Devlet kuramları ve egemenlik: devletin unsurları ve kökeni, egemenlik, hukuk devleti ve kuvvetler ayrılığı

Devletin neden ve nasıl ortaya çıktığını açıklayan kuramları, egemenliğin kime ait olduğu tartışmasını, hukuk devletinin ve kuvvetler ayrılığının unsurlarını öğren.

6 durakHMGS · İYÖS
12 etkinlikeşleştir · sırala · doldur · çöz
0 / 12tamamlanan etkinlik
Sorularuygulamaya ekleniyor
GENEL KAMU HUKUKU · KAVRAM

Devletin unsurları ve tüzel kişiliği: Jellinek, Gierke, Duguit, Kelsen

Hukuk · Genel Kamu Hukuku · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

✎Konu anlatımı

Devletin unsurları nelerdir? Millet, halk ve nüfus arasındaki fark nedir? Devletin tüzel kişiliği hakkındaki kuramlar nelerdir?

Kısa cevap: Klasik öğretide devletin üç unsuru ülke, insan topluluğu ve egemen siyasi iktidardır; bu üçlü formülü sistemleştiren Georg Jellinek'tir. Devletin tüzel kişiliği, yöneticiler değişse de hak ve borçlarının sürmesini açıklar. Gierke tüzel kişiliği gerçek bir varlık sayar, Duguit onu bir kurgu diye reddeder, Kelsen ise devleti hukuk düzeniyle özdeş görür.

Bir hükümet, kendinden önceki hükümetin imzaladığı bir dış borç andlaşmasını "biz imzalamadık" diyerek tanımamak istiyor. Hukuken bunu yapabilir mi?

Devletin unsurlarını sayan klasik formül Alman kamu hukukçusu Georg Jellinek'e aittir (Genel Devlet Öğretisi, 1900): ülke, insan topluluğu ve egemen siyasi iktidar. Formül tanıdık, ama her unsurun hukuki sonucu sınavda ayrıca sorulur.

Üç unsurun hukuki anlamı

Ülke, kara ülkesiyle birlikte karasularını ve bunların üstündeki hava sahasını kapsar; devlet bu alanda ülkesel yetki kullanır. Göçebe bir boyu ya da evrensel bir dinî örgütü devletten ayıran budur. İnsan topluluğu için üç kavram karıştırılmamalıdır: millet ortak tarih ve kader bilinciyle bağlı siyasal-kültürel topluluk; halk siyasal haklara sahip vatandaşlar, dar anlamda seçmenler; nüfus ise yabancılar dahil ülkede yaşayan herkes. Egemen siyasi iktidar başka bir iktidardan türememiş, kendi yetkisini kendisi belirleyen asli iktidardır. Bir il özel idaresinin seçilmiş organları olsa da yetkisi kanundan türediği için devlet sayılmaz.

Tüzel kişilik: devlet kimdir?

Yöneticiler değişir, devlet kalır. Bu sürekliliği hukuken açıklayan araç tüzel kişiliktir: hak ve borçlar yöneticilere değil devlete aittir. Girişteki hükümet bu yüzden önceki hükümetin imzaladığı andlaşmayla bağlıdır. Kuramlar ise tüzel kişiliğin ne olduğunda ayrılır.

Devletin tüzel kişiliği: dört yaklaşım
YaklaşımTemsilciTemel tez
Devlet egemenliğiJellinekEgemen ne hükümdar ne halktır; tüzel kişi olarak devletin kendisidir
Gerçek kişilik (organ) kuramıGierkeTopluluk gerçek bir varlıktır; iradesini organları aracılığıyla açıklar
Tüzel kişiliği reddetmeDuguitYalnız yönetenler ve yönetilenler vardır; tüzel kişilik kurgudur
Devlet-hukuk özdeşliğiKelsenDevlet, hukuk düzeninin kişileştirilmiş ifadesidir

Gierke'nin organ fikri bugünkü kamu hukukunun dilinde yaşar: Cumhurbaşkanı, TBMM ya da bakan devlet adına irade açıklayan organlardır. Duguit ise devleti egemen bir kişi olarak değil, kamu hizmetlerini yürüten yöneticiler topluluğu olarak görür. Kelsen'e göre "devlet" ile "hukuk düzeni" aynı şeyin iki adıdır; hukuktan önce gelen bir devlet yoktur.

Akılda kalsın: Üç unsur: ülke, insan topluluğu, egemen iktidar (Jellinek). Millet bilinç, halk siyasal hak, nüfus herkes. Tüzel kişilik: Gierke gerçek, Duguit kurgu, Kelsen hukuk düzeni.
Sınavda

Nasıl sorulurBir kuramcının tezi verilip kime ait olduğu ya da millet, halk ve nüfus kavramlarının farkı sorulur.

TuzakDuguit'yi tüzel kişiliği savunanlar arasında saymak; Duguit hem tüzel kişiliği hem egemenliği reddeder.

Sınavda işaretlesiyasi iktidarın devlet sayılması için asli olması gerekir.

⇄Bilgi eşleştirme kuramcı → tez

?Soru çöz

Genel kamu hukuku öğretisine göre aşağıdaki ifadelerden hangileri doğrudur?

I. Nüfus kavramı, ülkede yaşayan yabancıları da kapsar.
II. Bir siyasi iktidarın devlet iktidarı sayılması için yetkisini başka bir iktidardan almamış olması gerekir.
III. Duguit'ye göre devlet, iradesini organları aracılığıyla açıklayan gerçek bir tüzel kişidir.

✓ C. Nüfus ülkedeki herkesi, yabancılar dahil kapsar; devlet iktidarı asli olmalıdır. III'teki gerçek kişilik ve organ fikri Gierke'ye aittir; Duguit tüzel kişiliği bir kurgu sayıp reddeder. A asli iktidar şartını atlar, B ve D Duguit'yi Gierke'yle karıştırır.
GENEL KAMU HUKUKU · KURAM

Devletin kökeni: ilahi irade, aile, kuvvet, sözleşme ve tarihsel evrim

Hukuk · Genel Kamu Hukuku · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

✎Konu anlatımı

Devletin kökeni hakkındaki kuramlar nelerdir? Aile kuramı, kuvvet kuramı, sözleşme kuramı ve tarihî-evrimci kuram neyi savunur?

Kısa cevap: Teokratik kurama göre devlet ilahi iradeye, aile kuramına göre ailenin genişlemesine, kuvvet kuramına göre güçlü grubun zayıfı boyunduruk altına almasına, sözleşme kuramına göre bireylerin anlaşmasına, Marksist kurama göre sınıf çatışmasına dayanır. Bugün baskın görüş, devletin tek bir sebebe değil uzun bir tarihsel gelişmeye dayandığını söyleyen tarihî-evrimci kuramdır.

Bir anayasa hukukçusu "Devletin nasıl doğduğu bir tarih sorusu, devlete neden itaat edileceği ise bir meşruiyet sorusudur" diyor. Kuramlar bu iki soruyu nasıl karıştırmış?

Köken kuramlarını iki gruba ayırmak işi kolaylaştırır. Bir grup devleti kendiliğinden, insan iradesi dışındaki güçlerle oluşmuş sayar; öteki onu insanların iradi bir eseri olarak görür. Hangisini benimsediğiniz, yönetilenlere ne kadar hak tanıdığınızı da belirler.

Kendiliğinden oluşum kuramları

Teokratik kuram iki biçimde savunulur: hükümdarın Tanrı tarafından doğrudan seçildiği görüşü ve ilahi iradenin olayların akışı içinde dolaylı biçimde tecelli ettiği görüşü. İkisinde de hükümdar yalnız Tanrı'ya karşı sorumludur. Aile (ataerkil) kuramı devleti ailenin genişlemesi sayar; aile köyleri, köyler devleti doğurur. Bu fikrin siyasi bir savunusu Robert Filmer'in Patriarcha'sıdır: kralın yetkisi ilk babanın, Âdem'in otoritesinden miras kalmıştır. Locke'un İki İnceleme'sinin ilk kitabı bu tezi çürütmek için yazıldı. Kuvvet kuramı devleti, savaşta galip gelen grubun yenilenleri sürekli egemenlik altında tutmak için kurduğu örgüt olarak açıklar. Marksist kuram da bir tür kuvvet açıklamasıdır: devlet, mülk sahibi sınıfın baskı aracıdır ve sınıfsız toplumda sönümlenecektir.

Sözleşme kuramı ve iki sözleşme

Sözleşme kuramı devleti, doğa durumundaki bireylerin anlaşmasına dayandırır. Kamu hukuku açısından önemli olan bir ayrımdır: bireylerin topluluk kurmak için birbirleriyle yaptığı toplum sözleşmesi ile topluluğun yöneticiye itaati kabul ettiği yönetim (tâbiyet) sözleşmesi. Yönetim sözleşmesi fikri, yöneticinin de bir tarafı olduğu ve sözleşmeyi çiğnerse itaat borcunun düşeceği sonucuna götürür. Sözleşme kuramının zayıflığı tarihsel kanıtının olmamasıdır; bu yüzden çoğu yazar onu bir köken açıklaması değil, iktidarın meşruiyet ölçüsü olarak okur.

Devletin kökeni kuramları
KuramDevletin kaynağıSiyasi sonucu
Teokratikİlahi iradeHükümdar yalnız Tanrı'ya karşı sorumlu
Aile (ataerkil)Ailenin genişlemesiBabalık otoritesi gibi doğal itaat
KuvvetGalip grubun egemenliğiDevlet bir tahakküm aracıdır
SözleşmeBireylerin anlaşmasıİktidar rızaya dayanır, sınırlanabilir
Tarihî-evrimciUzun toplumsal gelişmeTek sebep yok; bugün baskın görüş

Girişteki hukukçunun ayrımı tam da buradadır: kuvvet ve aile kuramları "nasıl doğdu" sorusuna cevap arar, sözleşme kuramı ise "neden itaat etmeliyiz" sorusuna. Tarihî-evrimci kuram tek bir sebebi reddeder; akrabalık, din, ekonomi ve savaşın birlikte etkilediği uzun bir süreci esas alır.

Akılda kalsın: Kendiliğinden: teokratik, aile, kuvvet, Marksist. İradi: sözleşme. Aile kuramının sözcüsü Filmer, karşısında Locke. İki sözleşme: toplum (bireyler arası) ve yönetim (yöneticiyle). Baskın görüş: tarihî-evrimci.
Sınavda

Nasıl sorulurBir görüş aktarılır ve hangi köken kuramına ait olduğu sorulur; ya da üç görüş sırasıyla kuramlarla eşleştirilir.

TuzakAile kuramını sözleşme kuramıyla karıştırmak; aile kuramında itaat doğaldır, rızaya dayanmaz.

Sınavda işaretleMarksist kuram devletin sönümleneceğini öngören tek kuramdır.

✎Boşluk doldurma köken kuramları

Kralın yetkisini ilk babanın otoritesine dayandıran Patriarcha'nın yazarı aile kuramının sözcüsüdür. Devleti savaşta galip gelen grubun kurduğu egemenlik örgütü sayan görüş kuramıdır. Topluluğun yöneticiye itaati kabul ettiği anlaşmaya sözleşmesi denir.

filmerkuvvetyönetimbodintoplum

?Soru çöz

Aşağıdaki görüşler sırasıyla devletin kökenine ilişkin hangi kuramlara aittir?

• Hükümdarın yetkisi, ilk insanın babalık otoritesinden miras kalmıştır.
• Devlet, savaşta galip gelen grubun yenilenleri sürekli egemenlik altında tutmak için kurduğu örgüttür.
• Devlet tek bir sebebe değil, akrabalık, din ve ekonominin birlikte etkilediği uzun bir sürece dayanır.

✓ A. Babalık otoritesinden miras aile kuramının, fethe dayalı egemenlik kuvvet kuramının, çok sebepli uzun süreç tarihî-evrimci kuramın tezidir. B ve D ilk görüşü ilahi iradeye bağlar; oysa kaynak babalıktır. C sözleşmeyi fethe, kuvveti tarihsel sürece yazar.
GENEL KAMU HUKUKU · KURAM

Egemenlik: bölünmez ve devredilmez mi, sınırlanabilir mi?

Hukuk · Genel Kamu Hukuku · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

✎Konu anlatımı

Egemenliğin nitelikleri nelerdir? Egemenlik sınırlanabilir mi? Jellinek, Duguit, Kelsen ve Laski egemenliğe nasıl bakar?

Kısa cevap: Klasik anlayışta egemenlik tek, bölünmez, devredilmez, sürekli ve zamanaşımına uğramaz bir üstün güçtür. Sınırlanması dört yoldan açıklanır: doğal hukuk kuramları egemeni insan iradesinden üstün kurallarla bağlar; Jellinek devletin koyduğu hukukla kendini bağladığını söyler; Duguit egemenliği reddedip devleti objektif hukukla bağlar; Laski gibi çoğulcular egemenliği toplumsal gruplar arasında dağıtır.

Bir devlet uluslararası bir insan hakları mahkemesinin yargı yetkisini kabul ediyor ve o mahkemenin kararlarıyla kanunlarını değiştiriyor. Bu devlet hâlâ egemen midir?

Egemenlik kavramını Bodin'in sürekli ve mutlak güç olarak tanımladığı bilinir. Kamu hukuku öğretisi bu tanımdan nitelikler çıkarır. Egemenlik tektir ve bölünmez: aynı ülkede iki egemen olamaz. Devredilmez: egemen onu başkasına bırakırsa egemen olmaktan çıkar. Süreklidir ve zamanaşımına uğramaz: kullanılmaması onu ortadan kaldırmaz. 1791 Fransız Anayasası egemenliği tam da bu sözcüklerle, tek, bölünmez, devredilmez ve zamanaşımına uğramaz diye tanımladı.

Bu nitelikler ilk bakışta federal devletle çelişir; egemenliğin federal devlet ile üye devletler arasında nasıl paylaşıldığı tartışması bu yüzden kamu hukukunun klasik sorularındandır. Çoğunluk görüşü egemenliği federal devlete, üye devletlere ise anayasal özerklik tanır.

Egemenlik nasıl sınırlanır?

"Mutlak" bir gücün hukukla bağlı olması bir paradokstur. Öğreti bu paradoksu dört biçimde çözer. Doğal hukuk kuramları egemeni, insan iradesinden önce gelen ve onun değiştiremeyeceği kurallarla bağlar; Bodin bile egemeni ilahi ve doğal hukukla bağlı sayıyordu. Kendi kendini sınırlama kuramı Jellinek'indir: devlet hukuku kendisi koyar, ama koyduğu hukukla kendini bağlar; eleştirisi, devletin bu bağı istediği an çözebilecek olmasıdır. Duguit egemenlik kavramını bütünüyle reddeder: devleti toplumsal dayanışmadan doğan ve iradeden bağımsız objektif hukuk bağlar. Kelsen'e göre egemenlik, bir hukuk düzeninin geçerliliğini kendinden üstün bir düzenden almamasıdır; bu yüzden egemenlik bir güç değil, hukuk düzeninin bir niteliğidir.

Egemenliğin sınırlanması: dört yaklaşım
YaklaşımTemsilciEgemeni ne bağlar?
Doğal hukukBodin, Lockeİnsan iradesinden üstün kurallar
Kendi kendini sınırlamaJellinekDevletin kendi koyduğu hukuk
Objektif hukukDuguitToplumsal dayanışmadan doğan hukuk; egemenlik reddedilir
ÇoğulculukLaskiEgemenlik devlet, kilise, sendika gibi gruplar arasında dağılmıştır

Çoğulcu yaklaşım (Harold Laski) devleti toplumdaki gruplardan yalnız biri sayar ve tekelci egemenlik fikrine itiraz eder. Kelsen'in normlar hiyerarşisini Siyasi düşünceler tarihi sayfasında göreceğiz. Girişteki devlet, yargı yetkisini kendi iradesiyle kabul ettiği ve bu bağı yine kendi iradesiyle koyduğu için klasik öğretiye göre egemenliğini yitirmez; egemenliğin kullanımını sınırlamıştır.

Akılda kalsın: Nitelikler: tek, bölünmez, devredilmez, sürekli, zamanaşımına uğramaz (1791). Sınırlama: doğal hukuk, Jellinek kendi kendini sınırlar, Duguit egemenliği reddeder, Laski gruplar arasında dağıtır.
Sınavda

Nasıl sorulurBir sınırlama görüşü verilip sahibi sorulur ya da egemenliğin nitelikleri öncüllerle yoklanır.

TuzakKendi kendini sınırlama kuramını Duguit'ye yazmak; Duguit egemenliği zaten tanımaz, sınırlanacak bir egemenlik bırakmaz.

Sınavda işaretleBodin'de egemen ilahi ve doğal hukukla bağlıdır.

⇄Bilgi eşleştirme yaklaşım → egemenin bağı

?Soru çöz

Klasik egemenlik anlayışına göre egemenliğin nitelikleriyle ilgili aşağıdaki ifadelerden hangileri doğrudur?

I. Egemenlik zamanaşımına uğramaz; uzun süre kullanılmaması onu ortadan kaldırmaz.
II. Egemenlik bölünmez; aynı ülkede iki egemen bulunamaz.
III. Egemenlik belirli bir süre için başka bir kişiye devredilebilir; süre bitince egemene geri döner.

✓ B. Zamanaşımına uğramazlık ve bölünmezlik klasik egemenliğin nitelikleridir. III yanlıştır: egemenlik devredilmez; geçici bir devir bile egemenin onu başkasıyla paylaşması anlamına gelir. A zamanaşımı niteliğini atlar; C ve D devredilmezliği yok sayar.
GENEL KAMU HUKUKU · KARŞILAŞTIRMA

Millî egemenlik ve halk egemenliği: 1791'den 1982 Anayasasına

Hukuk · Genel Kamu Hukuku · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

✎Konu anlatımı

Millî egemenlik ve halk egemenliğinin hukuki sonuçları nelerdir? Türk anayasalarında egemenlik nasıl düzenlenmiştir, 1982 Anayasası hangi anlayışı benimser?

Kısa cevap: Millî egemenlik 1791 Fransız Anayasasında sınırlı oy ve serbest temsille, halk egemenliği 1793 Anayasasında genel oy ve halkoylamasıyla somutlaştı. Türk anayasaları 1921'den beri egemenliği kayıtsız şartsız millete verir; 1982 Anayasası millî egemenliği temel alır (m.6, m.80), ama genel oy ve halkoylaması gibi halk egemenliğinden gelen araçları da kullanır.

Bir milletvekili seçim bölgesinin açıkça karşı çıktığı bir kanuna oy verdi. Seçmenler imza toplayıp onu görevden almak istiyor. Türk anayasa düzeninde bu mümkün mü?

İki anlayışın kuramsal farkını (soyut millet ile somut halk, Sieyès ile Rousseau) Kamu Yönetimi (KPSS A) serisindeki Siyaset biliminin temel kavramları sayfasında bulabilirsiniz. Kamu hukukçusu için asıl önemli olan bu farkın kurumlara nasıl yansıdığıdır.

Hukuki sonuçlar

Millî egemenlikte egemen, yaşayan bireylerden ayrı bir bütün olan millettir. Hiçbir seçmen egemenlikten pay taşımadığı için oy vermek bir görevdir ve kanun onu vergi ya da öğrenim şartıyla sınırlayabilir. Temsilci bütün milleti temsil eder, seçmeninden talimat almaz (serbest temsil); görev süresi dolmadan geri çağrılamaz. Halk egemenliğinde her yurttaş egemenliğin bir parçasını taşır: oy bir haktır ve genel oy zorunlu sonuçtur. Temsilci seçmenin talimatıyla bağlı olabilir (emredici vekâlet), seçmen onu geri çağırabilir; halkoylaması ve halk girişimi gibi yarı doğrudan demokrasi araçları öne çıkar.

Fransız örneği

1789 İnsan ve Yurttaş Hakları Bildirisi egemenliğin özünü millete verdi. 1791 Anayasası bunu kurumlaştırdı: vergi ödeyen "aktif yurttaşlar" oy kullanabiliyor, ötekiler "pasif yurttaş" sayılıyordu. Jakobenlerin 1793 Anayasası ise halk egemenliğini benimsedi, genel oyu ve kanunların halkoyuna sunulmasını öngördü; ama hiç uygulanmadı.

Türk anayasalarında egemenlik

1921 Teşkilât-ı Esasiye Kanunu ilk maddesinde "Hâkimiyet bilâkaydüşart milletindir" dedi ve bu ilke 1924 Anayasasıyla sürdü. 1961 Anayasası egemenliğin yetkili organlar eliyle kullanılacağını ekledi. 1982 Anayasası m.6 egemenliği kayıtsız şartsız millete verir ve kullanılmasını hiçbir kişiye, zümreye ya da sınıfa bırakmaz; m.80'e göre milletvekilleri seçildikleri bölgeyi ya da seçenlerini değil bütün Milleti temsil eder. Bunlar millî egemenliğin işaretleridir. Ama Anayasa genel oyu benimser ve anayasa değişikliğini belirli hâllerde halkoylamasına sunar (m.175); bunlar halk egemenliğinden alınmış araçlardır. Girişteki seçmenlerin geri çağırma yolu yoktur; m.80 serbest temsili güvenceye alır.

Akılda kalsın: Millî: oy görev, sınırlı oy, serbest temsil (1791). Halk: oy hak, genel oy, emredici vekâlet, geri çağırma, halkoylaması (1793). Türkiye: 1921 "bilâkaydüşart", 1961 yetkili organlar, 1982 m.6 + m.80; ama genel oy ve halkoylaması da var.
Sınavda

Nasıl sorulurBir anayasa hükmü verilip hangi egemenlik anlayışını yansıttığı ya da bir sonucun hangi anlayışa ait olduğu sorulur.

TuzakHalkoylamasını millî egemenliğin aracı saymak; doğrudan katılım halk egemenliğinin mantığıdır.

Sınavda işaretlem.80'deki "bütün Milleti temsil" ifadesi serbest temsil, yani millî egemenliktir.

↕Sıralama egemenlik metinleri

  1. Aktif ve pasif yurttaş ayrımı yapan Fransız Anayasası
  2. "Hâkimiyet bilâkaydüşart milletindir" diyen Teşkilât-ı Esasiye Kanunu
  3. Rousseau'nun Toplum Sözleşmesi
  4. Milletvekillerinin bütün Milleti temsil ettiğini söyleyen 1982 Anayasası
  5. İnsan ve Yurttaş Hakları Bildirisi
  6. Genel oy ve halkoyu öngören Jakoben Anayasası

?Soru çöz

1982 Anayasasının aşağıdaki düzenlemelerinden hangisi halk egemenliği anlayışından alınmış bir araçtır?

✓ B. Halkoylaması egemenliğin doğrudan halk tarafından kullanılmasıdır ve halk egemenliğinin yarı doğrudan demokrasi aracıdır (m.175). A serbest temsili (m.80), D temsilî kullanımı (m.6/2) anlatır; ikisi de millî egemenliğin sonucudur. C egemenliğin bölünmez bütün olarak millete ait olmasının sonucudur.
GENEL KAMU HUKUKU · İLKE

Hukuk devleti: kanuna bağlı idareden kanun koyucuyu da bağlayan hukuka

Hukuk · Genel Kamu Hukuku · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaCeza muhakemesinde delil serbestisi ne demektir? Hangi deliller hükme esas alınamaz, tanığın önceki ifadesi duruşmada ne zaman okunabilir?Bu konunun bağlandığı sayfadan (Ceza muhakemesinde süjeler ve deliller). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Yüklenen suç hukuka uygun elde edilmiş her türlü delille ispat edilebilir; hâkim kararını yalnız duruşmaya getirilip huzurunda tartışılmış delillere dayandırır ve onları vicdani kanaatiyle takdir eder (CMK m.217). Kanuna aykırı elde edilen delil reddedilir (m.206/2-a). Delil yalnız bir tanığın anlatımıysa tanık duruşmada mutlaka dinlenir (m.210).

Delil serbestisi ve delil yasakları

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Hukuk devleti nedir, unsurları nelerdir? Biçimsel hukuk devleti ile maddi hukuk devleti arasındaki fark nedir? Rule of law ile Rechtsstaat aynı mıdır?

Kısa cevap: Hukuk devleti, bütün işlem ve eylemleri hukuka bağlı ve bağımsız yargının denetimine açık devlettir. Biçimsel hukuk devletinde yalnız idare kanuna bağlıdır; maddi hukuk devletinde kanun koyucu da anayasaya, temel haklara ve üstün hukuk ilkelerine bağlıdır. Unsurları arasında temel hak güvencesi, idarenin yargısal denetimi, anayasa yargısı, hâkim bağımsızlığı, hukuki güvenlik ve devletin sorumluluğu sayılır.

Bir kanun, kesinleşmiş bir mahkeme kararıyla kazanılmış bir hakkı geriye yürüyerek ortadan kaldırıyor. Kanun usulüne göre çıkarılmış; hukuk devleti açısından sorun var mı?

Kavram 19. yüzyıl Almanyasında Rechtsstaat olarak doğdu; Robert von Mohl gibi yazarlar onu mutlak monarşinin keyfî "polis devleti"nin karşıtı olarak yaygınlaştırdı. İlk biçimi biçimsel hukuk devletiydi: idare kanuna bağlıdır, kanunsuz işlem yapamaz ve bu bağlılığı yargı denetler. Ama kanunun içeriği sorgulanmaz.

Biçimsel olandan maddi olana

İkinci Dünya Savaşından önceki dönem, usulüne göre çıkarılmış kanunlarla ağır hak ihlallerinin yapılabildiğini gösterdi. Savaş sonrası anayasalar bu yüzden maddi hukuk devletini benimsedi: kanun koyucu da anayasaya, temel haklara ve üstün hukuk ilkelerine bağlıdır ve bu bağı anayasa yargısı güvenceye alır. Anayasa yargısının usulü sayfasında gördüğümüz iptal ve itiraz yolları bu düşüncenin kurumlarıdır. Girişteki kanun biçimsel açıdan kusursuz olabilir, ama maddi hukuk devletinde hukuki güvenlik ilkesine aykırılığı Anayasa Mahkemesine götürülebilir.

Biçimsel ve maddi hukuk devleti
ÖlçütBiçimselMaddi
Hukuka bağlı olanİdareİdare ve kanun koyucu
Ölçü normKanunAnayasa, temel haklar, üstün hukuk ilkeleri
Güvenceİdari yargıİdari yargı + anayasa yargısı
Dönem19. yüzyılİkinci Dünya Savaşı sonrası

Unsurlar ve rule of law

Öğretinin saydığı unsurlar şunlardır: temel hak ve özgürlüklerin güvence altında olması; idarenin bütün eylem ve işlemlerinin yargı denetimine açık olması (Anayasa m.125); kanunların anayasaya uygunluğunun denetlenmesi; hâkim bağımsızlığı ve teminatı; hukuki güvenlik, yani kuralların açık, öngörülebilir olması, geriye yürümemesi ve kazanılmış haklara saygı; idarenin verdiği zararı tazmin etmesi. Yargılamanın kendisi de bu güvencenin parçasıdır: Hukuk yargılamasının ilkeleri sayfasında gördüğümüz hukuki dinlenilme hakkı ve Ceza muhakemesinde süjeler ve deliller sayfasında gördüğümüz delil yasakları, devletin yargılarken de hukukla bağlı olduğunu gösterir. Anayasa Mahkemesinin yerleşik tanımı bunları özetler: insan haklarına saygılı, adil bir hukuk düzeni kuran, bütün davranışlarında hukuka ve Anayasaya uyan, işlem ve eylemleri bağımsız yargı denetimine bağlı devlet.

İngiliz geleneğindeki rule of law'u A. V. Dicey (1885) üç unsurla açıkladı: keyfî iktidarın yokluğu, herkesin olağan mahkemeler önünde eşitliği ve anayasal hakların mahkeme kararlarının ürünü olması. Fark vurguda yatar: Rechtsstaat devlet örgütünü hukukla bağlamaktan, rule of law bireyin olağan mahkemelerdeki güvencesinden yola çıkar. Anayasa m.2 Türkiye Cumhuriyeti'ni sosyal bir hukuk devleti olarak da tanımlar; sosyal devlet, devlete bireyin insan onuruna yaraşır yaşam düzeyini sağlama ödevi yükler.

Akılda kalsın: Biçimsel: idare kanuna bağlı. Maddi: kanun koyucu da bağlı, güvencesi anayasa yargısı. Rechtsstaat Almanya, Mohl; rule of law İngiltere, Dicey. Hukuki güvenlik: öngörülebilirlik, geriye yürümezlik, kazanılmış hak.
Sınavda

Nasıl sorulurHukuk devletinin unsurları ya da biçimsel-maddi ayrımı sorulur.

Tuzakİdari işlemlerin yerindeliğinin yargıca denetlenmesini hukuk devletinin gereği sanmak; Anayasa m.125 yargı yetkisini hukuka uygunluk denetimiyle sınırlar ve yerindelik denetimini yasaklar.

✎Boşluk doldurma hukuk devleti

İdarenin bütün eylem ve işlemlerinin denetimine açık olması hukuk devletinin unsurudur. Yalnız idarenin kanuna bağlı olduğu anlayışa hukuk devleti, kanun koyucunun da temel haklarla bağlı olduğu anlayışa hukuk devleti denir.

?Soru çöz

Aşağıdakilerden hangisi hukuk devleti ilkesinin bir güvencesi sayılamaz?

✓ D. Anayasa m.125'e göre yargı yetkisi idari işlemlerin hukuka uygunluğunun denetimiyle sınırlıdır ve yerindelik denetimi biçiminde kullanılamaz; yerindelik idarenin takdir alanıdır. A maddi hukuk devletinin, B hukuki dinlenilme hakkının (HMK m.27), C ceza muhakemesindeki delil yasaklarının ifadesidir.
GENEL KAMU HUKUKU · KURAM

Kuvvetler ayrılığı: iktidarı iktidarla durdurmak

Hukuk · Genel Kamu Hukuku · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

✎Konu anlatımı

Kuvvetler ayrılığı ilkesi nedir? Locke ile Montesquieu'nun kuvvetler ayrılığı anlayışı nasıl ayrılır? Sert ve yumuşak kuvvetler ayrılığı nedir?

Kısa cevap: Kuvvetler ayrılığı, devlet işlevlerinin ayrı organlara verilerek iktidarın sınırlanmasıdır. Locke yasama, yürütme ve federatif güç ayırıp yasamayı üstün tuttu; Montesquieu yasama, yürütme ve yargıyı ayırdı ve iktidarı ancak iktidarın durdurabileceğini söyledi. Organlar arasında karşılıklı bağımsızlık sert ayrılığı (başkanlık), karşılıklı etkileşim yumuşak ayrılığı (parlamenter sistem) doğurur.

Bir anayasa taslağında "yasama, yürütme ve yargı birbirinden kesin çizgilerle ayrılır, hiçbir organ ötekinin işine karışamaz" yazıyor. Montesquieu bu cümleyi onaylar mıydı?

İlkenin ilk sistemli anlatımı Locke'tadır (Yönetim Üzerine İki İnceleme, 1689). Locke üç güç sayar: kanun yapan yasama, kanunu uygulayan yürütme ve savaş, barış, andlaşma gibi dış ilişkileri yürüten federatif güç. Yargı ayrı bir güç değildir ve yasama, toplumun rızasını taşıdığı için öteki güçlerden üstündür.

Montesquieu: Kanunların Ruhu

Montesquieu Kanunların Ruhu'nda (1748) İngiliz anayasasından yola çıkarak yasama, yürütme ve yargıyı ayırdı. Ona göre aynı kişi ya da kurul yasama ile yürütmeyi birlikte elinde tutarsa özgürlük kalmaz; iktidarı kötüye kullanmaktan alıkoyacak tek şey başka bir iktidardır. Yargıyı ise bir bakıma "hiç" sayar: yargıç kanunun sözlerini söyleyen ağızdır. Montesquieu kesin bir kopukluk değil, güçlerin birbirini durdurmasını ister; yürütmenin yasamanın kararlarını veto edebilmesini de öngörür. Girişteki taslak bu yüzden Montesquieu'den çok, onun kaba bir yorumuna yakındır.

Fren ve denge, sert ve yumuşak ayrılık

1787 ABD Anayasasının yapıcıları, özellikle Madison (Federalist, 51), aynı fikri fren ve denge diye geliştirdi: her organ ötekinin işine kısmen katılarak onu sınırlar; başkanın vetosu, Senatonun atama onayı gibi. Kuvvetler arasındaki ilişkiye göre üç model ayrılır. Hükümet sistemlerinin kurumsal ayrıntısını Hukuk (KPSS A) serisindeki Anayasa hukukunun temel kavramları sayfasında bulabilirsiniz; burada ölçüt yalnız ilişkinin biçimidir.

Ölçüt, yasama ile yürütmenin birbirinin varlığına son verip veremediğidir.Görsel: Sınav Defteri

Rousseau ise ilkeye karşıydı: egemenlik genel iradedir ve bölünemez; yürütme yalnız genel iradenin uygulayıcısıdır. 1982 Anayasasının Başlangıcı da kuvvetler ayrımını organlar arasında bir üstünlük sıralaması olarak değil, belli yetkilerin kullanılmasından ibaret medeni bir iş bölümü ve iş birliği olarak tanımlar; üstünlük yalnız Anayasa ve kanunlardadır.

Akılda kalsın: Locke: yasama, yürütme, federatif; yasama üstün; yargı ayrı değil. Montesquieu: yasama, yürütme, yargı; "iktidarı iktidar durdurur"; yargıç "kanunun ağzı". Madison: fren ve denge. Rousseau: egemenlik bölünmez, ilkeye karşı.
Sınavda

Nasıl sorulurBir görüş verilip Locke'a mı Montesquieu'ye mi ait olduğu ya da bir sistemin hangi ayrılık modeline girdiği sorulur.

TuzakFederatif gücü Montesquieu'ye yazmak; o kavram Locke'undur.

Sınavda işaretleLocke'ta yargı ayrı bir güç olarak sayılmaz.

⇄Bilgi eşleştirme kavram → tanım

?Soru çöz

Montesquieu'nün Kanunların Ruhu'nda savunduğu kuvvetler ayrılığı anlayışıyla ilgili aşağıdaki ifadelerden hangileri doğrudur?

I. Yargı, devletin üç gücü içinde en güçlü olanıdır.
II. Dış ilişkileri yürüten federatif güç, yürütmeden ayrı bir kuvvettir.
III. Yasama ve yürütme aynı kişi ya da kurulun elinde toplanırsa özgürlük kalmaz.

✓ A. Montesquieu yasama ile yürütmenin birleşmesini özgürlüğün sonu sayar. I yanlıştır: yargıyı bir bakıma "hiç", yargıcı kanunun ağzı olarak görür. II yanlıştır: federatif güç Locke'un kavramıdır. B iki yanlışı birleştirir; C ve D federatif gücü Montesquieu'ye yazar.

Karma tekrar

Önceki 3 sayfadan karışık 10 soru. Sınavdaki gibi konular karışık gelir; hangi konudan olduğunu çözümde görürsün. Birkaç gün sonra yeniden çöz.

?Soru 1

1136 sayılı Avukatlık Kanunu'na göre avukatlık andıyla ilgili aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

✓ C. m.9'a göre mesleğe kabul edilen avukata ruhsatname verilirken baro yönetim kurulu önünde ant içirilir ve ant metnini içeren tutanak dosyada saklanır. A andı staja, B TBB Genel Kuruluna bağlar; D'deki söz ant metninde yoktur: ant hukuk, ahlak, mesleğin onuru ve kurallarıyla sınırlıdır.Kaynak: Avukatlık hukuku · Staj, levhaya yazılma ve avukatlık andı

?Soru 2

6216 sayılı Kanun'a göre itiraz yoluyla ilgili aşağıdaki ifadelerden hangileri doğrudur?

I. Taraflardan birinin aykırılık iddiasını ciddi bulmayan mahkemenin bu kararına karşı taraf doğrudan Anayasa Mahkemesine başvurabilir.
II. Anayasa Mahkemesi beş ay içinde karar vermezse mahkeme davayı yürürlükteki hükümlere göre sonuçlandırır; ancak esas hakkındaki karar kesinleşmeden gelen Anayasa Mahkemesi kararına uyar.
III. Bir kanunun şekil bakımından Anayasaya aykırılığı, davaya bakan mahkemece itiraz yoluyla ileri sürülebilir.

✓ A. II m.40/5'i doğru aktarır. I yanlıştır: ciddi görülmeyen iddia esas hükümle birlikte kanun yolunda incelenir (m.40/2), tarafın Anayasa Mahkemesine doğrudan başvuru hakkı yoktur. III yanlıştır: şekil bozukluğu mahkemelerce ileri sürülemez (m.36/4). B ve D tarafa başvuru hakkı tanır; C ve D şekil denetimini itiraz yoluna açar.Kaynak: Anayasa yargısının usulü · İtiraz yolu: somut norm denetimi

?Soru 3

1136 sayılı Avukatlık Kanunu'na göre aşağıdakilerden hangileri avukatlığa kabul engelidir?

I. Rüşvetten mahkûm olup cezası ertelenmiş olmak
II. Hileli iflas nedeniyle müflis olup itibarı iade edilmiş olmak
III. Taksirle işlenen bir suçtan bir yıl hapis cezası almış olmak

✓ A. Rüşvet mahkûmiyeti cezası ertelense de engeldir (m.5/1-a, 5/2); hileli müflis itibarı iade edilse de kabul edilmez (m.5/1-f). III engel değildir: m.5 kasten işlenen suçtan iki yıldan fazla hapsi arar. B hileli müflisi atlar; C ve D taksirli suçu engel sayar.Kaynak: Avukatlık hukuku · Avukatlığın niteliği, kabul şartları ve engeller

?Soru 4

Anayasa Mahkemesi, bir kanunun yalnız 5. maddesinin iptali istenen davada maddeyi dilekçede gösterilmeyen başka bir Anayasa maddesine aykırı bularak iptal etmiş; bu iptal yüzünden uygulanamaz hâle gelen 6. maddeyi de gerekçesinde belirterek iptal etmiş ve kararın yürürlüğe girmesi için dokuz aylık süre tanımıştır. 6216 sayılı Kanun'a göre bu olay sırasıyla hangi kurallarla ilgilidir?

✓ C. Başka bir Anayasa maddesine dayanmak m.43/3'teki gerekçeyle bağlı olmamadır; dava edilmeyen 6. maddenin iptali m.43/4'teki uygulama kabiliyetinin kalmamasına, dokuz aylık süre ise m.66/3'teki en çok bir yıllık ertelemeye dayanır. A ve D ertelemeyi yürürlüğü durdurmayla karıştırır; B olayla ilgisi olmayan kavramları sıralar.Kaynak: Anayasa yargısının usulü · İnceleme, yürürlüğü durdurma ve iptal kararının etkisi

?Soru 5

5271 sayılı CMK'ya göre aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır?

✓ B. m.153/3'e göre şüphelinin ifade tutanağı, bilirkişi raporları ve müdafiin hazır bulunabileceği işlemlerin tutanakları kısıtlama kararının dışındadır. A m.147/1-a, C m.148/5, D m.154/1 ile doğrudur.Kaynak: Ceza muhakemesinde süjeler ve deliller · İfade, sorgu ve müdafi

?Soru 6

Sanık A hakkındaki ceza davasında, 5271 sayılı CMK'ya göre aşağıdakilerden hangileri tanıklıktan çekinebilir?

I. A'nın dayısının oğlu
II. A'yı muayene eden ve A'nın tanıklık yapmasına yazılı rıza verdiği hekim
III. A'nın boşandığı eşi

✓ A. Evlilik bağı kalmasa da eş çekinebilir (m.45/1-b). Dayı oğlu dördüncü derece kan hısımıdır; m.45 üçüncü derecede durur. Hekim ilgilinin rızası varsa çekinemez (m.46/2). B ve D dördüncü derece hısımı, C ve D rıza veren hekimi çekinebilenlere katar.Kaynak: Ceza muhakemesinde süjeler ve deliller · Tanıklık ve tanıklıktan çekinme

?Soru 7

Bir işçi, alacak davasında ilk derece mahkemesinin tanık beyanlarını yanlış değerlendirdiğini ve itirazlarını hiç tartışmadan karar verdiğini ileri sürerek olağan kanun yollarını tükettikten sonra süresinde bireysel başvuru yapmıştır. 6216 sayılı Kanun'a göre bölümün tutumuyla ilgili aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

✓ D. İtirazların tartışılmaması gerekçeli karar hakkıyla ilgilidir; ihlal mahkeme kararından doğduğu için dosya yeniden yargılamaya gönderilir (m.50/2). A delil takdirini, yani kanun yolunda gözetilecek hususu inceler (m.49/6); B davayı esastan bitirmeyi, yani idari ya da yargısal bir karar vermeyi içerir (m.50/1); C hukuki yarar yokken tazminatı yasaklar, oysa m.50/2 tam o hâlde tazminata izin verir.Kaynak: Anayasa yargısının usulü · Bireysel başvurunun incelenmesi ve ihlal kararı

?Soru 8

Bir kanunun Resmî Gazetede yayımlanmasından 20 gün sonra, TBMM'de en fazla üyeye sahip ikinci siyasi parti grubu; kanunun son oylamasının gerekli çoğunlukla yapılmadığını ve bir maddesinin mülkiyet hakkına aykırı olduğunu ileri sürerek iptal davası açmak istemektedir. 6216 sayılı Kanun'a göre aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

✓ D. Esas yönünden dava hakkı yayımdan itibaren 60 gün sürer ve iki büyük grup bu davayı açabilir (m.35/1, 37). Kanunun şekil yönünden iptalini ise yalnız Cumhurbaşkanı ya da beşte bir milletvekili, 10 gün içinde isteyebilir (m.35/3). A şekil yetkisini gruplara tanır; B süreleri ters çevirir; C on günü esas davasına da uygular.Kaynak: Anayasa yargısının usulü · İptal davası: açanlar, şekil ve süre

?Soru 9

1136 sayılı Avukatlık Kanunu'na göre aşağıdaki ifadelerden hangisi doğrudur?

✓ C. Avukatlık ortaklığı, kurucularının kayıtlı olduğu baro yönetim kurulunca sicile yazılmasıyla tüzel kişilik kazanır (m.44/B). A yazılılık şartı arar, oysa yazılı olmayan sözleşme genel hükümlerle ispatlanır (m.163); B tavanı aşan sözleşmenin tavanda geçerli olduğunu atlar; D takas ve mahsup yasağını (m.164) yok sayar.Kaynak: Avukatlık hukuku · Avukatlık sözleşmesi, ücret ve ortaklık

?Soru 10

Seri muhakeme usulü ile basit yargılama usulü karşılaştırıldığında, 5271 sayılı CMK'ya göre aşağıdakilerden hangisi yanlıştır?

✓ B. Seri muhakemede indirim yarı oranında (m.250/4), basit yargılamada dörtte birdir (m.251/3). A iki usulün evresini (m.250/1, 251/1), C savcı görüşü alınmadan karar verilmesini (m.251/3), D müdafii huzurunda kabul şartını (m.250/3) doğru verir.Kaynak: Ceza muhakemesinde süjeler ve deliller · Seri muhakeme ve basit yargılama
+
Daha fazla soru çözmek ister misin?Hukuk soruları uygulamaya ekleniyor; şimdilik diğer derslerin sorularını çözebilirsin. Yanlışların Hata Defteri'ne kaydedilir.
Soru çöz →