Yabancı unsur ve bağlama kuralı: hangi ülkenin hukuku uygulanacak?
Hukuk · Milletlerarası Özel Hukuk · Okuma 5 dk · 2 etkinlik
Önce hatırlaOsmanlı kanunnameleri nedir, türleri nelerdir? Fatih ve Kanuni kanunnameleri neyi düzenler, kanun-ı kadim ne demektir?Bu konunun bağlandığı sayfadan (Osmanlı hukukundan Cumhuriyet’e). Önce kendin cevapla, sonra aç.
Kanunnameler, padişahın örfî hukuka dayanan ferman ve emirlerinin bir araya getirildiği metinlerdir. Genel kanunnameler bütün ülkede uygulanır; Fatih'in teşkilat ve ceza kanunnameleri ile Kanuni döneminin kanunnameleri bu türdendir. Sancak kanunnameleri bir bölgenin vergi ve toprak düzenini yazar. Kanun-ı kadim anlayışıyla fethedilen yerlerin yerleşik uygulamaları çoğu zaman korunurdu.
✎Konu anlatımı
Milletlerarası özel hukuk nedir, yabancılık unsuru ne demektir? Bağlama kuralı, bağlama konusu ve bağlama noktası nedir?
Kısa cevap: Taraf, yerleşim yeri, işlem yeri ya da malın bulunduğu yer gibi unsurlardan biri yabancı bir ülkeye bağlıysa ilişki yabancılık unsuru taşır. Uygulanacak hukuku 5718 sayılı MÖHUK'un bağlama kuralları belirler: kural bir bağlama konusunu (ör. ehliyet) bir bağlama noktasına (ör. vatandaşlık) bağlar; o noktanın gösterdiği ülkenin hukuku uygulanır.İtalyan vatandaşı bir kadın ile Türk vatandaşı kocası evlendiklerinden beri İstanbul'da birlikte yaşıyor. Kadın boşanmak için İstanbul'da dava açtı. Hâkim Türk Medeni Kanunu'nu hemen uygulayabilir mi, yoksa önce başka bir soruyu mu cevaplamalı?
Osmanlı hukukundan Cumhuriyet’e sayfasında gördüğümüz konsolosluk mahkemeleri, yabancıyı kendi devletinin hâkimi önüne götürüyordu. Bugün yabancı unsurlu uyuşmazlığa da Türk hâkimi bakar; ama gerekirse yabancı bir ülkenin hukukunu uygular. Bu soruları milletlerarası özel hukuk (MÖH) cevaplar. Türk öğretisinde MÖH dört alanı kapsar: kanunlar ihtilafı, milletlerarası usul hukuku, vatandaşlık hukuku ve yabancılar hukuku. 2007 tarihli 5718 sayılı Milletlerarası Özel Hukuk ve Usul Hukuku Hakkında Kanun (MÖHUK), 1982 tarihli 2675 sayılı Kanun'un yerini aldı ve yalnız ilk ikisini düzenler (m.1/1); Türkiye'nin taraf olduğu milletlerarası sözleşmeler saklıdır (m.1/2). Vatandaşlık ve yabancılar hukukunu Milletlerarası usul, vatandaşlık ve yabancılar sayfasında göreceğiz.
Yabancılık unsuru
MÖHUK yalnız yabancılık unsuru taşıyan özel hukuk işlem ve ilişkilerine uygulanır. Unsur kişide (taraf yabancıdır ya da yerleşim yeri, mutad meskeni yurt dışındadır), işlemde (sözleşme yurt dışında yapılmıştır) ya da konuda (mal yurt dışındadır, edim orada ifa edilecektir) bulunabilir. Girişteki davada taraflardan biri yabancı olduğu için hâkim maddi hukuka geçmeden önce uygulanacak hukuku belirlemek zorundadır.
Bağlama kuralının yapısı
Kanunlar ihtilafı kuralları uyuşmazlığı doğrudan çözmez, yalnız hangi ülkenin maddi hukukunun uygulanacağını gösterir. Her bağlama kuralı iki parçadan oluşur: hukuki ilişkinin türünü belirten bağlama konusu (ehliyet, boşanma, sözleşme, haksız fiil) ve bu konuyu bir ülkeye bağlayan bağlama noktası (vatandaşlık, yerleşim yeri, mutad mesken, malın bulunduğu yer, işlem yeri, tarafların hukuk seçimi). Kişinin vatandaşı olduğu devletin hukukuna millî hukuk denir. Girişteki boşanmada eşlerin müşterek millî hukuku yoktur; bu durumda m.14 müşterek mutad meskene bakar. İki eş de İstanbul'da yaşadığı için müşterek mutad meskenleri Türkiye'dir ve Türk hukuku uygulanır.
Bağlama noktası değişebilir: kişi vatandaşlık ya da yerleşim yeri değiştirebilir. Buna değişken ihtilaf denir. Kanunda aksine hüküm yoksa dava tarihindeki vatandaşlık, yerleşim yeri ya da mutad mesken esas alınır (m.3). Aksine hükümlere örnek: evlenme ehliyetinde evlenme anı (m.13/1), soybağının kuruluşunda doğum anı (m.16/1).
Nasıl sorulurVerilen bir kuralda bağlama konusu ile bağlama noktası ya da değişken ihtilafta esas alınan an sorulur.
TuzakMÖHUK'un vatandaşlığı da düzenlediğini sanmak; vatandaşlık 5901, yabancılar 6458 sayılı Kanun'dadır.
✎Boşluk doldurma bağlama kuralı
"Hak ve fiil ehliyeti ilgilinin millî hukukuna tâbidir" kuralında ehliyet , vatandaşlık ise bağlama noktasıdır. Kişinin vatandaşı olduğu devletin hukukuna denir. Aksine hüküm yoksa vatandaşlık ve yerleşim yeri duruma göre belirlenir.
?Soru çöz
5718 sayılı MÖHUK'taki "Haksız fiilden doğan borçlar haksız fiilin işlendiği ülke hukukuna tâbidir." kuralında bağlama konusu ve bağlama noktası sırasıyla hangisidir?