletleştirme ve özelleştirme

Kısa cevap: Aile Türk toplumunun temelidir ve eşler arasında eşitliğe dayanır (md. 41). İlköğretim kız ve erkek bütün vatandaşlar için zorunludur ve Devlet okullarında parasızdır (md. 42). Kamulaştırma bedeli kural olarak nakden ve peşin ödenir; kanunun taksite izin verdiği hallerde taksitlendirme süresi beş yılı aşamaz ve taksitler eşit ödenir (md. 46). Kıyılar Devletin hüküm ve tasarrufu altındadır (md. 43).

İkinci Kısım · Üçüncü Bölüm · 7 madde (7 yürürlükte) · Kaynak: mevzuat.gov.tr · Son kontrol:

Bu sayfadaki maddeler

Madde 41–47: açıklamalı

Madde 41Ailenin korunması ve çocuk hakları

Ailenin Türk toplumunun temeli olduğunu ve eşler arasında eşitliğe dayandığını söyler. Devlet ailenin huzur ve refahı, özellikle ananın ve çocukların korunması ve aile planlamasının öğretimi ve uygulanması için gerekli tedbirleri alır ve teşkilatı kurar. Her çocuk korunma ve bakımdan yararlanma ile yüksek yararına açıkça aykırı olmadıkça ana ve babasıyla kişisel ve doğrudan ilişki kurma ve sürdürme hakkına sahiptir. Devlet çocukları her türlü istismara ve şiddete karşı korur. Eşitlik ibaresi 2001'de 4709 sayılı Kanunla, çocuk haklarına ilişkin fıkralar 2010'da eklendi.

En çok sorulan: Ailenin eşler arasında eşitliğe dayandığı; çocuğun ana ve babasıyla ilişki hakkının “yüksek yararına açıkça aykırı olmadıkça” kaydıyla tanındığı.

Anayasadaki ifade: “Aile, Türk toplumunun temelidir ve eşler arasında eşitliğe dayanır.”

Madde notu: Ek fıkra: 7/5/2010-5982/4 md.

Madde 42Eğitim ve öğrenim hakkı ve ödevi

Kimsenin eğitim ve öğrenim hakkından yoksun bırakılamayacağını söyler; öğrenim hakkının kapsamı kanunla belirlenir. Eğitim Atatürk ilke ve inkılapları doğrultusunda, çağdaş bilim ve eğitim esaslarına göre, Devletin gözetim ve denetimi altında yapılır; bu esaslara aykırı okul açılamaz ve eğitim hürriyeti Anayasaya sadakat borcunu kaldırmaz. İlköğretim bütün vatandaşlar için zorunlu, Devlet okullarında parasızdır. Devlet, maddi imkânı olmayan başarılı öğrencilere burs ve başka yardımlar yapar, özel eğitime ihtiyacı olanlar için tedbir alır. Eğitim kurumlarında yalnız eğitim, araştırma ve inceleme faaliyetleri yürütülür ve bunlar engellenemez. Türkçeden başka hiçbir dil Türk vatandaşlarına ana dil olarak okutulamaz. 2008'de eklenen bir fıkra Anayasa Mahkemesince iptal edildi.

En çok sorulan: İlköğretimin zorunlu ve Devlet okullarında parasız olduğu; Türkçeden başka dilin ana dil olarak okutulamayacağı; eğitim hürriyetinin Anayasaya sadakat borcunu kaldırmadığı.

Anayasadaki ifade: “İlköğretim kız ve erkek bütün vatandaşlar için zorunludur ve Devlet okullarında parasızdır.”
Anayasadaki ifade: “Türkçeden başka hiçbir dil, eğitim ve öğretim kurumlarında Türk vatandaşlarına ana dilleri olarak okutulamaz ve öğretilemez.”

İlgili: Sosyal ve ekonomik haklar konu anlatımı

Madde 43Kıyılardan yararlanma

Kıyıların Devletin hüküm ve tasarrufu altında olduğunu belirtir. Deniz, göl ve akarsu kıyıları ile deniz ve göl kıyılarını çevreleyen sahil şeritlerinden yararlanmada öncelikle kamu yararı gözetilir. Kıyı ve sahil şeritlerinin kullanılış amaçlarına göre derinliği ile kişilerin bu yerlerden yararlanma imkân ve şartları Anayasada değil, kanunla düzenlenir.

En çok sorulan: Kıyıların Devletin hüküm ve tasarrufu altında olduğu; sahil şeridinin derinliğinin kanunla belirlendiği; akarsularda sahil şeridinden söz edilmediği.

Anayasadaki ifade: “Kıyılar, Devletin hüküm ve tasarrufu altındadır.”

Madde 44Toprak mülkiyeti

Devlete toprağın verimli işletilmesini korumak ve geliştirmek, erozyonla kaybını önlemek ve topraksız ya da yeter toprağı olmayan çiftçi köylüye toprak sağlamak için tedbir alma görevi verir. Kanun bu amaçla tarım bölgelerine ve çeşitlerine göre toprağın genişliğini tespit edebilir. Toprak sağlanması üretimi düşürmemeli, ormanları küçültmemeli, toprak ve yeraltı servetlerini azaltmamalıdır. Dağıtılan topraklar bölünemez, miras dışında devredilemez ve yalnız dağıtılan çiftçi ile mirasçılarınca işletilebilir; şartlar kaybedilirse geri alma esasları kanunla düzenlenir.

En çok sorulan: Dağıtılan toprakların bölünemeyeceği ve miras hükümleri dışında devredilemeyeceği.

Anayasadaki ifade: “Bu amaçla dağıtılan topraklar bölünemez, miras hükümleri dışında başkalarına devredilemez ve ancak dağıtılan çiftçilerle mirasçıları tarafından işletilebilir.”

Madde 45Tarım, hayvancılık ve bu üretim dallarında çalışanların korunması

Devletin tarım ve hayvancılıkla ilgili görevlerini düzenler. Tarım arazileri ile çayır ve meraların amaç dışı kullanılmasını ve tahribini önlemek ve tarımsal üretim planlamasına uygun olarak bitkisel ve hayvansal üretimi artırmak için Devlet, üreticilerin işletme araç, gereç ve diğer girdilere ulaşmasını kolaylaştırır. Ayrıca ürünlerin değerlendirilmesi ve gerçek değerlerinin üreticinin eline geçmesi için gereken tedbirleri alır.

En çok sorulan: Devletin çayır ve meraların amaç dışı kullanılmasını önleme ve ürünlerin gerçek değerinin üreticiye geçmesini sağlama görevi.

Anayasadaki ifade: “Devlet, bitkisel ve hayvansal ürünlerin değerlendirilmesi ve gerçek değerlerinin üreticinin eline geçmesi için gereken tedbirleri alır.”

Madde 46Kamulaştırma

Devlet ve kamu tüzel kişilerine, kamu yararının gerektirdiği hallerde, gerçek karşılığını peşin ödemek şartıyla özel mülkiyetteki taşınmazların tamamını veya bir kısmını kanundaki esas ve usullere göre kamulaştırma ve bunlar üzerinde idari irtifak kurma yetkisi verir. Kamulaştırma bedeli ve kesinleşen artırım bedeli nakden ve peşin ödenir. Tarım reformu, büyük enerji ve sulama projeleri, iskân, yeni orman yetiştirme, kıyıların korunması ve turizm amaçlı toprak kamulaştırmalarında ödeme şeklini kanun belirler; taksit öngörülürse süre beş yılı aşamaz ve taksitler eşittir. Toprağı doğrudan işleten küçük çiftçiye ait toprağın bedeli her halde peşin ödenir. Taksitlerde ve ödenmemiş bedellerde kamu alacakları için öngörülen en yüksek faiz uygulanır.

En çok sorulan: Taksitlendirme süresinin beş yılı aşamayacağı ve taksitlerin eşit olacağı; küçük çiftçiye peşin ödeme; en yüksek faiz uygulanması.

Anayasadaki ifade: “Kanunun taksitle ödemeyi öngörebileceği bu hallerde, taksitlendirme süresi beş yılı aşamaz; bu takdirde taksitler eşit olarak ödenir.”
Anayasadaki ifade: “Kamulaştırma bedeli ile kesin hükme bağlanan artırım bedeli nakden ve peşin olarak ödenir.”

Madde notu: Değişik: 3/10/2001-4709/18 md.

Madde 47Devletleştirme ve Özelleştirme

Kamu hizmeti niteliği taşıyan özel teşebbüslerin, kamu yararının zorunlu kıldığı hallerde devletleştirilebileceğini söyler. Devletleştirme gerçek karşılığı üzerinden yapılır; gerçek karşılığın hesaplanma tarzı ve usulleri kanunla düzenlenir. 1999'da eklenen fıkralarla özelleştirme de Anayasaya girdi: Devletin, kamu iktisadi teşebbüslerinin ve diğer kamu tüzel kişilerinin işletme ve varlıklarının özelleştirilmesi ile hangi yatırım ve hizmetlerin özel hukuk sözleşmeleriyle gerçek veya tüzel kişilere yaptırılabileceği ya da devredilebileceği kanunla belirlenir.

En çok sorulan: Devletleştirmenin yalnız kamu hizmeti niteliğindeki özel teşebbüslerde, kamu yararı zorunlu kıldığında ve gerçek karşılık üzerinden yapılacağı; özelleştirme esaslarının kanunla gösterileceği.

Anayasadaki ifade: “Kamu hizmeti niteliği taşıyan özel teşebbüsler, kamu yararının zorunlu kıldığı hallerde devletleştirilebilir. Devletleştirme gerçek karşılığı üzerinden yapılır.”

Madde notu: Ek fıkra: 13/8/1999-4446/1 md.

Aile, eğitim hakkı ve kamu yararı: sık sorulanlar

Kamulaştırma bedeli taksitle ödenebilir mi, en çok kaç yıl?

46. maddeye göre kamulaştırma bedeli kural olarak nakden ve peşin ödenir. Tarım reformu, büyük enerji ve sulama projeleri, iskân projeleri, yeni orman yetiştirme, kıyıların korunması ve turizm amacıyla kamulaştırılan topraklarda ödeme şeklini kanun gösterir; kanun taksit öngörürse süre beş yılı aşamaz ve taksitler eşit ödenir. Toprağı doğrudan işleten küçük çiftçinin toprağının bedeli her halde peşin ödenir.

Dayanak: Anayasa md. 46

Anayasaya göre ilköğretim zorunlu ve parasız mıdır?

Evet. 42. maddeye göre ilköğretim kız ve erkek bütün vatandaşlar için zorunludur ve Devlet okullarında parasızdır. Özel ilk ve orta dereceli okulların esasları kanunla düzenlenir.

Dayanak: Anayasa md. 42

Eğitim kurumlarında Türkçeden başka bir dil ana dil olarak öğretilebilir mi?

42. maddeye göre Türkçeden başka hiçbir dil, eğitim ve öğretim kurumlarında Türk vatandaşlarına ana dilleri olarak okutulamaz ve öğretilemez. Okutulacak yabancı diller ile yabancı dille eğitim yapan okulların esasları kanunla düzenlenir; milletlerarası andlaşma hükümleri saklıdır.

Dayanak: Anayasa md. 42

Çiftçiye dağıtılan topraklar satılabilir ya da bölünebilir mi?

44. maddeye göre topraksız veya yeter toprağı olmayan çiftçiye bu amaçla dağıtılan topraklar bölünemez, miras hükümleri dışında başkalarına devredilemez ve ancak dağıtılan çiftçilerle mirasçıları tarafından işletilebilir. Bu şartlar kaybedilirse toprağın Devletçe geri alınmasının esasları kanunla düzenlenir.

Dayanak: Anayasa md. 44

Kaynak

Bu sayfa hukuki danışmanlık değildir; bağlayıcı olan Resmî Gazete metnidir.

  • 2709 sayılı Türkiye Cumhuriyeti Anayasası — mevzuat.gov.tr güncel birleştirilmiş metin ↗Erişim: 21 Kasım 2026
  • Kabul: 18/10/1982 · Yayım: 9/11/1982 tarihli ve 17863 Mükerrer sayılı Resmî Gazete
  • Kullanılan metnin tarihi: 6 Şubat 2025 · Metne işlenmiş son değişiklik: 6771 sayılı Kanun
  • Açıklamalar özettir; tırnak içindekiler Anayasa metnindeki ifadedir. Mülga maddeler tek satırla gösterilir. Anayasa metnine işlenemeyen hükümler (değişiklik kanunlarının kendi yürürlük ve oylama maddeleri) bu sayfalarda yer almaz.

Anayasa: diğer kısımlar

Rehberdeki diğer sayfalar