ANAYASA · DÖRDÜNCÜ KISIM

Anayasa madde 161–173: bütçe ve kesin hesap, planlama, tabii servetler, ormanlar, kooperatifçilik ve tüketicinin korunması

Kısa cevap: Cumhurbaşkanı bütçe kanun teklifini malî yılbaşından en az yetmiş beş gün önce TBMM'ye sunar; Bütçe Komisyonu elli beş gün içinde kabul ettiği metni Genel Kurula gönderir (md. 161). Bütçe süresinde çıkmazsa geçici bütçe, o da çıkmazsa bir önceki yılın bütçesi yeniden değerleme oranıyla artırılarak uygulanır. Kesin hesap teklifi malî yıl sonundan en geç altı ay sonra sunulur. Tabii servetler Devletin hüküm ve tasarrufu altındadır (md. 168); Devlet ormanlarının mülkiyeti devrolunamaz (md. 169).

Dördüncü Kısım · 13 madde (10 yürürlükte) · Kaynak: mevzuat.gov.tr · Son kontrol:

Bu sayfadaki maddeler

Madde 161–173: açıklamalı

Madde 161Bütçe ve kesinhesap

Kamu idarelerinin ve KİT dışındaki kamu tüzel kişilerinin harcamaları yıllık bütçeyle yapılır; bütçe kanununa bütçe dışı hüküm konulamaz. Cumhurbaşkanı bütçe teklifini malî yılbaşından en az yetmiş beş gün önce TBMM'ye sunar; Bütçe Komisyonu elli beş gün içinde kabul ettiği metni Genel Kurula gönderir, Genel Kurul malî yılbaşına kadar karar verir. Bütçe çıkmazsa geçici bütçe, o da çıkmazsa önceki yılın bütçesi yeniden değerleme oranıyla artırılarak uygulanır. Milletvekilleri gider artırıcı veya gelir azaltıcı öneri veremez; ödenek harcama sınırıdır ve Cumhurbaşkanlığı kararnamesiyle aşılamaz. Kesin hesap teklifi malî yıl sonundan en geç altı ay sonra sunulur, Sayıştay genel uygunluk bildirimini yetmiş beş gün içinde verir; kesin hesap yeni bütçeyle birlikte görüşülür. Madde 2017'de 6771 sayılı Kanunla değiştirildi.

En çok sorulan: Süreler sorulur: teklif yılbaşından en az yetmiş beş gün önce, Bütçe Komisyonu elli beş gün, kesin hesap en geç altı ay sonra, genel uygunluk bildirimi yetmiş beş gün; ayrıca bütçe çıkmazsa önceki yıl bütçesinin artırılarak uygulanması.

Anayasadaki ifade: “Cumhurbaşkanı bütçe kanun teklifini, malî yılbaşından en az yetmişbeş gün önce, Türkiye Büyük Millet Meclisine sunar.”
Anayasadaki ifade: “Komisyonun ellibeş gün içinde kabul edeceği metin Genel Kurulda görüşülür ve malî yılbaşına kadar karara bağlanır.”
Anayasadaki ifade: “Geçici bütçe kanununun da çıkarılamaması durumunda, yeni bütçe kanunu kabul edilinceye kadar bir önceki yılın bütçesi yeniden değerleme oranına göre artırılarak uygulanır.”

İlgili: Konu anlatımı: TBMM'nin görev ve yetkileri

Madde notu: Değişik: 21/1/2017-6771/15 md.

Madde 162Bütçenin görüşülmesi

Yürürlükten kaldırıldı (Mülga: 21/1/2017-6771/16 md.).

Madde 163Bütçelerde değişiklik yapılabilme esasları

Yürürlükten kaldırıldı (Mülga: 21/1/2017-6771/16 md.).

Madde 164Kesinhesap

Yürürlükten kaldırıldı (Mülga: 21/1/2017-6771/16 md.).

Madde 165Kamu iktisadi teşebbüslerinin denetimi

TBMM'nin denetleyeceği kamu kuruluş ve ortaklıklarının ölçütünü koyar: sermayesinin yarısından fazlası doğrudan ya da dolaylı olarak Devlete ait olanlar. Bu kuruluşların Meclisçe nasıl denetleneceğinin esaslarını Anayasa kendisi saymaz, kanuna bırakır. Yani denetleyen organ TBMM, kapsam yarıdan fazla Devlet sermayesi, usul kanun.

En çok sorulan: Ölçüt sorulur: sermayesinin yarısından fazlası doğrudan veya dolaylı olarak Devlete ait olan kuruluşlar TBMM'ce denetlenir; esaslar kanunla düzenlenir.

Anayasadaki ifade: “Sermayesinin yarısından fazlası doğrudan doğruya veya dolaylı olarak Devlete ait olan kamu kuruluş ve ortaklıklarının Türkiye Büyük Millet Meclisince denetlenmesi esasları kanunla düzenlenir.”

Madde 166Planlama; Ekonomik ve Sosyal Konsey

Ekonomik, sosyal ve kültürel kalkınmayı, özellikle sanayi ve tarımın yurt düzeyinde dengeli gelişmesini ve ülke kaynaklarının verimli kullanılmasını planlamak ve bunun için teşkilat kurmak Devletin görevidir. Plan; millî tasarrufu ve üretimi artıran, fiyat istikrarı ve dış ödemelerde denge sağlayan, yatırım ve istihdamı geliştiren tedbirler içerir; kalkınma girişimleri bu plana göre yürütülür. Kalkınma planları TBMM'ce onaylanır; usul kanunla düzenlenir. 2010'da eklenen fıkrayla Cumhurbaşkanına istişari görüş bildiren Ekonomik ve Sosyal Konsey kurulur; 2017'de 6771 sayılı Kanunla "hükümete" ibaresi "Cumhurbaşkanına" olarak değiştirildi.

En çok sorulan: Kalkınma planlarını TBMM'nin onaylaması ve Ekonomik ve Sosyal Konseyin Cumhurbaşkanına istişari görüş bildirmesi sorulur.

Anayasadaki ifade: “Ekonomik ve sosyal politikaların oluşturulmasında Cumhurbaşkanına istişarî nitelikte görüş bildirmek amacıyla Ekonomik ve Sosyal Konsey kurulur.”

Madde notu: Ek fıkra: 7/5/2010-5982/23 md.

Madde 167Piyasaların denetimi ve dış ticaretin düzenlenmesi

Devlet para, kredi, sermaye, mal ve hizmet piyasalarının sağlıklı ve düzenli işlemesi için tedbir alır; fiilî ya da anlaşmayla oluşan tekelleşme ve kartelleşmeyi önler. Dış ticareti ülke ekonomisinin yararına düzenlemek için ithalat, ihracat ve öteki dış ticaret işlemlerine vergi ve benzeri yükümlülükler dışında ek malî yükümlülük koyma ve kaldırma yetkisi kanunla Cumhurbaşkanına verilebilir. 2017'de 6771 sayılı Kanunla bu yetkideki "Bakanlar Kuruluna" ibaresi "Cumhurbaşkanına" olarak değiştirildi.

En çok sorulan: Dış ticarette ek malî yükümlülük koyma yetkisinin kanunla Cumhurbaşkanına verilebilmesi ve tekelleşme ile kartelleşmeyi önleme görevi sorulur.

Anayasadaki ifade: “piyasalarda fiili veya anlaşma sonucu doğacak tekelleşme ve kartelleşmeyi önler.”

Madde 168Tabii servetlerin ve kaynakların aranması ve işletilmesi

Tabii servetler ve kaynaklar Devletin hüküm ve tasarrufu altındadır; arama ve işletme hakkı Devlete aittir. Devlet bu hakkı belli bir süre için gerçek ve tüzel kişilere devredebilir. Hangi servetin Devletle özel kişiler ortaklığında ya da doğrudan özel kişiler eliyle aranıp işletileceği kanunun açık iznine bağlıdır. Bu durumda özel kişilerin uyacağı şartlar, Devletin gözetim ve denetim usulleri ve yaptırımlar kanunda gösterilir.

En çok sorulan: Devretmenin belli bir süreyle sınırlı olması ve özel kişilerle arama-işletmenin kanunun açık iznine bağlı olması sorulur.

Anayasadaki ifade: “Tabii servetler ve kaynaklar Devletin hüküm ve tasarrufu altındadır. Bunların aranması ve işletilmesi hakkı Devlete aittir. Devlet bu hakkını belli bir süre için, gerçek ve tüzelkişilere devredebilir.”

Madde 169Ormanların korunması ve geliştirilmesi

Devlet ormanları korumak ve genişletmek için kanun koyar ve tedbir alır. Yanan ormanların yerinde yeniden orman yetiştirilir; buralarda tarım ve hayvancılık yapılamaz. Bütün ormanların gözetimi Devlete aittir; Devlet ormanlarının mülkiyeti devredilemez, zamanaşımıyla edinilemez, kamu yararı dışında irtifak hakkına konu olamaz. Ormanların tahribine yol açan siyasi propaganda yasaktır; yalnız orman suçları için ve ormanı yakma, yok etme ya da daraltma suçlarında genel ve özel af çıkarılamaz. Orman sınırlarında daraltma kural olarak yasaktır; istisnalar orman olarak korunmasında yarar görülmeyen yerler, 31/12/1981'den önce orman niteliğini tam kaybetmiş tarım ve hayvancılık alanları ile toplu yapılaşmanın bulunduğu yerlerdir.

En çok sorulan: Af yasağı, Devlet ormanlarının zamanaşımıyla edinilememesi, yanan ormanda tarım yasağı ve orman niteliğini kaybetme için 31/12/1981 tarihi sorulur.

Anayasadaki ifade: “Yanan ormanların yerinde yeni orman yetiştirilir, bu yerlerde başka çeşit tarım ve hayvancılık yapılamaz.”
Anayasadaki ifade: “Ormanları yakmak, ormanı yok etmek veya daraltmak amacıyla işlenen suçlar genel ve özel af kapsamına alınamaz.”

Madde 170Orman köylüsünün korunması

Ormanların içindeki ya da bitişiğindeki köylerin halkını kalkındırmak ve ormanı korumak için Devletle bu halk arasında işbirliği tedbirleri öngörür. 31/12/1981'den önce orman niteliğini tamamen kaybetmiş yerlerin değerlendirilmesi, korunmasında yarar görülmeyen yerlerin orman sınırı dışına çıkarılması ve orman içi köy halkının bu yerlere yerleştirilmesi kanunla düzenlenir. Devlet bu halkın işletme araç, gereç ve girdilerini kolaylaştırır. Orman içinden nakledilen köylerin arazileri derhal Devlet ormanı olarak ağaçlandırılır.

En çok sorulan: Orman içinden nakledilen köylerin arazilerinin derhal Devlet ormanı olarak ağaçlandırılması ve 31/12/1981 tarihi sorulur.

Anayasadaki ifade: “Orman içinden nakledilen köyler halkına ait araziler, Devlet ormanı olarak derhal ağaçlandırılır.”

Madde 171Kooperatifçiliğin geliştirilmesi

Devlete kooperatifçiliği geliştirecek tedbirleri alma görevi verir. Bu görevde Devlet millî ekonominin yararlarını dikkate alır; desteklenecek kooperatifçiliğin öncelikli amaçları üretimin artırılması ve tüketicinin korunmasıdır. Maddenin son fıkrası 1995'te 4121 sayılı Kanunla yürürlükten kaldırılmıştır; bugün madde tek cümlelik bir Devlet görevinden ibarettir.

En çok sorulan: Kooperatifçiliğin öncelikli amaçları sorulur: üretimin artırılması ve tüketicinin korunması.

Anayasadaki ifade: “Devlet, milli ekonominin yararlarını dikkate alarak, öncelikle üretimin artırılmasını ve tüketicinin korunmasını amaçlayan kooperatifçiliğin gelişmesini sağlayacak tedbirleri alır.”

Madde notu: Mülga son fıkra : 23/7/1995-4121/15 md.

Madde 172Tüketicilerin korunması

Devlete tüketiciler için iki tür görev yükler. Birincisi tüketiciyi koruyan ve aydınlatan tedbirleri doğrudan almaktır. İkincisi tüketicilerin kendilerini korumaya yönelik girişimlerini teşvik etmektir; yani Devlet yalnız kendisi korumakla kalmaz, tüketicinin örgütlenme ve kendi kendini koruma çabasını da destekler.

En çok sorulan: Devletin görevinin iki yönü sorulur: koruyucu ve aydınlatıcı tedbir almak, tüketicilerin kendilerini koruyucu girişimlerini teşvik etmek.

Anayasadaki ifade: “Devlet, tüketicileri koruyucu ve aydınlatıcı tedbirler alır, tüketicilerin kendilerini koruyucu girişimlerini teşvik eder.”

Madde 173Esnaf ve sanatkarların korunması

Esnaf ve sanatkâr için Devlete görev veren kısa bir maddedir. Devletin aldığı tedbirler iki nitelikte olmalıdır: esnaf ve sanatkârı koruyucu ve onu destekleyici. Madde bu tedbirlerin türünü saymaz; hangi tedbirlerin alınacağı Devlete bırakılmıştır. Tüketicinin korunmasıyla aynı bölümde yer alır.

En çok sorulan: Esnaf ve sanatkâr için tedbirlerin 'koruyucu ve destekleyici' olarak nitelenmesi sorulur; tüketicide ise 'koruyucu ve aydınlatıcı' ifadesi geçer.

Anayasadaki ifade: “Devlet, esnaf ve sanatkarı koruyucu ve destekleyici tedbirleri alır.”

Malî ve ekonomik hükümler: sık sorulanlar

Bütçe kanunu zamanında çıkarılamazsa ne olur?

Anayasanın 161. maddesine göre bütçe kanunu süresinde yürürlüğe konulamazsa geçici bütçe kanunu çıkarılır. Geçici bütçe kanunu da çıkarılamazsa, yeni bütçe kanunu kabul edilinceye kadar bir önceki yılın bütçesi yeniden değerleme oranına göre artırılarak uygulanır.

Dayanak: Anayasa md. 161

Milletvekilleri bütçe görüşmelerinde gider artırıcı öneri verebilir mi?

Hayır. Anayasanın 161. maddesine göre TBMM üyeleri Genel Kurulda kamu idare bütçeleri hakkındaki düşüncelerini her bütçenin görüşülmesi sırasında açıklar, ama gider artırıcı veya gelirleri azaltıcı önerilerde bulunamaz. Kamu idare bütçeleri ve değişiklik önergeleri Genel Kurulda ayrıca görüşme yapılmadan okunur ve oylanır.

Dayanak: Anayasa md. 161

Yanan orman alanında tarım yapılabilir mi?

Hayır. Anayasanın 169. maddesine göre yanan ormanların yerinde yeni orman yetiştirilir; bu yerlerde başka çeşit tarım ve hayvancılık yapılamaz. Ormanları yakmak, yok etmek veya daraltmak amacıyla işlenen suçlar da genel ve özel af kapsamına alınamaz.

Dayanak: Anayasa md. 169

Tabii servetlerin aranması ve işletilmesi hakkı kime aittir?

Anayasanın 168. maddesine göre tabii servetler ve kaynaklar Devletin hüküm ve tasarrufu altındadır, aranması ve işletilmesi hakkı Devlete aittir. Devlet bu hakkını belli bir süre için gerçek ve tüzel kişilere devredebilir; ortak ya da doğrudan özel kişiler eliyle arama ve işletme kanunun açık iznine bağlıdır.

Dayanak: Anayasa md. 168

Kaynak

Bu sayfa hukuki danışmanlık değildir; bağlayıcı olan Resmî Gazete metnidir.

  • 2709 sayılı Türkiye Cumhuriyeti Anayasası — mevzuat.gov.tr güncel birleştirilmiş metin ↗Erişim: 21 Kasım 2026
  • Kabul: 18/10/1982 · Yayım: 9/11/1982 tarihli ve 17863 Mükerrer sayılı Resmî Gazete
  • Kullanılan metnin tarihi: 6 Şubat 2025 · Metne işlenmiş son değişiklik: 6771 sayılı Kanun
  • Açıklamalar özettir; tırnak içindekiler Anayasa metnindeki ifadedir. Mülga maddeler tek satırla gösterilir. Anayasa metnine işlenemeyen hükümler (değişiklik kanunlarının kendi yürürlük ve oylama maddeleri) bu sayfalarda yer almaz.

Anayasa: diğer kısımlar

Rehberdeki diğer sayfalar