Antik Yunan: Platon'un filozof kralı, Aristoteles'in altı yönetim biçimi
Hukuk · Genel Kamu Hukuku · Okuma 5 dk · 2 etkinlik
Önce hatırlaDevletin kökeni hakkındaki kuramlar nelerdir? Aile kuramı, kuvvet kuramı, sözleşme kuramı ve tarihî-evrimci kuram neyi savunur?Bu konunun bağlandığı sayfadan (Devlet kuramları ve egemenlik). Önce kendin cevapla, sonra aç.
Teokratik kurama göre devlet ilahi iradeye, aile kuramına göre ailenin genişlemesine, kuvvet kuramına göre güçlü grubun zayıfı boyunduruk altına almasına, sözleşme kuramına göre bireylerin anlaşmasına, Marksist kurama göre sınıf çatışmasına dayanır. Bugün baskın görüş, devletin tek bir sebebe değil uzun bir tarihsel gelişmeye dayandığını söyleyen tarihî-evrimci kuramdır.
✎Konu anlatımı
Platon'un ideal devleti nasıldır? Aristoteles yönetim biçimlerini nasıl sınıflandırır, en iyi yönetim biçimi olarak neyi önerir?
Kısa cevap: Platon Devlet'te adaleti her sınıfın kendi işini yapması olarak tanımlar ve yönetimi filozof krallara verir; Yasalar'da ise yasaların egemen olduğu ikinci en iyi devleti çizer. Aristoteles Politika'da yönetimleri yönetenlerin sayısına ve ortak yarar mı kişisel çıkar mı gözettiklerine göre altıya ayırır ve orta sınıfa dayanan karma yönetimi (politeia) en istikrarlı biçim sayar.Bir anayasa yapım komisyonunda iki üye tartışıyor: biri "en bilgili olanlar yönetsin", öteki "kimse yasanın üstünde olmasın" diyor. İki görüşün de kökü aynı okulda, Atina'dadır.
Platon Devlet (Politeia) adlı diyaloğunda adil bir şehri ruhun yapısına benzetir. Şehirde üç sınıf vardır: yöneten filozoflar, şehri koruyan bekçiler ve üretim yapan çiftçi ve zanaatkârlar. Adalet, her sınıfın kendi işini yapıp ötekinin işine karışmamasıdır. Filozoflar ve bekçiler özel mülkiyetten ve aileden uzak tutulur ki kişisel çıkar yönetimi bozmasın. Gerçeği bilen yönetmelidir; bu yüzden ya filozoflar kral olmalı ya da krallar filozof.
Platon son eseri Yasalar'da daha gerçekçidir: filozof kral bulunamıyorsa en iyisi, yöneticilerin de bağlı olduğu yasaların egemenliğidir. Devlet kuramları ve egemenlik sayfasında gördüğümüz hukuk devleti fikrinin en eski izlerinden biri budur.
Aristoteles: Politika
Platon'un öğrencisi Aristoteles yüz elliyi aşkın şehir anayasasını inceleyerek gözlemden yola çıkar. İnsan doğası gereği siyasal bir varlıktır; şehir (polis) aileden ve köyden doğal olarak gelişir. Yönetimleri iki ölçüyle sınıflar: yöneten bir kişi mi, az sayıda mı, çok sayıda mı ve yönetim ortak yararı mı, yöneticinin çıkarını mı gözetiyor.
| Yönetenin sayısı | Ortak yarar (doğru biçim) | Kişisel çıkar (bozulmuş biçim) |
|---|---|---|
| Bir kişi | Monarşi | Tiranlık |
| Az sayıda | Aristokrasi | Oligarşi (zenginlerin çıkarı) |
| Çok sayıda | Politeia | Demokrasi (yoksulların çıkarı) |
Aristoteles'te "demokrasi" bozulmuş bir biçimdir; doğrusu, oligarşi ile demokrasinin öğelerini karıştıran ve orta sınıfa dayanan politeiadır. Orta sınıf ne zenginler gibi kibirli ne yoksullar gibi kıskançtır; bu yüzden istikrar sağlar. Aristoteles ayrıca her yönetimde üç işlev ayırır: kamu işleri üzerine müzakere eden, yönetim görevlerini yürüten ve yargılayan unsurlar. Bu ayrım işlevleri sınıflandırır, iktidarı sınırlamayı amaçlamaz; bu yüzden kuvvetler ayrılığının kendisi değil, yalnız uzak bir öncüsüdür. Yasanın egemen olması gerektiğini, çünkü yasanın "tutkudan arınmış akıl" olduğunu da söyler.
Nasıl sorulurBir yönetim tarif edilip Aristoteles'e göre adı sorulur ya da düşünür–eser–görüş eşleştirmesi istenir.
TuzakAristoteles'te demokrasiyi doğru biçim sanmak; çokluğun yalnız yoksulların çıkarına yönetimi bozulmuş biçimdir.
Sınavda işaretleAristoteles'teki üç işlev ayrımı kuvvetler ayrılığının öncüsüdür, kendisi değildir.
⇄Bilgi eşleştirme doğru biçim → bozulmuş biçim
?Soru çöz
Antik Yunan siyaset düşüncesiyle ilgili aşağıdaki ifadelerden hangileri doğrudur?
I. Platon Devlet'te adaleti, her sınıfın kendi işini yapması olarak tanımlar.
II. Aristoteles demokrasiyi, çokluğun ortak yarar için yönettiği doğru biçim sayar.
III. Aristoteles'e göre en istikrarlı yönetim orta sınıfa dayanan politeiadır.