Doğal hukuk: kanunun üstünde bir ölçü var mı?
Hukuk · Hukuk Felsefesi ve Sosyolojisi · Okuma 5 dk · 2 etkinlik
Önce hatırlaMachiavelli siyaset düşüncesine ne getirdi? Grotius neden uluslararası hukukun kurucusu sayılır? Hobbes'un hukuk anlayışı nedir?Bu konunun bağlandığı sayfadan (Siyasi düşünceler tarihi). Önce kendin cevapla, sonra aç.
Machiavelli Hükümdar'da siyaseti ahlak ve dinden ayırıp iktidarın nasıl kazanılıp korunduğunu inceledi. Grotius Savaş ve Barış Hukuku'nda (1625) doğal hukukun Tanrı olmasa bile geçerli olacağını söyleyerek onu laikleştirdi ve devletler arası hukukun kurucusu sayıldı. Hobbes Leviathan'da (1651) yasayı egemenin emri olarak tanımladı ve egemeni yasanın üstüne koydu.
✎Konu anlatımı
Doğal hukuk nedir? Antik, Hristiyan ve rasyonalist doğal hukuk anlayışları birbirinden nasıl ayrılır?
Kısa cevap: Doğal hukuk, insan iradesinden bağımsız, evrensel ve pozitif hukukun üstünde bir hukuk bulunduğunu, konulmuş hukukun değerinin bu ölçüye uygunluğuyla belirlendiğini savunur. Ölçünün kaynağı Antik Çağ'da doğa ve evrensel akıl, Orta Çağ'da Tanrı, 17–18. yüzyılda insan aklıdır. 20. yüzyılda Radbruch formülüyle yeniden gündeme geldi.Savaştan sonra bir mahkeme, dönemin kanununa göre yasal sayılan bir ihbarla bir başkasının ölümüne yol açan sanığı yargılıyor. Sanığın tek savunması şu: "Kanun buydu." Kanuna uyan biri hukuka aykırı davranmış olabilir mi?
Hukuk felsefesinin en eski sorusu şudur: hukuk, onu koyanın iradesinden mi ibarettir, yoksa koyanı da bağlayan bir ölçü var mıdır? Doğal hukuk ikinci cevabı verir: insanın koyduğu pozitif hukukun üstünde, zamana ve yere göre değişmeyen bir hukuk vardır ve pozitif hukuk ona uyduğu ölçüde adildir. Akımın değişmeyen çekirdeği bu ölçü fikridir; dönemden döneme değişen ise ölçünün kaynağıdır.
Üç dönem, üç kaynak
Antik Çağ'da kaynak doğa ve akıldır. Sofistler doğal olan ile insanların uzlaşmasıyla konan arasındaki ayrımı tartıştı; Aristoteles her yerde aynı gücü taşıyan doğal adaleti toplumdan topluma değişen yasal adaletten ayırdı. Stoacılar evreni yöneten ortak aklın bütün insanlarda bulunduğunu söyleyerek doğal hukuku evrenselleştirdi. Orta Çağ'da kaynak Tanrı'dır: Siyasi düşünceler tarihi sayfasında gördüğümüz Aquinas, insan aklının kavradığı doğal hukuku ebedî hukuka, insan yapımı kanunları da doğal hukuka bağladı; doğal hukuka aykırı kanun, kanun değil hukukun bozulmuş biçimidir.
17–18. yüzyılda kaynak insan aklına geçer; bu yüzden döneme rasyonalist ya da modern doğal hukuk denir. Grotius doğal hukukun Tanrı var olmasa bile akıl gereği geçerli olacağını yazdı; Pufendorf doğal hukuku akıldan türetilmiş bir sisteme dönüştürdü. Doğuştan ve devredilemez doğal haklar fikri 1789 İnsan ve Yurttaş Hakları Bildirisi'ne girdi; akılla eksiksiz bir hukuk kurulabileceği inancı da büyük medeni kanunları hazırladı.
| Dönem | Ölçünün kaynağı | Temsilciler | Ayırt edici fikir |
|---|---|---|---|
| Antik Çağ | Doğa, evrensel akıl | Sofistler, Aristoteles, Stoacılar | Doğal adalet ile yasal adalet ayrımı |
| Orta Çağ | Tanrı'nın aklı ve iradesi | Augustinus, Aquinas | Adaletsiz kanun gerçek kanun değildir |
| 17–18. yüzyıl | İnsan aklı | Grotius, Pufendorf | Tanrı'dan bağımsız geçerlilik; doğal haklar |
| 20. yüzyıl | Adalet ölçüsü | Radbruch | Dayanılmaz adaletsizlik adalete yer açar |
20. yüzyılda geri dönüş
19. yüzyılda pozitivizm karşısında geri çekilen akımı, Nazi döneminin "kanuni" haksızlıkları yeniden gündeme getirdi. Gustav Radbruch'un 1946'da formüle ettiği ölçüye göre pozitif hukuk adaletsiz olsa da kural olarak uygulanır; ancak adaletle çelişkisi dayanılmaz bir dereceye varan kanun adalete yer açmalıdır. Girişteki mahkeme bu ölçüyle "kanun buydu" savunmasını reddedebilir. Pozitivist bir yargıç ise sonucu kanunilik ilkesiyle tartar ve cezalandırmak için açık bir kanun arar.
Nasıl sorulurBir düşünür doğal hukukun dönemiyle ya da ölçünün kaynağıyla eşleştirilir.
TuzakGrotius'u Hristiyan doğal hukukçu saymak; o, doğal hukukun Tanrı'dan bağımsız da geçerli olacağını söyleyerek rasyonalist dönemi açar.
Sınavda işaretledoğal hukukçular pozitif hukuku yok saymaz, onu daha üst bir ölçüyle değerlendirir.
⇄Bilgi eşleştirme düşünür → fikir
?Soru çöz
Aşağıdakilerden hangisi doğal hukuk anlayışının Antik Çağ'dan 20. yüzyıla kadar bütün dönemlerinde ortak olan tezdir?