Gelir vergisinde mükellefiyetin sınırları: yerleşme, muafiyet ve istisna
Hukuk · Vergi Hukuku · Okuma 5 dk · 2 etkinlik
✎Konu anlatımı
Gelir vergisinde kimler Türkiye'de yerleşmiş sayılır, kimler altı aydan fazla kalsa da yerleşmiş sayılmaz? Muafiyet ile istisna arasındaki fark nedir? Esnaf muaflığından kimler yararlanır?
Kısa cevap: İkametgâhı Türkiye'de olan ya da bir takvim yılında altı aydan fazla sürekli oturan kişi yerleşmiş sayılır; ama belirli ve geçici bir görev, öğrenim, tedavi ya da tutukluluk gibi sebeplerle kalan yabancılar altı ayı aşsa da yerleşmiş sayılmaz (GVK m.4–5). Muafiyet kişiyi, istisna geliri vergi dışında bırakır. Gezici ve işyeri açmadan çalışan küçük esnaf gelir vergisinden muaftır (m.9).Bir Alman mühendis, Türkiye'deki bir baraj projesinde dokuz ay çalışmak üzere geldi. Aynı dönemde bir Türk diplomat da Berlin büyükelçiliğinde görevli. Hangisi Türkiye'de tam mükelleftir?
Gelir vergisinin konusu, tam ve dar mükellefiyetin ana çizgisi ve yedi gelir unsuru Maliye (KPSS A) serisindeki Türk vergi sistemi sayfasında anlatıldı. Bu sayfa İYÖS'ün sorduğu derinliğe iner: sınır olayları, gelir unsurları arasındaki ayrımlar, beyan ve tevkifatın kuralları, kurumlar vergisinin istisnaları.
Yerleşme ve istisnaları
Tam mükellefiyetin ölçütü vatandaşlık değil yerleşmedir. İkametgâhı Türkiye'de olanlar ve bir takvim yılı içinde Türkiye'de sürekli olarak altı aydan fazla oturanlar yerleşmiş sayılır; geçici ayrılmalar süreyi kesmez (GVK m.4). Bunun iki istisnası yabancılar içindir: belirli ve geçici bir görev ya da iş için gelen iş, bilim ve fen adamları, uzmanlar, memurlar, muhabirler ile öğrenim, tedavi, dinlenme ya da seyahat için gelenler; tutukluluk, hükümlülük ya da hastalık gibi elde olmayan sebeplerle kalanlar altı ayı aşsalar da yerleşmiş sayılmaz (m.5). Ters yönde bir genişleme de vardır: resmî daireler ya da merkezi Türkiye'de olan kuruluşların işi için yurt dışında oturan Türk vatandaşları tam mükelleftir; bulundukları ülkede vergilendirilen gelirleri Türkiye'de ayrıca vergilendirilmez (m.3/2). Girişteki mühendis belirli ve geçici bir iş için geldiği için dar mükelleftir; Berlin'deki diplomat ise tam mükelleftir.
Muafiyet ve istisna
Muafiyet kişiye bağlıdır: muaf kişi, şartları sürdükçe vergi dışında kalır. İstisna ise konuya bağlıdır: belirli bir gelir, kimin elde ettiğine bakılmaksızın vergi dışında kalır. Bu ayrım KVK'da da aynıdır: m.4 muaf kurumları, m.5 istisna kazançları sayar. Muaflığın en tanınmış örneği esnaf muaflığıdır (GVK m.9): motorlu araç kullanmadan gezici ya da işyeri açmadan perakende ticaret yapanlar, işyeri açmadan doğrudan tüketiciye iş yapan çilingir, ayakkabı tamircisi, hamal gibi küçük sanat erbabı, köylerde gezici sanat işi yapanlar bu kapsamdadır. Yüksek değerli eşya satanlar ve pazar takibiyle gıda satanlar muaflıktan yararlanamaz. İstisnaya örnek ise konut kira gelirinin kanundaki tutarı aşmayan kısmıdır; tutar her yıl güncellenir ve beyan yükümlülüğü yerine getirilmezse istisnadan yararlanılamaz (m.21).
Nasıl sorulurBir kişinin tam mı dar mı mükellef olduğu olaylı soruyla, muafiyetle istisnanın ayrımı öncüllerle sorulur.
TuzakAltı ayı aşan her yabancıyı yerleşmiş saymak ya da yurt dışında çalışan her Türk'ü dar mükellef saymak.
Sınavda işaretleyerleşmeyi doğuran süre takvim yılı içinde ve sürekli olarak altı aydan fazladır.
✎Boşluk doldurma mükellefiyet
Bir takvim yılı içinde Türkiye'de sürekli olarak oturan kişi Türkiye'de yerleşmiş sayılır. Belirli bir kişiyi vergi dışında bırakan kurum , belirli bir geliri vergi dışında bırakan kurum olur.
?Soru çöz
193 sayılı Gelir Vergisi Kanunu'na göre aşağıdaki kişilerden hangileri Türkiye'de tam mükellef olarak vergilendirilir?
I. Merkezi Türkiye'de bulunan bir inşaat şirketinin işi için iki yıldır Irak'ta oturan Türk vatandaşı mühendis
II. Bir Türk üniversitesinde lisans öğrenimi gören ve yılın tamamını Türkiye'de geçiren yabancı öğrenci
III. İkametgâhı İzmir'de olan ve yılın sekiz ayını iş için yurt dışında geçiren Türk vatandaşı