Osmanlı'da iki kaynak: değişmeyen şer'î hukuk, padişahın koyduğu örfî hukuk
Hukuk · Türk Hukuk Tarihi · Okuma 5 dk · 2 etkinlik
Önce hatırlaİslam hukukunun kaynakları nelerdir? İcma ve kıyas nedir; istihsan, maslahat ve örf hangi durumlarda kullanılır?Bu konunun bağlandığı sayfadan (Eski Türk ve İslam hukuku). Önce kendin cevapla, sonra aç.
İslam hukukunda (fıkıh) dört asli delil vardır: Kitap (Kur'an), Sünnet, İcma ve Kıyas. İlk ikisi nastır; icma bir dönemdeki müçtehitlerin görüş birliği, kıyas hakkında nas olmayan meseleye ortak illet nedeniyle benzer meselenin hükmünü uygulamaktır. İstihsan, maslahat ve örf gibi tali deliller, asli delillerin yetmediği yerde devreye girer.
✎Konu anlatımı
Osmanlı Devleti'nde şer'î hukuk ile örfî hukuk arasındaki fark nedir? Örfî hukuk hangi alanları düzenlerdi?
Kısa cevap: Şer'î hukuk Kur'an, sünnet, icma ve kıyasa dayanan, fıkıh kitaplarında yer alan ve padişahın değiştiremediği İslam hukukudur; aile, miras, borçlar ve vakıf gibi alanları düzenler. Örfî hukuk, padişahın şer'in açık hüküm koymadığı alanlarda kamu yararına dayanarak koyduğu kurallardır: teşkilat, vergi, toprak düzeni, askerlik ve cezaların çoğu. Örfî kural şer'e aykırı olamazdı.1550'lerde Anadolu'da bir köylü, tımarlı sipahinin sancak kanunnamesinde yazandan fazla vergi aldığından yakınıyor; aynı köylü babasından kalan evi kardeşleriyle paylaşamıyor. Kadı bu iki uyuşmazlığı hangi kurallarla çözer?
Eski Türk ve İslam hukuku sayfasında gördüğümüz ikili yapı, töre ile fıkhın yan yana yaşaması, Osmanlı'da olgunlaştı. Şer'î hukuk, kaynağı Kur'an, sünnet, icma ve kıyas olan, Osmanlı'da ağırlıkla Hanefi mezhebinin görüşleriyle uygulanan İslam hukukudur. İçeriğini fıkıh kitapları ve müftüler belirler; padişah onu değiştiremez. Kişiler, aile, miras, borçlar, eşya ve vakıf hukuku bu alandadır.
Örfî hukukun dayanağı ve sınırı
İslam hukuku devlet başkanına, şer'in açık hüküm koymadığı konularda kamu yararı için düzenleme yapma yetkisi tanır. Osmanlılar bu boşluğu, Türk devlet geleneğinden gelen örf anlayışıyla doldurdu. Örfî hukuk padişahın ferman, kanunname, berat ve emirlerinden oluşur. Alanı devletin kendisidir: teşkilat ve görevliler, vergi ve maliye, askerlik, toprak düzeni ve ceza hukukunun hâkimin takdirine bırakılan geniş kısmı. Devlete ait (mirî) arazinin kullanım hakkının kime geçeceği de fıkhın miras paylarıyla değil, kanunla belirlenirdi.
Örfî hukukun tek sınırı şer'e aykırı olmamaktı. Bir kuralın şer'e uygunluğu konusunda şeyhülislamın fetvası belirleyiciydi; bu yüzden örfî hukuk, şer'î hukuktan bağımsız ve ona üstün bir düzen değil, onun bıraktığı alanı dolduran ikinci bir katmandı.
Tek mahkeme, iki hukuk
İki hukuk ayrı mahkemelerde uygulanmazdı: hem şer'î hem örfî uyuşmazlıklara kadı bakardı. Girişteki köylünün vergi şikâyeti sancak kanunnamesine, yani örfî hukuka göre; evin paylaşımı ise fıkhın miras hükümlerine göre çözülür. İkisinde de karar veren aynı kadıdır. Köylü, sipahiyi doğrudan Divan-ı Hümayun'a da şikâyet edebilirdi. Gayrimüslimler kendi aralarındaki evlenme ve miras işlerinde kendi dinî mercilerine gidebilirdi; kadıya başvurmaları da mümkündü.
| Ölçüt | Şer'î hukuk | Örfî hukuk |
|---|---|---|
| Kaynak | Kur'an, sünnet, icma, kıyas; fıkıh kitapları | Ferman, kanunname, berat, padişah emirleri |
| Koyan | Padişah koymaz; müftü ve fakihler yorumlar | Padişah, kamu yararına dayanarak |
| Değişebilirlik | Değiştirilemez | Yeni ihtiyaca göre değiştirilebilir |
| Başlıca alanlar | Aile, miras, borçlar, eşya, vakıf | Teşkilat, vergi, toprak (mirî arazi), askerlik, cezaların çoğu |
| Sınır | — | Şer'e aykırı olamaz |
| Uygulayan | Aynı kadı mahkemesi; en üst merci Divan-ı Hümayun | |
Nasıl sorulurVerilen konulardan hangisinin örfî hukukla düzenlendiği ya da örfî hukukun özellikleri sorulur.
TuzakÖrfî hukuku şer'î hukuka üstün ya da ayrı mahkemelerde uygulanan bir düzen saymak; ikisi de kadı mahkemesinde, şer'in çizdiği sınırda uygulanırdı.
Sınavda işaretlemirî arazinin intikali fıkhın miras hükümleriyle değil, kanunla düzenlenirdi.
⇄Bilgi eşleştirme konu → dayanak
?Soru çöz
Osmanlı Devleti'nde örfî hukukla ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır?