Cumhurbaşkanlığı teşkilatı: kararnamenin sınırları, vekâlet ve Cumhurbaşkanlığına bağlı kurumlar
Hukuk · Türk İdari Teşkilatı · Okuma 7 dk · 2 etkinlik
Önce hatırlaAnayasa Mahkemesinde iptal davasını kimler açabilir? Şekil bakımından iptal davası hangi sürede ve kimlerce açılır, hangi işlemler aleyhine dava açılamaz?Bu konunun bağlandığı sayfadan (Anayasa yargısının usulü). Önce kendin cevapla, sonra aç.
Kanun, CBK ve TBMM İçtüzüğüne karşı iptal davasını Cumhurbaşkanı, TBMM'de en fazla üyeye sahip iki siyasi parti grubu ve üye tamsayısının beşte biri açabilir; süre yayımdan itibaren 60 gündür. Anayasa değişikliği ile kanunun şekil yönünden iptalini yalnız Cumhurbaşkanı ya da beşte bir milletvekili, yayımdan itibaren 10 gün içinde isteyebilir (6216 m.35, 37).
İptal davası: açanlar, şekil ve süre
✎Konu anlatımı
Cumhurbaşkanlığı teşkilatı hangi normla kurulur, Cumhurbaşkanlığı kararnamesinin teşkilat alanındaki sınırları nelerdir? Cumhurbaşkanlığına doğrudan bağlı kurumlar hangileridir, Devlet Denetleme Kurulu nerede denetim yapamaz?
Kısa cevap: Bakanlıkların kurulması, görevleri ve teşkilatı Cumhurbaşkanlığı kararnamesiyle düzenlenir; kamu tüzel kişiliği kanunla ya da kararnameyle kurulur (AY m.106/son, 123/3). Makam boşalırsa yenisi seçilene kadar Cumhurbaşkanı yardımcısı vekâlet eder. Devlet Denetleme Kurulu, MİT ve Diyanet dahil on bir kurum doğrudan Cumhurbaşkanlığına bağlıdır; yargı organları Kurulun denetim alanı dışındadır.Cumhurbaşkanı, Devlet Denetleme Kurulundan bir baronun mali işlemlerini ve bir ağır ceza mahkemesinin dosya dağıtımını incelemesini istedi. Kurul hangisinde inceleme yapabilir?
Başkent teşkilatının şemasını, merkezden ve yerinden yönetimi, hiyerarşi ile vesayeti Hukuk (KPSS A) serisindeki İdare hukukunun temelleri ve idari teşkilat sayfasında görmek mümkün. Bu sayfa o şemanın hukuki ayrıntısını işler: hangi kurum hangi normla kurulur, hangi kuruluş hangi bakanlığa hangi bağla bağlanır, mahallî idare organları nasıl toplanır ve karar alır.
Teşkilatın normu: kanun mu, kararname mi?
2017 değişikliğinden sonra bakanlıkların kurulması, kaldırılması, görev ve yetkileri ile merkez ve taşra teşkilatı Cumhurbaşkanlığı kararnamesiyle düzenlenir (AY m.106/son); kamu tüzel kişiliği de kanunla ya da CBK ile kurulabilir (m.123/3). Bu yetki sınırsız değildir: temel haklar, kişi hakları ve siyasi haklar CBK ile düzenlenemez; Anayasa'nın münhasıran kanuna bıraktığı ve kanunda açıkça düzenlenmiş konularda CBK çıkarılamaz; çatışmada kanun uygulanır ve TBMM aynı konuda kanun çıkarırsa CBK hükümsüz kalır (m.104/17). Bu yüzden teşkilat hukuku bugün iki katmanlıdır: 1 sayılı CBK Cumhurbaşkanlığını ve 17 bakanlığı, 4 sayılı CBK bakanlıklara bağlı, ilgili ve ilişkili kuruluşların teşkilatını düzenler; Emniyet, Danıştay ya da belediye gibi kurumlar ise kendi kanunlarına dayanır.
Anayasa yargısının usulü sayfasında CBK'lere karşı iptal davasının şekil ve esas yönünden altmış gün içinde açılabildiğini gördük. 1 sayılı CBK'ye o süre içinde açılan dava 2023'te karara bağlandı; Anayasa Mahkemesi politika kurullarının kamu kurumlarından bilgi toplama ve sır saklama yükümlülüğüne ilişkin hükümler dahil bazı fıkraları temel hak alanına girdiği gerekçesiyle iptal etti (E.2018/118, K.2023/180). Kararnamenin bugünkü metninde bu maddeler "İptal" diye durur.
Cumhurbaşkanı yardımcıları ve vekâlet
Cumhurbaşkanı seçildikten sonra bir ya da daha çok yardımcı atayabilir; yardımcılar ve bakanlar milletvekili seçilme yeterliğine sahip olanlar arasından atanır, TBMM önünde ant içer ve Cumhurbaşkanına karşı sorumludur (AY m.106). Makam herhangi bir sebeple boşalırsa 45 gün içinde seçim yapılır; yenisi seçilene kadar 1 sayılı CBK'ye göre en yaşlı Cumhurbaşkanı yardımcısı vekâlet eder. Hastalık ya da yurt dışına çıkma gibi geçici ayrılmalarda ise Cumhurbaşkanının görevlendirdiği yardımcı vekâlet eder (CBK 1 m.18).
Cumhurbaşkanlığına bağlı kurumlar
| Grup | Kurumlar | Dikkat |
|---|---|---|
| Denetim ve güvenlik | Devlet Denetleme Kurulu, MGK Genel Sekreterliği, MİT Başkanlığı, Siber Güvenlik Başkanlığı | Siber Güvenlik Başkanlığı 2025'te eklendi |
| Din, iletişim, kültür mirası | Diyanet İşleri Başkanlığı, İletişim Başkanlığı, Devlet Arşivleri Başkanlığı, Millî Saraylar İdaresi Başkanlığı | Diyanet bir bakanlığa değil Cumhurbaşkanlığına bağlıdır |
| Bütçe, savunma, yatırım | Strateji ve Bütçe Başkanlığı, Savunma Sanayii Başkanlığı, Türkiye Varlık Fonu | Yatırım ve Finans Ofisi ayrı kısımda, tüzel kişi ve özel bütçeli (m.525) |
Devlet Denetleme Kurulu Anayasa'nın 108. maddesine dayanır: Cumhurbaşkanının isteği üzerine bütün kamu kurumlarında, kamu sermayesinin yarıdan fazla olduğu kuruluşlarda, kamu kurumu niteliğindeki meslek kuruluşlarında, işçi ve işveren meslek kuruluşlarında, kamuya yararlı dernek ve vakıflarda idari soruşturma, inceleme ve denetim yapar. Yalnız yargı organları görev alanı dışındadır; 2017'ye kadar Silahlı Kuvvetler de dışarıdaydı. Başkan ve üyelerini Cumhurbaşkanı atar. Girişteki Kurul baroyu inceleyebilir, mahkemenin dosya dağıtımını inceleyemez.
Nasıl sorulurBir kurumun Cumhurbaşkanlığına mı bakanlığa mı bağlı olduğu ya da Devlet Denetleme Kurulunun denetleyebileceği kuruluşlar öncüllerle sorulur.
TuzakEski metne bakıp Silahlı Kuvvetleri denetim dışı saymak; 2017'den beri dışarıda kalan yalnız yargı organlarıdır.
Sınavda işaretlekalıcı boşalmada vekâlet kendiliğinden en yaşlı yardımcıya geçer.
✎Boşluk doldurma teşkilatın tepesi
CBK ile kanun arasında farklı hüküm varsa uygulanır. Cumhurbaşkanlığı makamı boşalırsa yenisi seçilene kadar en Cumhurbaşkanı yardımcısı vekâlet eder. Devlet Denetleme Kurulunun görev alanı dışında kalan tek kurum grubu olur.
?Soru çöz
Cumhurbaşkanlığı teşkilatıyla ilgili aşağıdaki ifadelerden hangileri doğrudur?
I. Devlet Denetleme Kurulu, Cumhurbaşkanının isteği üzerine bir il barosunda inceleme yapabilir.
II. Anayasa Mahkemesinin bir CBK hükmünü iptal eden kararı, o hükme dayanılarak daha önce kesinleşmiş işlemleri kendiliğinden ortadan kaldırır.
III. Cumhurbaşkanlığı makamı boşalırsa yenisi seçilene kadar en yaşlı Cumhurbaşkanı yardımcısı vekâlet eder.