Töre: kağanı da bağlayan yazısız hukuk
Hukuk · Türk Hukuk Tarihi · Okuma 4 dk · 2 etkinlik
Önce hatırlaTarihçi hukuk okulu neyi savunur? Savigny–Thibaut tartışması nedir? Çıkarlar içtihadı kavramlar içtihadından nasıl ayrılır?Bu konunun bağlandığı sayfadan (Hukuk felsefesi akımları). Önce kendin cevapla, sonra aç.
Tarihçi okula göre hukuk, dil gibi bir halkın ortak bilincinden (halk ruhu) yavaş yavaş doğar; Savigny bu yüzden Thibaut'nun önerdiği ortak Alman medeni kanununa 1814'te karşı çıktı. Okulun soyut kavram sistemi kavramlar içtihadına dönüştü. Jhering hukukun amacını ve çıkarları öne çıkardı; Heck'in çıkarlar içtihadı hâkimden kanun koyucunun çıkar değerlendirmesine sadık kalmasını ister.
Tarihçi okul, kavramlar ve çıkarlar içtihadı
✎Konu anlatımı
İslamiyet öncesi Türklerde töre nedir? Töre, yarlığ, yasa ve bitig arasındaki fark nedir; kağan töreye bağlı mıydı?
Kısa cevap: İslamiyet öncesi Türk devletlerinde hukuk düzeninin adı töredir: büyük ölçüde yazısız, örf ve âdetle, kurultay kararlarıyla ve hükümdar buyruklarıyla gelişen kurallar bütünü. Kağan töreyi uygular ve ona uymakla yükümlüdür; buyruğu (yarlığ) töre çerçevesinde meşrudur. Töre koşullara göre değişebilir, ama adalet, iyilik ve insanlık gibi temel ilkeleri değişmez sayılırdı.Bir kağan, boy beylerine danışmadan bir boyun kuşaklardır kullandığı otlakları başka bir boya veren bir buyruk çıkarıyor. Eski Türk hukuk anlayışına göre bu buyruk sorunsuz mudur?
Orhun yazıtlarında töre (törü) kelimesi çoğunlukla il, yani devlet kavramıyla birlikte geçer: bir devlet kurmak, onun töresini de kurmak demektir. Töre, İslamiyet öncesi Türk devletlerinde hukuk düzeninin bütününü anlatır. Büyük ölçüde yazısızdır; kaynağı toplumun örf ve âdeti, kurultayda alınan kararlar ve hükümdarın buyruklarıdır. Tarihçilerin aktardığına göre töre hükümleri değişen koşullara uyarlanabilirdi, ama adalet (könilik), iyilik (uzluk) ve insanlık (kişilik) ilkeleri değişmezdi; eşit suça eşit ceza da bu ilkelerin sonucudur.
Yarlığ, yasa, bitig
Hükümdarın buyruğuna yarlığ denir; kelime buyurma yetkisinin kendisini de anlatır ve kut ile birlikte hükümdarlığın unsurları arasında sayılır. Türk-Moğol geleneğinde hükümdarın koyduğu kurallar bütününe yasa adı verildi; en bilineni Cengiz Han'ın Yasası'dır. Bitig (bitik) yazı ve yazılı belgedir: yazıtlar da sözleşme belgeleri de bitigdir. Kavramların ilişkisi hukuk tarihinin anahtarıdır: yarlığ ve yasa hükümdarın iradesini, töre ise toplumun ve devletin yerleşik düzenini temsil eder.
| Kavram | Anlamı | Niteliği |
|---|---|---|
| Töre | Hukuk düzeninin bütünü | Örf, kurultay kararları, buyruklar; büyük ölçüde yazısız |
| Yarlığ | Hükümdarın buyruğu, buyurma yetkisi | Hükümdar iradesi; töreyle sınırlı |
| Yasa | Hükümdarın koyduğu kurallar bütünü | Türk-Moğol geleneği; Cengiz Yasası |
| Bitig | Yazı, yazılı belge | Yazıtlar, sözleşme belgeleri |
Kağan da töreye bağlıdır
Kağan töreyi uygular ve kendisi de ona uymakla yükümlüdür; hükümdarlık bu anlamda sınırsız değildir. Hukuk felsefesi akımları sayfasında gördüğümüz tarihçi okulun "halkın ortak bilincinden doğan hukuk" düşüncesine töre iyi bir örnektir: hukuk burada bir kanun koyucunun eseri olmaktan çok, topluluğun kuşaklar boyu taşıdığı düzendir. Girişteki buyruk bu yüzden ciddi bir meşruiyet sorunu taşır: töreye aykırı bir yarlığ, kağanın adaletsiz sayılmasına yol açabilirdi.
Nasıl sorulurTöre, yarlığ, yasa ve bitig kavramlarının anlamı ya da kağan ile töre arasındaki ilişki sorulur.
TuzakTöreyi yalnız hükümdarın koyduğu yazılı kanun sanmak; töre büyük ölçüde yazısızdır ve kağanı da bağlar.
Sınavda işaretleOrhun yazıtlarında töre çoğunlukla il (devlet) kavramıyla birlikte geçer.
✎Boşluk doldurma töre
İslamiyet öncesi Türklerde kağanı da bağlayan hukuk düzeninin bütününe denir. Hükümdarın buyruğu ve buyurma yetkisi kelimesiyle anlatılır. Yazı ve yazılı belge anlamına gelen kelime ise olarak geçer.
?Soru çöz
İslamiyet öncesi Türk hukukunda töreyle ilgili aşağıdakilerden hangisi söylenemez?