Osmanlı hukukundan Cumhuriyet’e: şer’î ve örfî hukuk, Tanzimat kodifikasyonu, Mecelle ve 1926 resepsiyonu

Osmanlı hukuk düzeninin kaynaklarını ve kurumlarını, Tanzimat’la başlayan kanunlaştırmayı ve Cumhuriyet’in 1926’da Avrupa kanunlarını nasıl benimsediğini öğren.

7 durakHMGS
14 etkinlikeşleştir · sırala · doldur · çöz
0 / 14tamamlanan etkinlik
Sorularuygulamaya ekleniyor
TÜRK HUKUK TARİHİ · KARŞILAŞTIRMA

Osmanlı'da iki kaynak: değişmeyen şer'î hukuk, padişahın koyduğu örfî hukuk

Hukuk · Türk Hukuk Tarihi · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaİslam hukukunun kaynakları nelerdir? İcma ve kıyas nedir; istihsan, maslahat ve örf hangi durumlarda kullanılır?Bu konunun bağlandığı sayfadan (Eski Türk ve İslam hukuku). Önce kendin cevapla, sonra aç.

İslam hukukunda (fıkıh) dört asli delil vardır: Kitap (Kur'an), Sünnet, İcma ve Kıyas. İlk ikisi nastır; icma bir dönemdeki müçtehitlerin görüş birliği, kıyas hakkında nas olmayan meseleye ortak illet nedeniyle benzer meselenin hükmünü uygulamaktır. İstihsan, maslahat ve örf gibi tali deliller, asli delillerin yetmediği yerde devreye girer.

İslam hukukunun kaynakları

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Osmanlı Devleti'nde şer'î hukuk ile örfî hukuk arasındaki fark nedir? Örfî hukuk hangi alanları düzenlerdi?

Kısa cevap: Şer'î hukuk Kur'an, sünnet, icma ve kıyasa dayanan, fıkıh kitaplarında yer alan ve padişahın değiştiremediği İslam hukukudur; aile, miras, borçlar ve vakıf gibi alanları düzenler. Örfî hukuk, padişahın şer'in açık hüküm koymadığı alanlarda kamu yararına dayanarak koyduğu kurallardır: teşkilat, vergi, toprak düzeni, askerlik ve cezaların çoğu. Örfî kural şer'e aykırı olamazdı.

1550'lerde Anadolu'da bir köylü, tımarlı sipahinin sancak kanunnamesinde yazandan fazla vergi aldığından yakınıyor; aynı köylü babasından kalan evi kardeşleriyle paylaşamıyor. Kadı bu iki uyuşmazlığı hangi kurallarla çözer?

Eski Türk ve İslam hukuku sayfasında gördüğümüz ikili yapı, töre ile fıkhın yan yana yaşaması, Osmanlı'da olgunlaştı. Şer'î hukuk, kaynağı Kur'an, sünnet, icma ve kıyas olan, Osmanlı'da ağırlıkla Hanefi mezhebinin görüşleriyle uygulanan İslam hukukudur. İçeriğini fıkıh kitapları ve müftüler belirler; padişah onu değiştiremez. Kişiler, aile, miras, borçlar, eşya ve vakıf hukuku bu alandadır.

Örfî hukukun dayanağı ve sınırı

İslam hukuku devlet başkanına, şer'in açık hüküm koymadığı konularda kamu yararı için düzenleme yapma yetkisi tanır. Osmanlılar bu boşluğu, Türk devlet geleneğinden gelen örf anlayışıyla doldurdu. Örfî hukuk padişahın ferman, kanunname, berat ve emirlerinden oluşur. Alanı devletin kendisidir: teşkilat ve görevliler, vergi ve maliye, askerlik, toprak düzeni ve ceza hukukunun hâkimin takdirine bırakılan geniş kısmı. Devlete ait (mirî) arazinin kullanım hakkının kime geçeceği de fıkhın miras paylarıyla değil, kanunla belirlenirdi.

Örfî hukukun tek sınırı şer'e aykırı olmamaktı. Bir kuralın şer'e uygunluğu konusunda şeyhülislamın fetvası belirleyiciydi; bu yüzden örfî hukuk, şer'î hukuktan bağımsız ve ona üstün bir düzen değil, onun bıraktığı alanı dolduran ikinci bir katmandı.

Tek mahkeme, iki hukuk

İki hukuk ayrı mahkemelerde uygulanmazdı: hem şer'î hem örfî uyuşmazlıklara kadı bakardı. Girişteki köylünün vergi şikâyeti sancak kanunnamesine, yani örfî hukuka göre; evin paylaşımı ise fıkhın miras hükümlerine göre çözülür. İkisinde de karar veren aynı kadıdır. Köylü, sipahiyi doğrudan Divan-ı Hümayun'a da şikâyet edebilirdi. Gayrimüslimler kendi aralarındaki evlenme ve miras işlerinde kendi dinî mercilerine gidebilirdi; kadıya başvurmaları da mümkündü.

Şer'î hukuk ile örfî hukuk
ÖlçütŞer'î hukukÖrfî hukuk
KaynakKur'an, sünnet, icma, kıyas; fıkıh kitaplarıFerman, kanunname, berat, padişah emirleri
KoyanPadişah koymaz; müftü ve fakihler yorumlarPadişah, kamu yararına dayanarak
DeğişebilirlikDeğiştirilemezYeni ihtiyaca göre değiştirilebilir
Başlıca alanlarAile, miras, borçlar, eşya, vakıfTeşkilat, vergi, toprak (mirî arazi), askerlik, cezaların çoğu
Sınır—Şer'e aykırı olamaz
UygulayanAynı kadı mahkemesi; en üst merci Divan-ı Hümayun
Akılda kalsın: Şer'î = fıkıh, değişmez. Örfî = padişah iradesi, alanı teşkilat, vergi, toprak, askerlik, ceza. Sınırı: şer'e aykırı olamaz. İkisini de kadı uygular.
Sınavda

Nasıl sorulurVerilen konulardan hangisinin örfî hukukla düzenlendiği ya da örfî hukukun özellikleri sorulur.

TuzakÖrfî hukuku şer'î hukuka üstün ya da ayrı mahkemelerde uygulanan bir düzen saymak; ikisi de kadı mahkemesinde, şer'in çizdiği sınırda uygulanırdı.

Sınavda işaretlemirî arazinin intikali fıkhın miras hükümleriyle değil, kanunla düzenlenirdi.

⇄Bilgi eşleştirme konu → dayanak

?Soru çöz

Osmanlı Devleti'nde örfî hukukla ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır?

✓ C. Örfî hukukun tek sınırı şer'e aykırı olmamaktı; aykırı bir kural geçerlilik kazanamazdı ve uygunluk şeyhülislam fetvasıyla gözetilirdi. A örfî hukukun dayanağını, B alanlarını, D iki hukukun aynı kadı mahkemesinde uygulandığını doğru verir.
TÜRK HUKUK TARİHİ · DÖNEM

Kanunnameler: Fatih'ten Kanuni'ye örfî hukukun yazıya geçmesi

Hukuk · Türk Hukuk Tarihi · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

✎Konu anlatımı

Osmanlı kanunnameleri nedir, türleri nelerdir? Fatih ve Kanuni kanunnameleri neyi düzenler, kanun-ı kadim ne demektir?

Kısa cevap: Kanunnameler, padişahın örfî hukuka dayanan ferman ve emirlerinin bir araya getirildiği metinlerdir. Genel kanunnameler bütün ülkede uygulanır; Fatih'in teşkilat ve ceza kanunnameleri ile Kanuni döneminin kanunnameleri bu türdendir. Sancak kanunnameleri bir bölgenin vergi ve toprak düzenini yazar. Kanun-ı kadim anlayışıyla fethedilen yerlerin yerleşik uygulamaları çoğu zaman korunurdu.

Osmanlılar yeni bir bölgeyi fethettiğinde oraya önce bir kadı atar, ardından araziyi ve vergi verecek nüfusu deftere yazar, bir de sancak kanunnamesi çıkarırdı. Bu kanunname bölgenin eski vergilerini kaldırır mı, korur mu?

Bir önceki konuda örfî hukukun padişah iradesinden doğduğunu gördük. Bu irade tek tek fermanlarla açıklanırdı; zamanla aynı konudaki fermanlar derlenip kanunname adı verilen metinlere dönüştü. Örfî hukuk Fatih Sultan Mehmed döneminde istikrar kazandı; II. Bayezid, Yavuz Sultan Selim ve Kanuni Sultan Süleyman dönemlerinin kanunnameleriyle olgunlaştı.

Üç tür kanunname

Genel kanunnameler bütün ülkeye uygulanırdı. Fatih'in teşkilat kanunnamesi devlet görevlilerinin sırasını, Divan-ı Hümayun'un işleyişini ve saltanat düzenini yazar; kardeş katlini yasallaştıran madde de bu metindedir. Fatih'in ceza kanunnamesi, fıkhın hâkime bıraktığı takdir alanındaki suçlar için çoğu zaman para cezaları belirler. Kanuni döneminde bu metinler gözden geçirilip genişletildi. Sancak kanunnameleri belirli bir bölgenin vergi türlerini, oranlarını ve reayanın yükümlülüklerini yazar; genellikle bölgenin sayım (tahrir) defterlerinin başında yer alır. Bir de belirli bir konuya ayrılmış kanunnameler vardı: madenler, gümrük, pazar düzeni gibi.

Kanun-ı kadim ve şer'le uyum

Kanun-ı kadim, yerleşmiş ve adaletli bulunan eski uygulamanın korunması anlayışıdır. Fethedilen bölgede halkın alıştığı vergi düzeni, adaletli bulunduğu sürece sancak kanunnamesine çoğu zaman olduğu gibi alınırdı; bu, yeni yönetime bağlılığı da kolaylaştırırdı. Girişteki sorunun cevabı budur: kanunname eski vergileri toptan kaldırmaz, ağır ve adaletsiz olanları ayıklar. Kanuni döneminde şeyhülislam Ebussuud Efendi, toprak ve vergi gibi örfî kuralları fıkhın kavramlarıyla temellendirerek iki hukuk arasındaki uyumu güçlendirdi.

Kanunname türleri
TürUygulandığı yerÖrnek içerik
Genel kanunnameBütün ülkeFatih'in teşkilat ve ceza kanunnameleri; Kanuni dönemi kanunnameleri
Sancak (eyalet) kanunnamesiBelirli bir bölgeVergi türleri ve oranları, reayanın yükümlülükleri; tahrir defterinin başında
Konuya özgü kanunnameBelirli bir kurum ya da faaliyetMaden, gümrük, pazar düzeni
Akılda kalsın: Kanunname = fermanların derlenmesi, örfî hukukun yazılı hâli. Fatih: teşkilat + ceza (kardeş katli maddesi). Sancak kanunnamesi: bölgenin vergisi. Kanun-ı kadim: adaletli eski uygulama korunur. Ebussuud: örfü fıkıhla temellendirdi.
Sınavda

Nasıl sorulurKanunname türleri, Fatih kanunnamelerinin içeriği ya da kanun-ı kadim kavramı öncüllerle sorulur.

TuzakSancak kanunnamelerinin bütün ülkeye aynı vergiyi uyguladığını sanmak; her bölgenin kanunnamesi kendi eski düzenini yansıtır.

✎Boşluk doldurma kanunnameler

Padişahın aynı konudaki fermanlarının derlendiği metinlere denir. Belirli bir bölgenin vergi ve toprak düzenini yazan metin kanunnamesidir. Fethedilen yerde adaletli eski uygulamaların korunması anlayışının gereğidir.

kanunnamesancakkanun-ı kadimfetvaMecelle

?Soru çöz

Osmanlı kanunnameleriyle ilgili aşağıdaki ifadelerden hangileri doğrudur?

I. Fatih döneminde teşkilat ve ceza alanında bütün ülkeye uygulanan kanunnameler çıkarılmıştır.
II. Sancak kanunnameleri, bölge farkı gözetmeksizin bütün sancaklara aynı vergi oranlarını uygulardı.
III. Kanun-ı kadim anlayışı, fethedilen yerin yerleşik ve adaletli uygulamalarının korunmasını ifade eder.

✓ A. Fatih'in teşkilat ve ceza kanunnameleri genel kanunnamedir (I); kanun-ı kadim yerleşik adaletli düzenin korunmasıdır (III). II yanlıştır: sancak kanunnameleri her bölgenin kendi vergi düzenini yazar. B kanun-ı kadimi, C Fatih kanunnamelerini atlar; D sancak kanunnamelerini tek tip sayar.
TÜRK HUKUK TARİHİ · KURUM

Osmanlı yargı teşkilatı: kadı, kazasker, şeyhülislam ve "müfti-i kanun" nişancı

Hukuk · Türk Hukuk Tarihi · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

✎Konu anlatımı

Osmanlı'da kadı, kazasker, şeyhülislam ve nişancının hukuki görevleri nelerdir? Nişancıya neden müfti-i kanun denir?

Kısa cevap: Kaza denen birimde yargıyı kadı yürütürdü; noterlik, vakıf ve yetim malı denetimi gibi işler de ona aitti. Rumeli ve Anadolu kazaskerleri kadı ve müderrisleri atar, Divan-ı Hümayun'da davalara bakardı. Şeyhülislam fetva verir, divan kararlarının şer'e uygunluğunu gözetirdi. Nişancı fermanlara tuğra çeker, kanun işlerindeki uzmanlığı nedeniyle "müfti-i kanun" diye anılırdı.

Divan-ı Hümayun'da yeni bir kanunnamenin taslağı hazırlanıyor. Metin padişaha sunulmadan önce hem kanun diline ve önceki kanunlara uygunluğu hem de şer'e uygunluğu bakımından gözden geçirilecek. Bu iki denetimi kimler yapar?

Osmanlı'da yargının temel birimi kadıdır. Kadının yargı çevresi olan kaza, aynı zamanda bir yönetim birimidir: padişahın yargı yetkisini kadı, yürütme yetkisini sancakbeyi gibi askerî yöneticiler temsil eder. Kadı tek başına karar verir; hem şer'î hem örfî uyuşmazlıklara bakar. Bunun yanında sözleşme ve vakfiyeleri onaylayıp kaydeder, yetim ve vakıf mallarını denetler, şehirde fiyat ve esnaf düzenini gözetir. Kararları ve kaydettiği belgeler şer'iye sicillerinde tutulur; bu defterler bugün hukuk tarihinin temel kaynağıdır. Yük ağır olduğu için kadı, yardımcısı olan naiplerle çalışırdı.

Merkezde üç makam

Kazasker yargı teşkilatının başıdır ve Divan-ı Hümayun'un asıl üyesidir. Rumeli kazaskeri Avrupa'daki, Anadolu kazaskeri Anadolu'daki toprakların hukuki işlerinden sorumludur. Kadı ve müderrisleri atar, yönetici sınıfın (askerî zümre) davalarına ve divana gelen davalara bakar. Şeyhülislam ilmiye sınıfının başıdır; somut olaya karar vermez, kendisine sorulan hukuki soruya fetva verir. Divan kararlarının şer'e uygunluğunu gözetmek de onun görevidir; ilk dönemlerde divanın daimî üyesi değildi.

Nişancı divanın hukuk ve kalem işlerinin başıdır: divan kararlarını yazıya geçirir, fermanların kanunlara uygunluğunu kontrol edip padişahın tuğrasını çeker, tımar kayıtlarını tutar ve kanunnamelerin hazırlanmasında baş rolü oynar. Kanun konusundaki bu uzmanlığı yüzünden "kanunun müftüsü" anlamında müfti-i kanun diye anılır. Girişteki soru böylece cevaplanır: metnin kanun yönünden denetimi nişancının, şer'e uygunluğu hakkındaki görüş şeyhülislamın işidir. Divan-ı Hümayun ise en üst yargı merciidir; reaya dahil herkes oraya şikâyetle başvurabilir.

Kazasker yargının teşkilat başı, şeyhülislam şer'in, nişancı kanunun bekçisidir; davaya bakan ise kazadaki kadıdır.Görsel: Sınav Defteri
Osmanlı'da yargı ve hukukla ilgili makamlar
MakamHukuki göreviAyırt edici nokta
KadıKazada yargı; noterlik, vakıf ve yetim malı, esnaf düzeniTek hâkim; kararlar şer'iye siciline
KazaskerKadı ve müderris ataması; askerî zümrenin ve divanın davalarıRumeli ve Anadolu olmak üzere iki tane; divan üyesi
ŞeyhülislamFetva; kararların şer'e uygunluğuSomut davaya karar vermez
NişancıKanunnameleri hazırlama, fermana tuğra, tımar kayıtları"Müfti-i kanun"
Divan-ı HümayunEn üst yargı merciHerkes şikâyetle başvurabilir
Akılda kalsın: Kadı davaya bakar, kazasker kadıyı atar, şeyhülislam fetva verir, nişancı kanunu yazar ve tuğrayı çeker. Kanunun müftüsü = nişancı; şer'in müftüsü = şeyhülislam.
Sınavda

Nasıl sorulurBir görevin hangi makama ait olduğu ya da "müfti-i kanun" sıfatının kime verildiği sorulur; 2026 sınavında da bu sıfat karşımıza çıktı.

Tuzak"müfti" sözcüğüne bakıp şeyhülislamı seçmek.

Sınavda işaretlekadı ve müderris atamaları şeyhülislamın değil kazaskerin işidir.

⇄Bilgi eşleştirme görev → makam

?Soru çöz

Klasik dönem Osmanlı Devleti'nde yeni bir ceza kanunnamesinin hazırlanıp kanun diline uygun biçimde yazılması, metnin şer'e uygunluğu hakkında görüş bildirilmesi ve kanunnameyi taşrada uygulayacak kadıların atanması sırasıyla hangi makamların görevidir?

✓ D. Kanunnameyi hazırlayıp yazmak "müfti-i kanun" nişancının, şer'e uygunluk hakkında fetva vermek şeyhülislamın, kadı atamak kazaskerin işidir. A ikinci ve üçüncü görevlerin sahiplerini yer değiştirir; B kazaskere kanun yazdırır; C mali işlerin başı defterdarı kanun yazarı sayar.
TÜRK HUKUK TARİHİ · DÖNEM

Tanzimat ve Islahat: kanunsuz ceza olmaz ilkesi ve Fransız kaynaklı kanunnameler

Hukuk · Türk Hukuk Tarihi · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

✎Konu anlatımı

Tanzimat Fermanı hukuk alanında neler getirdi? Tanzimat döneminde hangi kanunlar Batı'dan alındı, hangileri yerli kaynaktan hazırlandı?

Kısa cevap: 1839 Tanzimat Fermanı can, mal ve namus güvenliğini tanıdı; kimsenin alenî yargılanmadan cezalandırılamayacağını ve müsaderenin kaldırıldığını ilan etti. 1856 Islahat Fermanı gayrimüslimlerin eşitliğini genişletti ve karma mahkemeler öngördü. 1850 Ticaret ve 1858 Ceza kanunnameleri Fransız kanunlarından alındı; 1858 Arazi Kanunnamesi ise Osmanlı'nın kendi toprak hukukunu derledi.

1830'larda vergisini ödemeyen bir tüccarı vali yargılatmadan hapsettirebilir, mallarına el koyabilirdi. 1845'te aynı işlem neden hukuka aykırıdır?

3 Kasım 1839'da okunan Gülhane Hatt-ı Hümayunu (Tanzimat Fermanı) devletin bütün tebaanın can, mal ve namus güvenliğini tanıdığını ilan etti. Hukuk bakımından en önemli vaadi, kimsenin alenî ve kanuna uygun bir yargılama yapılmadan cezalandırılamayacağıdır; mahkemeler herkese açık hâle getirildi, suçlunun mallarına el konulması (müsadere) kaldırıldı ve suçlunun mirasçıları onun suçundan sorumlu tutulmadı. Böylece Osmanlı ceza hukuku "kanunsuz suç ve ceza olmaz" ilkesini benimsedi. Padişahın kendi iradesini kanunla sınırlaması, Tanzimat'ı anayasal düşüncenin başlangıcı yapar. Girişteki vali artık yargılama olmadan ceza veremez, malı müsadere edemez.

Islahat Fermanı

Tanzimat'ın eşitlik vaadi uygulamada yetersiz kalınca 1856'da Islahat Fermanı geldi: gayrimüslimlerin hakları genişletildi, Müslümanlarla gayrimüslimler arasındaki uyuşmazlıklar için karma mahkemeler kurulması kabul edildi ve mahkemelerin açık usulle görülmesi yeniden güvenceye alındı.

İki yol: Batı'dan almak, yerli olanı derlemek

Tanzimat'la birlikte ilk kez kanunlaştırma, yani bir hukuk alanının maddelere bölünmüş tek bir metinde toplanması başladı. Ticaret ve ceza gibi alanlarda yol Avrupa'dan almaktı: 1850 Ticaret Kanunnamesi Fransız Ticaret Kanunu'ndan, 1858 Ceza Kanunnamesi büyük ölçüde 1810 Fransız Ceza Kanunu'ndan alındı. 1840 ve 1851 ceza kanunnameleri ise geleneksel çizgide kalmıştı. Toprak hukukunda tersine yerli yol seçildi: 1858 Arazi Kanunnamesi, kanunnamelerle oluşmuş mirî arazi düzenini sistemli bir metinde topladı.

Tanzimat dönemi başlıca kanunlaştırmalar
YılMetinNitelik
1840Ceza KanunnamesiTanzimat ilkelerine göre ilk ceza metni; geleneksel çizgide
1850Ticaret KanunnamesiFransız Ticaret Kanunu'ndan alındı
1851Ceza kanunnamesi (Kanun-ı Cedid)1840 metninin yenilenmesi
1858Ceza KanunnamesiBüyük ölçüde 1810 Fransız Ceza Kanunu'ndan
1858Arazi KanunnamesiYerli: mirî arazi düzeninin derlenmesi
Ek bilgi: usul kanunları ve deniz ticareti

Deniz ticaretini düzenleyen Ticaret-i Bahriye Kanunnamesi de Avrupa kaynaklıdır. 1879–1880'de ceza ve hukuk yargılamasına ilişkin usul kanunları Fransız örneğinden alındı; nizamiye mahkemeleri bu usulleri uyguladı.

Akılda kalsın: 1839: can-mal-namus, alenî yargılama, müsadere yok, kanunsuz ceza yok. 1856: gayrimüslime eşitlik, karma mahkeme. Fransız kaynaklı: 1850 Ticaret, 1858 Ceza. Yerli: 1858 Arazi.
Sınavda

Nasıl sorulurTanzimat dönemi kanunlarından hangisinin Batı'dan alındığı ya da Tanzimat Fermanı'nın hukuki sonuçları sorulur.

TuzakAynı yıl çıkan 1858 Ceza ve 1858 Arazi kanunnamelerini aynı kaynaklı saymak; ceza Fransız, arazi yerlidir.

✎Boşluk doldurma Tanzimat

Tanzimat Fermanı'yla suçlunun mallarına el konulması anlamına gelen kaldırıldı. Islahat Fermanı Müslümanlarla gayrimüslimler arasındaki uyuşmazlıklar için mahkemeler öngördü. 1858'de yerli kaynaklardan derlenen metin kanunnamesidir.

müsaderekarmaarazicezaşer'iye

?Soru çöz

Aşağıdaki Tanzimat dönemi metinlerinden hangisi Batı'dan alınmayıp Osmanlı'nın kendi hukuk geleneğinden derlenerek hazırlanmıştır?

✓ B. Arazi Kanunnamesi, kanunnamelerle oluşmuş mirî arazi düzenini sistemleştiren yerli bir metindir. A Fransız Ticaret Kanunu'ndan, C büyük ölçüde 1810 Fransız Ceza Kanunu'ndan alınmıştır; D de Avrupa kaynaklı deniz ticareti kurallarını içerir.
TÜRK HUKUK TARİHİ · KURUM

Mecelle ve nizamiye mahkemeleri: fıkhın kanunlaştırılması ve ikili yargı

Hukuk · Türk Hukuk Tarihi · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaBağışlama sözleşmesi hangi şekilde yapılır? Bağışlayan bağışlamayı hangi hâllerde ve ne kadar sürede geri alabilir?Bu konunun bağlandığı sayfadan (Satış, mal değişim ve bağışlama). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Bağışlama sözü yazılı, taşınmaza ilişkin söz resmî şekilde verilir; elden bağışlama taşınırın teslimiyle kurulur (TBK m.288–289). Ağır suç, kanundan doğan yükümlülüğe önemli aykırılık ya da yüklemenin yerine getirilmemesi hâlinde bağışlayan, sebebi öğrendiği günden itibaren 1 yıl içinde geri alabilir (m.295, 297).

Mal değişim, bağışlama ve süreler

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Mecelle nedir, kim hazırladı, hangi konuları düzenler? Nizamiye mahkemeleri neden kuruldu, hukuki düalizm ne demektir?

Kısa cevap: Mecelle-i Ahkâm-ı Adliyye, Ahmet Cevdet Paşa başkanlığındaki bir heyetin 1869–1876 arasında kitap kitap hazırladığı, Hanefi fıkhına dayanan medeni kanundur. Borçlar, eşya ve yargılama hukukunu düzenler; aile ve miras hukuku dışarıda kaldı. Şer'iye mahkemelerinin yanında kurulan nizamiye mahkemeleri Batı kaynaklı kanunları da uyguladı; yargı ikili bir yapıya büründü.

1860'larda İstanbul'da bir tüccarın alacak davası nizamiye mahkemesinde görülüyor. Hâkimin önünde Fransız kaynaklı ticaret kanunu var, ama alacağın dayandığı satış ve kefalet için başvurabileceği, maddelere bölünmüş bir metin yok; hâkim de fıkıh eğitimi almamış. Bu boşluğu ne doldurdu?

Tanzimat'ın yeni kanunlarını uygulamak için şer'iye mahkemelerinin yanına yeni mahkemeler kuruldu. Nizamiye mahkemeleri 1860'larda taşra teşkilatıyla birlikte yaygınlaştı; üst mercileri olarak Divan-ı Ahkâm-ı Adliye kuruldu. Bu mahkemeler ceza, ticaret ve Batı kaynaklı diğer kanunları uygularken, şer'iye mahkemeleri aile, miras ve vakıf gibi alanlarda görev yapmayı sürdürdü. Bunlara ticaret mahkemeleri, gayrimüslim cemaat mercileri ve kapitülasyonlara dayanan konsolosluk mahkemeleri de eklenince ortaya parçalı bir tablo çıktı. Aynı ülkede dinî ve Batı kaynaklı iki hukukun ve iki mahkeme düzeninin yan yana yaşamasına hukuki düalizm denir.

Medeni kanun tartışması ve Mecelle

Nizamiye hâkimlerinin borç uyuşmazlıklarında dayanacağı bir medeni kanun gerekiyordu. Fransız Medeni Kanunu'nun alınması da önerildi; ağır basan görüş, fıkhın Türkçe ve maddelere bölünmüş bir derlemesinin yapılmasıydı. Mecelle, Ahmet Cevdet Paşa başkanlığındaki Mecelle Cemiyeti tarafından 1869–1876 arasında hazırlandı; her kitap tamamlandıkça padişahın iradesiyle ayrı ayrı yürürlüğe girdi. Hanefi mezhebine dayanır, gerektiğinde mezhep içindeki farklı görüşlerden ihtiyaca uygun olanı seçer.

Mecelle 16 kitap ve 1851 maddedir. Baştaki 100 maddelik giriş, fıkhın tanımını ve "zamanın değişmesiyle hükümlerin değişmesi inkâr olunamaz" gibi genel kuralları (külli kaideler) içerir. İlk kitap satıştır; kira, kefalet, havale, rehin, emanet, bağışlama, şirket, vekâlet, sulh, dava, ispat ve yargılama kitapları onu izler. Satış, mal değişim ve bağışlama sayfasında gördüğümüz sözleşmelerin Türkiye'de 1926'ya kadarki dayanağı Mecelle'dir. Aile ve miras hukuku ise Mecelle'ye alınmadı; bu alanlar fıkıh kitaplarına bırakıldı. Girişteki hâkimin boşluğunu Mecelle doldurdu: o, şer'iye ve nizamiye mahkemelerinin ikisinde de uygulandı.

Şer'iye mahkemesi ile nizamiye mahkemesi (Tanzimat sonrası)
ÖlçütŞer'iye mahkemesiNizamiye mahkemesi
BaşındaKadıHeyet hâlinde hâkimler
Başlıca alanAile, miras, vakıfCeza davaları ve ticaret dışındaki hukuk davaları
Uyguladığı metinFıkıh; borçlarda MecelleBatı kaynaklı kanunlar; borçlarda Mecelle
SonuŞer'iye mahkemeleri 1924'te kaldırıldı; nizamiye mahkemeleri bugünkü adliye mahkemelerinin öncüsü oldu
Akılda kalsın: Mecelle: Ahmet Cevdet Paşa, 1869–1876, Hanefi, 16 kitap, 1851 madde, ilk kitap satış. Yok: aile ve miras. Şer'iye + nizamiye yan yana = hukuki düalizm.
Sınavda

Nasıl sorulurMecelle'nin kaynağı, hazırlayanı, kapsamı ya da yürürlüğe giriş biçimi öncüllerle sorulur.

TuzakMecelle'nin aile ve miras hukukunu da düzenlediğini ya da Fransız Medeni Kanunu'ndan çevrildiğini sanmak.

Sınavda işaretleMecelle tek seferde değil, kitap kitap yürürlüğe girdi.

⇄Bilgi eşleştirme kurum → özellik

?Soru çöz

Mecelle-i Ahkâm-ı Adliyye ile ilgili aşağıdaki ifadelerden hangileri doğrudur?

I. Fransız Medeni Kanunu esas alınarak hazırlanmıştır.
II. Kitapları hazırlandıkça padişahın iradesiyle ayrı ayrı yürürlüğe girmiştir.
III. Borçlar ve yargılama hukukuna ilişkin hükümler içerir, aile ve miras hukukunu düzenlemez.

✓ D. Mecelle 1869–1876 arasında kitap kitap yürürlüğe girdi (II); satıştan yargılamaya kadar muamelat ve usulü düzenler, aile ve mirası içermez (III). I yanlıştır: Fransız Medeni Kanunu'nun alınması önerisi reddedildi, Hanefi fıkhı derlendi. A kapsam bilgisini atlar; B ve C kaynağı Fransız kanunu sayar.
TÜRK HUKUK TARİHİ · DÖNEM

1917 Hukuk-ı Aile Kararnamesi'nden 1924'te şer'iye mahkemelerinin kaldırılmasına

Hukuk · Türk Hukuk Tarihi · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

✎Konu anlatımı

1917 Hukuk-ı Aile Kararnamesi neyi düzenledi? Cumhuriyet'in ilk yıllarında şer'iye mahkemeleri ne zaman kaldırıldı?

Kısa cevap: 25 Ekim 1917 tarihli Hukuk-ı Aile Kararnamesi, Mecelle'nin dışarıda bıraktığı evlenme ve boşanmayı ilk kez devlet eliyle kanunlaştırdı; Hanefi dışındaki mezheplerden de yararlandı, evlenmeye ilan usulü getirdi, gayrimüslimlerin evlenmesini de düzenledi. Cumhuriyet döneminde 8 Nisan 1924'te şer'iye mahkemeleri kaldırıldı; yargı tek mahkeme düzeninde birleşti.

1917'ye kadar bir Osmanlı tebaasının evlenip boşanması, mensup olduğu dinin ve mezhebin kurallarına bırakılmıştı; devlet evlenme sözleşmesine karışmıyordu. Hukuk-ı Aile Kararnamesi bu tabloyu nasıl değiştirdi?

Mecelle aile hukukunu dışarıda bırakmıştı. Birinci Dünya Savaşı yıllarında hazırlanan Hukuk-ı Aile Kararnamesi (25 Ekim 1917) bu boşluğu doldurdu ve devlet ilk kez evlenme sözleşmesine müdahale etti. Kararname yalnız Hanefi görüşüyle yetinmedi; kadının boşanma davası açabileceği hâller gibi konularda diğer mezheplerin çözümlerinden de yararlandı. Evlenmeden önce ilan usulü, eşler arasındaki geçimsizlikte aile meclisi (hakem heyeti) getirdi; çok eşliliği sınırlamaya yönelik hükümler içerdi; gayrimüslimlerin evlenme ve boşanmalarını da düzenledi.

Kararname kısa ömürlü oldu ve 1919'da yürürlükten kaldırıldı. Yine de devletin aileyi tek bir metinle düzenleme fikrini ilk kez uygulaması bakımından, 1926'daki Medeni Kanun'a giden yolda önemli bir eşiktir.

Cumhuriyet'in ilk adımları

Millî Mücadele döneminde kabul edilen 1921 Teşkilat-ı Esasiye Kanunu egemenliğin kayıtsız şartsız millete ait olduğunu ilan etti. 1876 Kanun-i Esasi'den 1924 Anayasası'na uzanan anayasal gelişmeler Vatandaşlık serisindeki Osmanlı'dan bugüne anayasal gelişmeler sayfasında anlatılıyor; burada yargıya bakıyoruz. 3 Mart 1924'te halifelik kaldırıldı; 8 Nisan 1924'te kabul edilen kanunla şer'iye mahkemeleri kaldırıldı ve onların davaları adliye (nizamiye) mahkemelerine geçti. Böylece Tanzimat'tan beri süren ikili yargı sona erdi; ama mahkemelerin uygulayacağı maddi hukuk, aile ve miras dahil, hâlâ büyük ölçüde fıkha ve Mecelle'ye dayanıyordu. Bu çelişki 1926 resepsiyonunu hızlandırdı.

Hukuk-ı Aile Kararnamesi ve 1924 düzenlemesi
ÖlçütHukuk-ı Aile Kararnamesi (1917)Şer'iye mahkemelerinin kaldırılması (1924)
AlanMaddi hukuk: evlenme ve boşanmaYargı teşkilatı
KaynakHanefi ağırlıklı, diğer mezheplerden de yararlanırLaik ve tek mahkeme düzeni
YenilikDevletin evlenmeye müdahalesi, ilan, aile meclisi, gayrimüslim evlenmeleriİkili yargının sonu; davalar adliye mahkemelerine
Akıbet1919'da kaldırıldıKalıcı; 1926 kanunlarının zeminini hazırladı
Akılda kalsın: 1917 Hukuk-ı Aile: ilk aile kanunu, devlet evlenmeye girer, mezhepler arası seçim, ilan, aile meclisi; 1919'da kalktı. 8 Nisan 1924: şer'iye mahkemeleri kaldırıldı, ikili yargı bitti, maddi hukuk henüz değişmedi.
Sınavda

Nasıl sorulurHukuk-ı Aile Kararnamesi'nin özellikleri ya da Osmanlı'dan Cumhuriyet'e yargı alanındaki adımların sırası sorulur.

TuzakKararnameyi Batı'dan alınmış bir kanun sanmak; dayanağı İslam hukukudur, yalnız tek mezheple sınırlı değildir.

✎Boşluk doldurma 1917–1924

Evlenme ve boşanmayı devlet eliyle ilk kez düzenleyen Hukuk-ı Aile Kararnamesi yılında çıkarıldı. Bu kararname, Mecelle'nin dışarıda bıraktığı hukukunu düzenledi. Cumhuriyet döneminde 1924'te mahkemeleri kaldırıldı.

?Soru çöz

1917 tarihli Hukuk-ı Aile Kararnamesi ile ilgili aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

✓ A. Kararname İslam hukukuna dayanır ama yalnız Hanefi görüşüyle yetinmez; kadının boşanma hâlleri gibi konularda diğer mezheplerden yararlanır. B kaynağı İsviçre sayar; C gayrimüslim evlenmelerinin de düzenlendiğini atlar; D onu Mecelle'nin parçası sayar, oysa Mecelle aile hukukunu içermez ve kararname 1919'da kaldırılmıştır.
TÜRK HUKUK TARİHİ · KARŞILAŞTIRMA

1926 resepsiyonu: İsviçre'den medeni ve borçlar, İtalya'dan ceza, Almanya'dan ticaret

Hukuk · Türk Hukuk Tarihi · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaHukuk toplumsal değişmeyi izler mi, yönlendirir mi? 1926 resepsiyonu bu tartışmada neden örnek gösterilir? Hukukun etkinliğini hangi etkenler belirler?Bu konunun bağlandığı sayfadan (Hukuk sosyolojisi). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Bir görüşe göre hukuk toplumsal değişmeyi geriden izler (Montesquieu, Savigny); diğerine göre değişmeyi önceden yönlendiren bir araçtır (Bentham, Pound). 1926'da İsviçre Medeni Kanunu'nun alınması ikinci görüşün örneğidir. Hukukun etkinliği geçerlilikten ayrıdır; kuralın bilinmesine, meşru görülmesine, yaptırımın inandırıcılığına ve toplumsal değerlerle uyumuna bağlıdır.

Hukuk ve toplumsal değişme, hukukun etkinliği

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

1926 resepsiyonunda hangi kanunlar hangi ülkeden alındı? Türk Medeni Kanunu ve Borçlar Kanunu'nun kaynağı nedir, bugün yerlerinde hangi kanunlar var?

Kısa cevap: Resepsiyon, bir ülkenin başka bir ülkenin hukukunu bütün olarak benimsemesidir. 1926'da Türk Kanunu Medenisi ve Borçlar Kanunu İsviçre'den, Türk Ceza Kanunu 1889 İtalyan Ceza Kanunu'ndan, Ticaret Kanunu ağırlıkla Alman kaynaklardan alındı. Hukuk usulünde İsviçre'nin Neuchâtel kantonu, ceza usulünde Almanya örnek oldu. Bu kanunların çoğu 2001–2011 arasında yenilendi.

Bir avukat, 818 sayılı eski Borçlar Kanunu döneminden kalma bir uyuşmazlıkta dilekçesine İsviçre Federal Mahkemesi'nin bir kararını ekliyor. Türk mahkemesinde İsviçre içtihadının ne işi var?

Resepsiyon (iktibas), bir ülkenin başka bir ülkenin kanunlarını bütün olarak alıp kendi hukuku yapmasıdır. Tanzimat'ın parça parça aldığı Fransız kanunlarından farkı, Türkiye'nin 1926'da medeni, borçlar ve ceza hukukunu birlikte ve bütünüyle değiştirmesidir. Hukuk sosyolojisi sayfasında gördüğümüz "hukuk toplumsal değişmeyi izler mi, yoksa öne mi alır" tartışmasının en çok anılan örneği budur.

Neden İsviçre?

İsviçre Medeni Kanunu yeniydi (1907'de kabul, 1912'de yürürlük), laik, sade ve anlaşılırdı; hâkime geniş takdir yetkisi veriyordu. Türk Kanunu Medenisi 17 Şubat 1926'da kabul edildi, 4 Ekim 1926'da yürürlüğe girdi; resmî nikâh, tek eşlilik ve kadın-erkek eşitliği bu kanunla geldi. Lozan'da gayrimüslim azınlıklara aile hukukunda tanınan ayrık düzen de böylece anlamını yitirdi. 818 sayılı Borçlar Kanunu İsviçre Borçlar Kanunu'ndan alındı; girişteki avukat bu yüzden kaynak ülkenin içtihadına başvuruyor.

Ceza, ticaret ve usul

765 sayılı Türk Ceza Kanunu 1889 İtalyan Ceza Kanunu'ndan (Zanardelli), 1926 Ticaret Kanunu ağırlıkla Alman kaynaklardan alındı. Usul kanunlarının kaynakları tabloda. Bu kanunları uygulayacak hukukçular için 1925'te Ankara Hukuk Mektebi açılmıştı.

Bugünkü karşılıkları

Resepsiyon kanunlarının çoğu yenilendi, kaynak ülke çizgisi büyük ölçüde korundu. Satış, mal değişim ve bağışlama sayfasında gördüğümüz, hasarı sözleşmeyle alıcıya geçiren kural 818'in, yani İsviçre'nin kuralıydı; 6098 onu terk etti. Hukuk yargılamasının ilkeleri sayfasında gördüğümüz HMK 2011'de HUMK'un, Malvarlığına, topluma ve devlete karşı suçlar sayfasında incelediğimiz 5237 sayılı TCK 2004'te 765'in yerini aldı. 2004 sayılı İcra ve İflas Kanunu ise 1932'den beri, defalarca değişerek yürürlüktedir.

1926 resepsiyonu: kaynaklar ve bugünkü kanunlar
AlanResepsiyon kanunuKaynakBugün yürürlükte
Medeni hukuk743 sayılı Türk Kanunu Medenisi (1926)İsviçre Medeni Kanunu4721 sayılı TMK (2001)
Borçlar hukuku818 sayılı Borçlar Kanunu (1926)İsviçre Borçlar Kanunu6098 sayılı TBK (2011)
Ceza hukuku765 sayılı TCK (1926)1889 İtalyan Ceza Kanunu5237 sayılı TCK (2004)
Ticaret hukukuTicaret Kanunu (1926)Ağırlıkla Alman ticaret kanunu6102 sayılı TTK (2011)
Hukuk usulü1086 sayılı HUMK (1927)Neuchâtel kanton usul kanunu6100 sayılı HMK (2011)
Ceza usulü1412 sayılı CMUK (1929)Alman Ceza Muhakemesi Kanunu5271 sayılı CMK (2004)
İcra ve iflas2004 sayılı İİK (1932)İsviçre federal icra ve iflas kanunuAynı kanun, değişikliklerle
Akılda kalsın: İsviçre: medeni, borçlar, icra-iflas; Neuchâtel: HUMK. İtalya (1889): ceza. Almanya: ticaret, ceza usulü. Bugün hâlâ 1932'den: 2004 sayılı İİK.
Sınavda

Nasıl sorulurResepsiyon kanunlarının kaynak ülkeleri eşleştirilir ya da öncüllerle sorulur.

TuzakCeza kanununu Alman, ceza usulünü İtalyan sanmak; ceza İtalya'dan, ceza usulü Almanya'dan alındı.

Sınavda işaretleHUMK'un kaynağı Neuchâtel kantonudur.

↕Sıralama kanunnameden Medeni Kanun'a

  1. Hukuk-ı Aile Kararnamesi'nin çıkarılması
  2. Gülhane Hatt-ı Hümayunu'nun ilanı
  3. Türk Kanunu Medenisi'nin yürürlüğe girmesi
  4. Fatih'in teşkilat kanunnamesi
  5. Şer'iye mahkemelerinin kaldırılması
  6. Mecelle'nin ilk kitabının yürürlüğe girmesi

?Soru çöz

Türk hukukundaki resepsiyonla ilgili aşağıdaki ifadelerden hangileri doğrudur?

I. 818 sayılı Borçlar Kanunu İsviçre kaynaklıdır ve satılanın hasarını kural olarak sözleşmenin kurulmasıyla alıcıya geçirirdi.
II. 1086 sayılı Hukuk Usulü Muhakemeleri Kanunu'nun kaynağı İsviçre'nin Neuchâtel kantonunun usul kanunudur.
III. 1932 tarihli 2004 sayılı İcra ve İflas Kanunu değişikliklerle hâlâ yürürlüktedir.

✓ C. Üç ifade de doğrudur: 818 İsviçre Borçlar Kanunu'ndan alındı ve hasarı sözleşmeyle alıcıya geçiriyordu (6098 bu kuralı terk etti); HUMK'un kaynağı Neuchâtel kantonudur; 2004 sayılı İİK 1932'den beri yürürlüktedir. A, B ve D doğru ifadelerden en az birini dışarıda bırakır.

Karma tekrar

Önceki 3 sayfadan karışık 10 soru. Sınavdaki gibi konular karışık gelir; hangi konudan olduğunu çözümde görürsün. Birkaç gün sonra yeniden çöz.

?Soru 1

İslamiyet öncesi Türk devletlerindeki hukuk ve yargı düzeniyle ilgili aşağıdaki ifadelerden hangileri doğrudur?

I. Hükümdar yetkisini kuttan alır ve kutun adaletsizlik nedeniyle yitirilebileceğine inanılırdı.
II. Konar-göçer yaşam nedeniyle uzun süreli hapis cezası uygulanmazdı.
III. Kağan yargı yetkisi taşımaz, davalara yalnız kurultay bakardı.

✓ B. Kut hükümdarlığın kaynağıdır ve adaletsizlikte yitirilir; göçebe düzende uzun hapis uygulanmazdı. III yanlıştır: yargıyı yargucular yürütür, kağan da en yüksek yargıç olarak mahkemeye başkanlık edebilirdi. A doğru II'yi atlar; C ve D yanlış III'ü içerir.Kaynak: Eski Türk ve İslam hukuku · Kut, kurultay ve yargu

?Soru 2

Rawls'un adalet kuramıyla ilgili aşağıdaki ifadelerden hangileri doğrudur?

I. Toplumun toplam refahı artıyorsa eşit temel özgürlükler sınırlanabilir.
II. Adalet ilkeleri, tarafların toplumdaki yerlerini bilmedikleri bir başlangıç durumunda seçilir.
III. Nozick gibi Rawls da yeniden dağıtımı reddeder ve en küçük devleti savunur.

✓ B. Cehalet peçesi ardındaki başlangıç durumu Rawls'un yöntemidir. I yanlıştır: eşit temel özgürlükler önceliklidir, ekonomik kazanç için sınırlanamaz. III yanlıştır: en küçük devlet Nozick'in tezidir; Rawls fark ilkesiyle eşitsizliklerin düzenlenmesini savunur. A ve C yanlış öncülleri içerir; D Nozick'in görüşünü Rawls'a yükler.Kaynak: Hukuk felsefesi akımları · Adalet kuramları: Aristoteles, Rawls, Nozick

?Soru 3

Luhmann'ın sistem kuramına göre aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

✓ C. Kendi kendini üreten hukuk sistemi, neyin hukuki olduğuna kendi işlemleriyle karar verir; bu normatif kapalılıktır. A ekonomik ölçütün kendiliğinden geçerlilik doğurmadığını atlar; B sistemin bilişsel açıklığını yok sayar; D Pound'un toplumsal mühendislik tanımıdır.Kaynak: Hukuk sosyolojisi · Pound ve Luhmann: toplumsal mühendislik ve sistem

?Soru 4

İslamiyet öncesi Türk hukukunda töreyle ilgili aşağıdakilerden hangisi söylenemez?

✓ C. Yarlığ töre çerçevesinde meşrudur; kağan töreyi uygular ve ona uyar, buyruğu töreden üstün tutulmazdı. A törenin yazısızlığını ve kaynaklarını, B kağanın töreye bağlılığını, D törenin değişebilen hükümlerini doğru verir.Kaynak: Eski Türk ve İslam hukuku · Töre ve eski Türk hukukunun kaynakları

?Soru 5

Durkheim'ın sınıflandırmasına göre aşağıdaki hukuk dallarından hangileri onarıcı hukuk içinde yer alır?

I. Ticaret hukuku
II. Ceza hukuku
III. Hukuk muhakemeleri (usul) hukuku

✓ A. Ticaret ve usul hukuku bozulan ilişkiyi eski hâline getirmeyi amaçlar; Durkheim'a göre onarıcıdır. II ceza hukuku ortak bilince saldırıya tepki olan baskıcı hukukun tipik örneğidir. B yalnız baskıcı hukuku, C ve D ceza hukukunu onarıcı sayar.Kaynak: Hukuk sosyolojisi · Marx ve Durkheim: çatışma ve dayanışma

?Soru 6

Weber'in materyel-irrasyonel hukuk için kullandığı "kadı adaleti" benzetmesine, tarih araştırmalarına dayanılarak yöneltilen temel eleştiri aşağıdakilerden hangisidir?

✓ D. Weber kadıyı genel kurala bağlı olmayan bir yargıç imgesiyle çizer; tarih araştırmaları kadının fıkha ve usule bağlı olduğunu gösterir. A fetvayı müftüye değil kadıya verir; B kadının miras, borç gibi özel hukuk davalarına baktığını atlar, muhtesip yargıç değildir; C ordaliyi kadı yargısına yükler.Kaynak: Eski Türk ve İslam hukuku · Kadı, kadılkudat, mezalim ve hisbe

?Soru 7

Aşağıdaki düşünür–görüş eşleştirmelerinden hangisi yanlıştır?

✓ A. Heck'in çıkarlar içtihadı hâkimi kanun koyucunun çıkar tercihine bağlar; hâkim bu tercihe "düşünerek itaat" eder, kendi değerlendirmesini kanunun yerine koymaz. B Thibaut'nun 1814 önerisini, C Savigny'nin halk ruhu tezini, D Jhering'in amaç düşüncesini doğru verir.Kaynak: Hukuk felsefesi akımları · Tarihçi okul, kavramlar ve çıkarlar içtihadı

?Soru 8

Uygurlardan kalan hukuk belgeleri, eski Türk hukuku hakkında en çok hangi konuda bilgi verir?

✓ D. Uygur belgeleri satış, ödünç, kira, rehin ve evlat edinme işlemlerini tarih, taraf, tanık ve mühürle kaydeder; özel hukukun kaynağıdır. A siyasi teşkilatla ilgilidir ve kurultay hükümdar seçmezdi; B İslam devletlerinin kurumudur; C inanç tarihine aittir.Kaynak: Eski Türk ve İslam hukuku · Aile, mülkiyet ve Uygur hukuk belgeleri

?Soru 9

Hukukun etkinliğiyle ilgili aşağıdaki ifadelerden hangileri doğrudur?

I. Kuralın muhataplarınca meşru görülmesi, ona uyulma olasılığını artırır.
II. Yaptırımın uygulanma olasılığı, etkinliği cezanın ağırlığından daha çok etkileyebilir.
III. Usulüne göre konmuş her kural, geçerli olduğu için aynı zamanda etkindir.

✓ C. Meşruiyet algısı ile yakalanma ve uygulanma olasılığı etkinliği belirleyen etkenlerdendir. III yanlıştır: geçerlilik ile etkinlik ayrıdır; geçerli bir kurala toplumda uyulmayabilir. A uygulanma olasılığını, B meşruiyetin etkisini dışarıda bırakır; D bu yanlış öncülü içerir.Kaynak: Hukuk sosyolojisi · Hukuk ve toplumsal değişme, hukukun etkinliği

?Soru 10

John Austin'in emir kuramıyla ilgili aşağıdaki ifadelerden hangileri doğrudur?

I. Sözleşme kurma imkânı veren kurallar emir değil yetki niteliği taşıdığından kurama uymaz.
II. Kurama göre egemen, anayasaya ve kendi koyduğu kanunlara bağlıdır.
III. Kuram en zayıf alanı olarak ceza hukukunun yaptırım yapısını açıklayamaz.

✓ A. Yetki veren kurallar kimseye emir vermez; emir kuramına yöneltilen başlıca eleştiri budur. II yanlıştır: Austin'in egemeni kimseye itaat etmez, hukukun dışında ve üstündedir. III yanlıştır: emir ve yaptırım modeli en iyi ceza hukukuna uyar. B ve D yanlış öncülleri, C ceza hukuku iddiasını doğru sayar.Kaynak: Hukuk felsefesi akımları · Hukuki pozitivizm ve Austin'in emir kuramı
+
Daha fazla soru çözmek ister misin?Hukuk soruları uygulamaya ekleniyor; şimdilik diğer derslerin sorularını çözebilirsin. Yanlışların Hata Defteri'ne kaydedilir.
Soru çöz →