Davanın sahibi taraflardır: tasarruf, taraflarca getirilme ve taleple bağlılık
Hukuk · Hukuk Yargılama Usulü · Okuma 5 dk · 2 etkinlik
✎Konu anlatımı
HMK'ya göre tasarruf ilkesi, taraflarca getirilme ilkesi ve taleple bağlılık ilkesi nedir? Hâkim istenenden fazlasına karar verebilir mi?
Kısa cevap: Tasarruf ilkesine göre hâkim talep olmadan davayı inceleyemez ve taraflar dava konusu üzerinde dava açıldıktan sonra da tasarruf edebilir (HMK m.24). Taraflarca getirilme ilkesine göre hâkim tarafların ileri sürmediği vakıaları dikkate alamaz, kendiliğinden delil toplayamaz (m.25). Taleple bağlılık ilkesine göre hâkim talep sonucundan fazlasına ya da başka bir şeye karar veremez, daha azına karar verebilir (m.26).Bir kiraya veren, ödenmeyen kira bedeli için 80.000 TL'lik alacak davası açtı. Bilirkişi alacağın 110.000 TL olduğunu hesapladı; dosyada davalının bir ödeme dekontu da var, ama davalı ödemeden hiç söz etmedi. Hâkim ne yapabilir?
Hukuk yargılaması, kural olarak tarafların üzerinde serbestçe tasarruf edebildiği özel hukuk haklarıyla ilgilidir. Bu yüzden HMK yargılamayı tarafların iradesine bağlayan üç ilkeyle açılır. Tasarruf ilkesi davanın başını ve sonunu taraflara bırakır: hâkim talep olmadan bir davayı inceleyemez, kimse lehine olan davayı açmaya zorlanamaz ve taraflar dava açıldıktan sonra da feragat, kabul ya da sulh yoluyla davaya son verebilir (m.24).
Vakıaları ve delilleri kim getirir?
Taraflarca getirilme ilkesine göre hâkim, iki taraftan birinin söylemediği vakıayı kendiliğinden dikkate alamaz, onu hatırlatacak davranışta bile bulunamaz; kanunun belirttiği durumlar dışında kendiliğinden delil de toplayamaz (m.25). Karşıtı re'sen araştırma ilkesidir: hâkim vakıaları ve delilleri kendisi araştırır. Bu ilke kamu düzenini ya da zayıf tarafı ilgilendiren alanlarda geçerlidir; çekişmesiz yargı işlerinde aksine hüküm yoksa re'sen araştırma uygulanır (m.385/2), velayet ve soybağı gibi aile hukuku uyuşmazlıklarında da hâkim tarafların açıklamalarıyla bağlı değildir.
Talep sonucu çerçeveyi çizer
Taleple bağlılık ilkesinde hâkim talep sonucuyla bağlıdır; ondan fazlasına ya da başka bir şeye karar veremez, ama daha azına karar verebilir (m.26). Boşanmada velayetin düzenlenmesi gibi, hâkimin talepten bağımsız karar verebildiğini öngören kanun hükümleri saklıdır. Girişteki hâkim 110.000 TL'ye hükmedemez; davacı talebini usulüne göre artırmadıkça en çok 80.000 TL'ye karar verir. Davalının ileri sürmediği ödeme dekontunu da kendiliğinden dikkate alamaz.
| Ölçüt | Taraflarca getirilme (m.25) | Re'sen araştırma |
|---|---|---|
| Vakıaları kim getirir? | Taraflar | Hâkim de araştırır |
| Delil | Hâkim kanunun izin verdiği durumlar dışında toplayamaz | Hâkim kendiliğinden toplar |
| İkrar ve susma | Hâkimi bağlar | Hâkimi bağlamaz |
| Uygulandığı alan | Kural: malvarlığı davaları | Çekişmesiz yargı (m.385/2), velayet, soybağı gibi kamu düzeni alanları |
Nasıl sorulurBir olayda hâkimin tutumunun hangi ilkeye aykırı olduğu ya da olayın hangi ilkeyle ilgili olduğu sorulur.
TuzakTaraflarca getirilme ile taleple bağlılığı karıştırmak; ilki vakıa ve delille, ikincisi hükmün kapsamıyla ilgilidir.
Sınavda işaretlehâkim talepten azına karar verebilir; bu taleple bağlılığa aykırı değildir.
✎Boşluk doldurma usul ilkeleri
Hâkim, iki taraftan birinin talebi olmaksızın bir davayı inceleyemez; buna ilkesi denir. Hâkimin tarafların söylemediği vakıaları kendiliğinden dikkate alamaması ilkesinin gereğidir. Hâkim talep sonucundan karar verebilir.
?Soru çöz
Bir alacak davasında davacı 50.000 TL istemiş, davalı ise yalnızca borcun zamanaşımına uğradığını savunmuştur. Hâkim, davalının ileri sürmediği takas imkânını kendiliğinden araştırarak davayı reddetmiştir. Hâkimin bu tutumu 6100 sayılı HMK'nın aşağıdaki ilkelerinden hangisine aykırıdır?