Gelir ve kurumlar vergisi: yedi gelir unsuru, mükellefiyet, muafiyet ve istisna, beyan, stopaj ve kurum kazancı

Bir kazancın ticari kazanç mı, serbest meslek mi, ücret mi olduğunu ayırt etmeyi, tam ve dar mükellefiyeti, beyan ve stopaj kurallarını ve kurumlar vergisini öğren.

6 durakİYÖS
12 etkinlikeşleştir · sırala · doldur · çöz
0 / 12tamamlanan etkinlik
Sorularuygulamaya ekleniyor
VERGİ HUKUKU · KAVRAM

Gelir vergisinde mükellefiyetin sınırları: yerleşme, muafiyet ve istisna

Hukuk · Vergi Hukuku · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

✎Konu anlatımı

Gelir vergisinde kimler Türkiye'de yerleşmiş sayılır, kimler altı aydan fazla kalsa da yerleşmiş sayılmaz? Muafiyet ile istisna arasındaki fark nedir? Esnaf muaflığından kimler yararlanır?

Kısa cevap: İkametgâhı Türkiye'de olan ya da bir takvim yılında altı aydan fazla sürekli oturan kişi yerleşmiş sayılır; ama belirli ve geçici bir görev, öğrenim, tedavi ya da tutukluluk gibi sebeplerle kalan yabancılar altı ayı aşsa da yerleşmiş sayılmaz (GVK m.4–5). Muafiyet kişiyi, istisna geliri vergi dışında bırakır. Gezici ve işyeri açmadan çalışan küçük esnaf gelir vergisinden muaftır (m.9).

Bir Alman mühendis, Türkiye'deki bir baraj projesinde dokuz ay çalışmak üzere geldi. Aynı dönemde bir Türk diplomat da Berlin büyükelçiliğinde görevli. Hangisi Türkiye'de tam mükelleftir?

Gelir vergisinin konusu, tam ve dar mükellefiyetin ana çizgisi ve yedi gelir unsuru Maliye (KPSS A) serisindeki Türk vergi sistemi sayfasında anlatıldı. Bu sayfa İYÖS'ün sorduğu derinliğe iner: sınır olayları, gelir unsurları arasındaki ayrımlar, beyan ve tevkifatın kuralları, kurumlar vergisinin istisnaları.

Yerleşme ve istisnaları

Tam mükellefiyetin ölçütü vatandaşlık değil yerleşmedir. İkametgâhı Türkiye'de olanlar ve bir takvim yılı içinde Türkiye'de sürekli olarak altı aydan fazla oturanlar yerleşmiş sayılır; geçici ayrılmalar süreyi kesmez (GVK m.4). Bunun iki istisnası yabancılar içindir: belirli ve geçici bir görev ya da iş için gelen iş, bilim ve fen adamları, uzmanlar, memurlar, muhabirler ile öğrenim, tedavi, dinlenme ya da seyahat için gelenler; tutukluluk, hükümlülük ya da hastalık gibi elde olmayan sebeplerle kalanlar altı ayı aşsalar da yerleşmiş sayılmaz (m.5). Ters yönde bir genişleme de vardır: resmî daireler ya da merkezi Türkiye'de olan kuruluşların işi için yurt dışında oturan Türk vatandaşları tam mükelleftir; bulundukları ülkede vergilendirilen gelirleri Türkiye'de ayrıca vergilendirilmez (m.3/2). Girişteki mühendis belirli ve geçici bir iş için geldiği için dar mükelleftir; Berlin'deki diplomat ise tam mükelleftir.

Muafiyet ve istisna

Muafiyet kişiye bağlıdır: muaf kişi, şartları sürdükçe vergi dışında kalır. İstisna ise konuya bağlıdır: belirli bir gelir, kimin elde ettiğine bakılmaksızın vergi dışında kalır. Bu ayrım KVK'da da aynıdır: m.4 muaf kurumları, m.5 istisna kazançları sayar. Muaflığın en tanınmış örneği esnaf muaflığıdır (GVK m.9): motorlu araç kullanmadan gezici ya da işyeri açmadan perakende ticaret yapanlar, işyeri açmadan doğrudan tüketiciye iş yapan çilingir, ayakkabı tamircisi, hamal gibi küçük sanat erbabı, köylerde gezici sanat işi yapanlar bu kapsamdadır. Yüksek değerli eşya satanlar ve pazar takibiyle gıda satanlar muaflıktan yararlanamaz. İstisnaya örnek ise konut kira gelirinin kanundaki tutarı aşmayan kısmıdır; tutar her yıl güncellenir ve beyan yükümlülüğü yerine getirilmezse istisnadan yararlanılamaz (m.21).

Akılda kalsın: Tam mükellefiyet = yerleşme (ikametgâh ya da 6 aydan fazla). Geçici görevli yabancı, öğrenci, hasta, tutuklu → yerleşmiş sayılmaz. Yurt dışında Türk kurumu için çalışan vatandaş → tam. Muafiyet kişi, istisna gelir.
Sınavda

Nasıl sorulurBir kişinin tam mı dar mı mükellef olduğu olaylı soruyla, muafiyetle istisnanın ayrımı öncüllerle sorulur.

TuzakAltı ayı aşan her yabancıyı yerleşmiş saymak ya da yurt dışında çalışan her Türk'ü dar mükellef saymak.

Sınavda işaretleyerleşmeyi doğuran süre takvim yılı içinde ve sürekli olarak altı aydan fazladır.

✎Boşluk doldurma mükellefiyet

Bir takvim yılı içinde Türkiye'de sürekli olarak oturan kişi Türkiye'de yerleşmiş sayılır. Belirli bir kişiyi vergi dışında bırakan kurum , belirli bir geliri vergi dışında bırakan kurum olur.

altı aydan fazlamuafiyetistisnabir yıldan fazlaindirim

?Soru çöz

193 sayılı Gelir Vergisi Kanunu'na göre aşağıdaki kişilerden hangileri Türkiye'de tam mükellef olarak vergilendirilir?

I. Merkezi Türkiye'de bulunan bir inşaat şirketinin işi için iki yıldır Irak'ta oturan Türk vatandaşı mühendis
II. Bir Türk üniversitesinde lisans öğrenimi gören ve yılın tamamını Türkiye'de geçiren yabancı öğrenci
III. İkametgâhı İzmir'de olan ve yılın sekiz ayını iş için yurt dışında geçiren Türk vatandaşı

✓ A. I m.3/2 kapsamındadır; III'ün ikametgâhı Türkiye'dedir ve m.4/1 yeter. II, öğrenim için gelen yabancı olduğundan altı ayı aşsa da yerleşmiş sayılmaz (m.5/1). B I'i dar mükellef sayar; C ve D yabancı öğrenciyi tam mükellef yapar.
VERGİ HUKUKU · KARŞILAŞTIRMA

Ticari kazanç, serbest meslek kazancı ve ücret: üç ölçüt ve sınır olayları

Hukuk · Vergi Hukuku · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaVekil hangi işlemler için özel yetkiye muhtaçtır? Vekâlet sözleşmesi nasıl sona erer?Bu konunun bağlandığı sayfadan (İş görme, kefalet ve ortaklık sözleşmeleri). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Vekâlette vekil, vekâlet verenin bir işini görmeyi ya da işlemini yapmayı üstlenir; sözleşme ya da teamül varsa ücrete hak kazanır (TBK m.502). Vekil işi bizzat, sadakat ve özenle görür; ölçüt basiretli vekildir (m.506). Taraflar sözleşmeyi her zaman tek taraflı sona erdirebilir; uygun olmayan zamanda sona erdiren karşı tarafın zararını öder (m.512).

Vekâlet, kredi mektubu, simsarlık

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Ticari kazanç, serbest meslek kazancı ve ücret nasıl ayırt edilir? Bilirkişiye, hakeme, notere ve belediye meclis üyesine yapılan ödemeler hangi gelir unsurudur?

Kısa cevap: Ücret, işverene tabi ve belirli bir işyerine bağlı çalışana hizmet karşılığı yapılan ödemedir (GVK m.61). Serbest meslek, sermayeden çok kişisel emeğe ve mesleki bilgiye dayanan, ticari olmayan işin işverene tabi olmadan kendi nam ve hesabına yapılmasıdır (m.65). Ticari kazanç ise ticari ve sınai faaliyetten doğar (m.37). Bilirkişiye ödenen ücret sayılır, tahkim hakemine ödenen serbest meslek kazancıdır.

Bir hukuk fakültesi öğretim üyesi, bir ticari uyuşmazlıkta hakemlik yaptı, bir asliye hukuk mahkemesinde bilirkişi olarak rapor yazdı, ayrıca üniversitesinden maaş aldı. Üç ödeme aynı gelir unsuruna mı girer?

Üç unsuru ayıran soru şudur: kişi birine tabi mi çalışıyor, çalışıyorsa ücrettir; tabi değilse kazanç sermayeden mi emek ve bilgiden mi doğuyor? Sermaye ve ticari organizasyon ağırsa ticari kazanç, kişisel mesai ve mesleki bilgi ağırsa serbest meslek kazancı vardır. İş görme, kefalet ve ortaklık sözleşmeleri sayfasında hizmet sözleşmesinin bağımlılık, eser ve vekâletin bağımsızlık unsuruyla ayrıldığını gördük; vergi hukuku aynı çizgiyi kullanır.

Önce bağımlılığa, sonra sermaye ile bilgi arasındaki ağırlığa bakılır.Görsel: Sınav Defteri

Kanunun bilerek yaptığı nitelendirmeler

Kanun bazı ödemeleri genel ölçütten bağımsız olarak bir unsura yerleştirir. Ücret sayılanlar (m.61): emekli aylıkları (istisna dışındakiler), TBMM, il genel meclisi ve belediye meclisi üyelerine ve komisyon üyelerine bu sıfatla yapılan ödemeler, yönetim ve denetim kurulu üyelerine ve tasfiye memurlarına yapılan ödemeler, bilirkişilere, resmî arabuluculara, spor hakemlerine ve jüri üyelerine yapılan ödemeler. Serbest meslek sayılanlar (m.65–66): tahkim işleri dolayısıyla hakemlerin aldıkları ücretler, kolektif, adi komandit ve adi şirketlerin serbest meslek faaliyetinden doğan kazançlar, noterler, gümrük komisyoncuları, dava vekilleri ve tüccarların işlerini takip edenler. Avukatlık hukuku sayfasında avukatın serbest meslek mensubu olarak işini kendi sorumluluğuyla yürüttüğünü gördük; avukatlık kazancı da bu yüzden serbest meslek kazancıdır.

Ortak mantık: listeyi ezberlemek yerine ödemenin neye yapıldığına bak. Ücret sayılanların hepsinde ödeme bir sıfat ya da görev karşılığıdır: meclis veya kurul üyeliği, mahkemenin ya da kurumun verdiği bilirkişilik, arabuluculuk, spor hakemliği. Serbest meslek sayılanlarda ise kişi işi kendi nam ve hesabına, kendi mesleki bilgisiyle yürütür: tahkimde taraflarca seçilen hakem, noter, dava vekili.

Girişteki öğretim üyesinin hakemlik ücreti serbest meslek kazancı, bilirkişilik ücreti ve maaşı ücrettir. Ticari kazancın sınırı da önemlidir: ticari işletmeye dahil bir binanın kiralanması gayrimenkul sermaye iradı değil ticari kazançtır; faaliyetine devam eden ticari işletmenin satışından doğan kazanç da ticari kazanç sayılır.

Akılda kalsın: Bağımlı → ücret; bağımsız + sermaye → ticari; bağımsız + bilgi → serbest meslek. Bilirkişi, arabulucu, meclis üyesi, yönetim kurulu → ücret. Tahkim hakemi, noter, adi şirket → serbest meslek.
Sınavda

Nasıl sorulurBir kişinin farklı işlerinden elde ettiği gelirlerin sırasıyla hangi unsura girdiği kavram üçlüsüyle sorulur.

TuzakHakemliği ve bilirkişiliği aynı kategoriye koymak; kanun tahkim hakemini serbest meslek, bilirkişiyi ücret kapsamında sayar.

Sınavda işaretleödemenin adı (huzur hakkı, prim, ikramiye) ücret niteliğini değiştirmez.

⇄Bilgi eşleştirme ödeme → unsur

?Soru çöz

Mali müşavir Selin, bir sulh hukuk mahkemesinin dosyasında bilirkişi olarak rapor hazırlamış, kendi bürosunda müşterilerine defter tutma hizmeti vermiş ve bir limited şirkette tasfiye memuru olarak görev yapmıştır. 193 sayılı Kanun'a göre Selin'in bu gelirleri sırasıyla hangi unsura girer?

✓ D. Bilirkişilere yapılan ödemeler m.61/5'e göre ücret sayılır; mali müşavirin kendi bürosunda bağımsız verdiği hizmet serbest meslek faaliyetidir (m.65); tasfiye memurlarına bu sıfatla yapılan ödemeler m.61/4'e göre ücrettir. A ve C bilirkişiliği serbest meslek sayar; B ve C müşavirin kendi bürosunda bağımsız verdiği hizmeti ticari kazanca yerleştirir.
VERGİ HUKUKU · TÜR

Sermaye iratları ve zirai kazanç: kiralanan hak kimin elindeyse unsur değişir

Hukuk · Vergi Hukuku · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaÜrün kirası nedir, genel kiradan farkları nelerdir? Kira sözleşmesindeki önemli süreler hangileridir?Bu konunun bağlandığı sayfadan (Kira sözleşmesi). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Ürün kirasında kiraya veren, ürün veren bir şeyin ya da hakkın kullanılmasını ve ürünlerin devşirilmesini bedel karşılığında kiracıya bırakır (TBK m.357). Kiracı kiralananı işletir ve küçük onarımları yapar; bedeli ödemezse kiraya veren en az 60 günlük yazılı önel verir (m.362). Kiracının iflasıyla sözleşme kendiliğinden sona erer (m.370).

Ürün kirası ve kira süreleri

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Gayrimenkul sermaye iradına hangi mal ve haklar girer? Telif hakkının kiralanmasından doğan gelir hangi unsurdur? Zirai kazancın sınırı nedir?

Kısa cevap: Gayrimenkul sermaye iradı, kanunda sayılan mal ve hakların sahibi, zilyedi ya da kiracısı tarafından kiraya verilmesinden doğar; arazi ve binanın yanında marka, patent, telif ve gemi de bu listededir (GVK m.70). Telif ve ihtira beratını müellif, mucit ya da kanuni mirasçısı kiralarsa gelir serbest meslek kazancıdır. Ticari ya da zirai işletmeye dahil malın kirası ticari ya da zirai kazanca girer.

Bir romancı eserinin film hakkını beş yıllığına bir yapımcıya kiraladı; romancının ölümünden sonra eserin haklarını satın alan bir yayınevi de aynı hakkı başka bir yapımcıya kiraladı. İki gelir aynı unsura mı girer?

Kira sözleşmesi sayfasında kiralananın kullanımının bedel karşılığında bırakıldığını ve ürün kirasında yararlanmanın da devredildiğini gördük. Vergi hukuku bu kira gelirini kiralayana göre ayırır. GVK m.70 gayrimenkul sermaye iradına giren mal ve hakları sayar: arazi, bina, maden ve taş ocakları; gemiler ve motorlu taşıtlar; gayrimenkul olarak tescil edilen haklar; arama, işletme ve imtiyaz hakları; marka, ticaret unvanı, ihtira beratı, telif hakkı, know-how gibi kullanma hakları. Kiraya veren malik olmayabilir: zilyet, intifa hakkı sahibi ya da kiracı da kiraya verince irat elde eder.

Ortak mantık: listedeki her kalemde kiralayan, kendi emeğiyle değil, elindeki bir mal ya da hakkın kullanımını bırakarak gelir elde eder; irat bu yüzden "sermaye" iradıdır. Aynı hakkı onu yaratan kişi (müellif, mucit) ya da kanuni mirasçısı kiralarsa gelir emeğin ürünü sayılır ve serbest meslek kazancına, bir işletmeye dahil malın kirası da o işletmenin kazancına gider.

Aynı kira, farklı unsur
DurumGelir unsuruDayanak
Telif hakkını müellif ya da kanuni mirasçısı kiralarSerbest meslek kazancım.70/6, 18 (istisna olabilir)
Telif hakkını onu satın alan üçüncü kişi kiralarGayrimenkul sermaye iradım.70/6
İhtira beratını mucit ya da kanuni mirasçısı kiralarSerbest meslek kazancım.70/5
Ticari işletmeye dahil binanın kiralanmasıTicari kazançm.70 son fıkra
Konut kirası (istisna tutarını aşan kısım)Gayrimenkul sermaye iradım.21, 70

Girişteki romancının geliri serbest meslek kazancıdır; yayınevi ise hakkı satın almış üçüncü kişidir ve kira geliri gayrimenkul sermaye iradıdır. Menkul sermaye iradı ise sermaye niteliğindeki para ve hakların getirisidir: kâr payları, faizler, mevduat getirisi, repo, kooperatif risturnları gibi (m.75); bunların büyük kısmı kaynakta tevkifatla vergilendirilir.

Zirai kazanç

Zirai faaliyet arazide, denizde, gölde ve nehirde ekim, dikim, yetiştirme ya da doğrudan doğadan yararlanma yoluyla bitki, orman, hayvan ve balık ürünlerinin elde edilmesi, korunması, taşınması ve satılmasıdır (m.52). Ürünün değerlendirilmesi için yapılan ve tarıma bağlı kalan işleme de zirai faaliyettir; ama işleme ayrı bir sanayi işletmesi niteliğine ulaşırsa ticari kazanç doğar.

Akılda kalsın: GMSİ listesi: taşınmaz + gemi + motorlu araç + marka, patent, telif. Kiralayan malik olmayabilir. Telif ve patent: yaratıcı ve mirasçısı → serbest meslek, satın alan → GMSİ. İşletmeye dahil mal → ticari.
Sınavda

Nasıl sorulurBir kira gelirinin hangi unsura girdiği, kiralayanın kim olduğuna bağlı olaylarla sorulur.

TuzakTelif hakkının her kiralanmasını sermaye iradı saymak; müellif ve kanuni mirasçısı için gelir serbest meslek kazancıdır.

Sınavda işaretlekiracının kiraladığı yeri başkasına kiralaması da gayrimenkul sermaye iradı doğurur.

⇄Bilgi eşleştirme kira → unsur

?Soru çöz

193 sayılı Kanun'a göre aşağıdaki gelirlerden hangisi gayrimenkul sermaye iradı değildir?

✓ B. İhtira beratını mucidi ya da kanuni mirasçısı kiralarsa gelir serbest meslek kazancıdır (m.70/5). A gemi ve tekne, C intifa hakkı sahibinin kiralaması, D taş ocağı m.70'te gayrimenkul sermaye iradı olarak sayılır.
VERGİ HUKUKU · TÜR

Diğer kazanç ve iratlar: değer artışı kazancı, beş yıl kuralı ve arızi kazanç

Hukuk · Vergi Hukuku · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaKiraya veren konut kiracısını hangi sebeplerle tahliye ettirebilir? Tahliye davası hangi sürede açılmalıdır?Bu konunun bağlandığı sayfadan (Kira sözleşmesi). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Konut ve çatılı işyerinde kiraya veren sözleşmeyi ancak kanundaki sebeplerle dava yoluyla sona erdirebilir: kendisinin ya da yakınlarının gereksinimi, yeniden inşa ve imar, yeni malikin gereksinimi, kiracının yazılı tahliye taahhüdü, iki haklı ihtar ve kiracının aynı ilçede konutunun bulunması (TBK m.350–352). Dava kural olarak 1 ay içinde açılır.

Tahliye sebepleri ve dava süreleri

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Hangi mal ve hakların elden çıkarılmasından doğan kazanç değer artışı kazancıdır? Taşınmazda beş yıl kuralı nedir? Arızi kazanç nedir, kira tahliye tazminatı hangi unsura girer?

Kısa cevap: Değer artışı kazancı, kanunda sayılan mal ve hakların elden çıkarılmasından doğar: menkul kıymetler, ortaklık payları, telif ve patent gibi haklar ve iktisaptan itibaren beş yıl içinde elden çıkarılan taşınmazlar (GVK mük. m.80). Miras ya da bağışla, yani ivazsız edinilen taşınmazın satışı vergilenmez. Arızi kazanç ise ara sıra yapılan ticari ya da serbest meslek işinden, tahliye tazminatından doğar (m.82).

Bir kişi 2023'te satın aldığı daireyi 2026'da kârla sattı; annesinden 2025'te miras kalan arsayı da 2026'da sattı. Hangi satış değer artışı kazancı doğurur?

Diğer kazanç ve iratlar, öteki altı unsura girmeyen iki kazanç türünü toplar: değer artışı kazançları ve arızi kazançlar (m.80). Bu kazançların ortak özelliği bir faaliyetten değil, tek bir işlemden doğmalarıdır.

Değer artışı kazancı

Elden çıkarılması değer artışı kazancı doğuran mal ve haklar şunlardır: menkul kıymetler ve sermaye piyasası araçları (tam mükellef kurumların iki yıldan fazla elde tutulan hisseleri ve ivazsız edinilenler hariç); patent dışındaki m.70/5 hakları; telif ve ihtira beratının yaratıcısı ve mirasçısı dışındakilerce elden çıkarılması; ortaklık hak ve hisseleri; faaliyeti durdurulan işletmenin satışı; ve iktisap şekli ne olursa olsun ivazsız edinilenler hariç taşınmazların ve gemi gibi bazı malların iktisaptan itibaren beş yıl içinde elden çıkarılması (mük. m.80). "Elden çıkarma" yalnız satış değildir: ivazlı devir, trampa, takas, kamulaştırma, devletleştirme ve şirkete sermaye olarak koyma da bu kapsamdadır.

Girişteki satın alınan daire beş yıl içinde satıldığı için değer artışı kazancı doğurur; miras kalan arsa ise ivazsız edinildiği için süreye bakılmaksızın vergilenmez. Faaliyetine devam eden ticari işletmenin ya da işletmeye dahil iktisadi kıymetin satışı ise değer artışı değil ticari kazançtır. Ferdi işletmenin mirasçılarca kayıtlı değerle devralınması ve bilanço esasındaki işletmenin sermaye şirketine bütün hâlinde devri gibi hâllerde değer artışı hesaplanmaz (m.81).

Arızi kazanç

Arızi kazançlar: ara sıra yapılan ticari işlemlerden ya da bunlara aracılıktan doğan kazançlar; ticari, zirai ya da mesleki bir faaliyetin durdurulması, terk edilmesi ya da hiç başlanmaması, ihale ve artırmalara katılmama karşılığı alınan bedel; taşınmazın tahliyesi ya da kiracılık hakkının devri karşılığı alınan tazminat ve peştamallıklar; ara sıra yapılan serbest meslek işlerinin hasılatı (m.82). Kira sözleşmesi sayfasında tahliye taahhüdünü ve kiracının yeni kiracıya devrini gördük; kiracının bu yüzden aldığı bedel arızi kazançtır. Bazı arızi kazançların yıllık belirli tutarı istisnadır; tutar her yıl güncellenir. Değer artışı ve arızi kazançtan doğan zarar, diğer gelir unsurlarına mahsup edilemez (m.88).

Akılda kalsın: Taşınmazda 5 yıl; ivazsız edinilen → vergi yok. Elden çıkarma = satış + trampa + kamulaştırma + sermaye koyma. Devam eden işletmenin satışı → ticari. Tahliye tazminatı, peştamallık → arızi. Bu iki unsurun zararı mahsup edilmez.
Sınavda

Nasıl sorulurBir satışın değer artışı kazancı doğurup doğurmadığı olaylı ya da öncüllü sorulur.

TuzakMiras kalan taşınmazın beş yıl içinde satılmasını vergiye tabi saymak ya da kamulaştırmayı elden çıkarma saymamak.

Sınavda işaretlebeş yıl iktisap tarihinden başlar.

✎Boşluk doldurma değer artışı

Satın alınan bir taşınmaz iktisap tarihinden itibaren içinde satılırsa doğan kazanç değer artışı kazancıdır. Miras yoluyla, yani edinilen taşınmazın satışı vergilenmez. Kiracının tahliye karşılığı aldığı tazminat sayılır.

beş yılivazsızarızi kazançiki yılticari kazanç

?Soru çöz

193 sayılı Kanun'a göre aşağıdakilerden hangileri değer artışı kazancı doğurur?

I. 2022'de satın alınan bir arsanın 2026'da kamulaştırılması sonucu elde edilen kazanç
II. 2018'de satın alınan bir dairenin 2026'da satılmasından elde edilen kazanç
III. Faaliyetine devam eden bir mağazanın bütün olarak devredilmesinden elde edilen kazanç

✓ C. Kamulaştırma "elden çıkarma" sayılır ve arsa beş yıl içinde elden çıkmıştır (I). II'de beş yıl geçmiştir. III'te faaliyetine devam eden işletmenin satışı ticari kazançtır. A ve D işletme satışını değer artışı sayar; B hem süreyi hem işletme kuralını gözden kaçırır.
VERGİ HUKUKU · SÜREÇ

Beyan ve tevkifat: yıllık beyanname, toplama yapılmayan gelirler, kesinti ve zararın devri

Hukuk · Vergi Hukuku · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

✎Konu anlatımı

Yıllık gelir vergisi beyannamesi ne zaman verilir, hangi gelirler beyannameye girmez? Tevkifat kimlerce yapılır? Vergi hangi taksitlerle ödenir, zarar kaç yıl devreder?

Kısa cevap: Yıllık beyanname izleyen yılın mart ayının 1'inden 25'ine kadar verilir; vergi mart ve temmuzda iki eşit taksitte ödenir (GVK m.92, 117). Tek işverenden alınan ve kesintiyle vergilenen ücret kanundaki sınırı aşmıyorsa beyannameye girmez (m.86). Kamu idareleri, şirketler ve gerçek usuldeki tacir ve serbest meslek erbabı ödeme yaparken vergiyi keser (m.94). Zarar beş yıl devreder (m.88).

Bir avukat bir yıl boyunca bir şirkete hukuki danışmanlık verdi, ödemelerden vergi kesildi. Ayrıca bürosunun bulunduğu dairenin bir odasını kiraya verdi. Avukat yine de yıllık beyanname verecek mi?

Yıllık beyan ve gelirlerin toplanması

Mükellef bir takvim yılında elde ettiği kazanç ve iratlar için yıllık beyanname verir ve beyanı gereken bütün gelirleri toplamak zorundadır (m.85). Tacirler, çiftçiler ve serbest meslek erbabı kazanç elde etmemiş olsalar bile beyanname verir. Beyanname izleyen yılın mart ayının başından 25'i akşamına kadar verilir; memleketi terk edenlerde terkten önceki 15 gün içinde, ölümde ölüm tarihinden itibaren 4 ay içinde verilir (m.92). Beyan edilen gelir üzerinden tahakkuk eden vergi mart ve temmuz aylarında iki eşit taksitte ödenir (m.117).

Bazı gelirler için hiç beyanname verilmez ya da başka sebeple beyanname verilirse bunlar beyannameye eklenmez (m.86): gerçek usulde vergilendirilmeyen zirai kazançlar, istisna sınırı içinde kalan kazançlar, tek işverenden alınan ve tevkifatla vergilendirilen ücretlerin kanundaki dilimi aşmayan kısmı ve belirli tutarı aşmayan diğer tevkifatlı iratlar. Dar mükellefte tamamı Türkiye'de tevkifatla vergilendirilmiş ücret, serbest meslek, sermaye iratları ve diğer kazançlar için beyanname verilmez.

Tevkifat

Tevkifat, vergiyi gelir sahibinin değil ödemeyi yapanın kesip vergi dairesine yatırmasıdır; ödeyen, vergi sorumlusu olur. Kamu idareleri, iktisadi kamu kuruluşları, şirketler, dernek ve vakıflar, kooperatifler ve gerçek gelirini beyan eden tacir ve serbest meslek erbabı ücret, serbest meslek ödemeleri, kira ve diğer sayılı ödemelerden kesinti yapar (m.94). Noterlere serbest meslek faaliyetleri için yapılan ödemelerden kesinti yapılmaz. Kesilen vergi yıllık beyanname üzerinden hesaplanan vergiden mahsup edilir. Girişteki avukat serbest meslek erbabı olduğu için kesinti yapılmış olsa da yıllık beyanname verir; daire odasının kira geliri de beyana eklenir.

Zararın devri

Bir gelir kaynağından doğan zarar diğer kaynakların kazancına mahsup edilir; kapanmayan kısım izleyen yıllara aktarılır, ama arka arkaya beş yıl içinde mahsup edilemeyen zarar devredilmez. Diğer kazanç ve iratlardan doğan zarar ise mahsup edilmez; yurt dışı faaliyet zararı yalnız o ülkenin denetim raporuyla mahsup edilir (m.88).

Akılda kalsın: Beyanname: mart 1–25; terk 15 gün önce, ölüm 4 ay. Ödeme: mart + temmuz. Tacir, çiftçi, serbest meslek: kazanç yoksa da beyan. Noter ödemesinde kesinti yok. Zarar 5 yıl.
Sınavda

Nasıl sorulurBir mükellefin beyanname verip vermeyeceği, beyanname süresi ya da tevkifat sorumlusu öncüllerle sorulur.

TuzakGeliri tevkifata tabi tutulan her kişinin beyanname vermeyeceğini sanmak; serbest meslek ve ticari kazanç sahibi kazanç elde etmese de beyan eder.

Sınavda işaretleölümde süre dört ay, memleketi terkte terkten önceki on beş gündür.

↕Sıralama gelirden ödemeye

  1. Mükellef izleyen yılın mart ayının 25'ine kadar yıllık beyanname verir
  2. Şirket, avukata danışmanlık ücretini öderken vergiyi keser
  3. Vergi temmuz ayında ikinci taksitle tamamen ödenir
  4. Şirket kestiği vergiyi muhtasar beyanname ile vergi dairesine yatırır
  5. Kesilen vergi, beyanname üzerinden hesaplanan vergiden mahsup edilir

?Soru çöz

193 sayılı Gelir Vergisi Kanunu'na göre aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

✓ A. m.85/2 tacirler, çiftçiler ve serbest meslek erbabının kazanç elde etmese de beyanname vereceğini söyler. B'de süre ölüm hâlinde dört aydır; on beş gün memleketi terk içindir. C noter ödemeleri m.94/2'de açıkça kesinti dışında tutulur. D m.88 diğer kazanç ve iratlardan doğan zararı mahsup dışında bırakır.
VERGİ HUKUKU · KAVRAM

Kurumlar vergisi: mükellefler, istisnalar, örtülü kazanç dağıtımı ve asgari vergi

Hukuk · Vergi Hukuku · Okuma 7 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaİdari yargıda taraflar kaç dilekçe verir, cevap süresi ne kadardır? Duruşma ne zaman yapılır? Ara kararının gereği yerine getirilmezse ne olur? İYUK hangi konularda HMK'ya atıf yapar?Bu konunun bağlandığı sayfadan (İdari yargı teşkilatı ve yargılama ayrıntıları). Önce kendin cevapla, sonra aç.

İdari yargılama yazılıdır: davacı iki, davalı iki dilekçe verir; tebliğe karşı cevap süresi 30 gündür ve haklı sebeple bir kez, en çok 30 gün uzatılabilir (İYUK m.16). Mahkeme her türlü incelemeyi kendiliğinden yapar, ara kararıyla belge ve bilgi ister (m.20). Yasaklılık, müdahale, bilirkişi, keşif, feragat gibi konularda HMK uygulanır; davanın ihbarı ise kendiliğinden yapılır (m.31).

Yargılama: dilekçeler, duruşma, ara kararı, HMK'ya atıf

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Kurumlar vergisinin mükellefleri kimlerdir, tam mükellefiyetin ölçütü nedir? İştirak kazancı istisnası nedir? Örtülü sermaye ve transfer fiyatlandırması nasıl tanımlanır? Yurt içi asgari kurumlar vergisi nedir?

Kısa cevap: Kurumlar vergisi sermaye şirketlerinin, kooperatiflerin, iktisadi kamu kuruluşlarının, dernek ve vakıf işletmelerinin ve iş ortaklıklarının kazancını vergiler; kanuni ya da iş merkezi Türkiye'de olan kurum tam mükelleftir (KVK m.1, 3). Tam mükellef kurumdan alınan kâr payı istisnadır; ortaktan alınan borcun öz sermayenin üç katını aşan kısmı örtülü sermayedir (m.5, 12). Asgari vergi istisna öncesi kazancın %10'udur.

Merkezi İstanbul'da olan bir anonim şirket, tam mükellef bir bankanın hisselerinden kâr payı aldı; ortağından da öz sermayesinin dört katı kadar borç kullandı. İki işlemin vergisel sonucu nedir?

Mükellefler ve mükellefiyet

Kurumlar vergisi beş tür kurumu vergiler: sermaye şirketleri (anonim, limited, sermayesi paylara bölünmüş komandit şirket ve benzer yabancı kurumlar), kooperatifler, iktisadi kamu kuruluşları, dernek ve vakıflara ait iktisadi işletmeler ve iş ortaklıkları (m.1–2). Kolektif ve adi komandit şirket kurumlar vergisi mükellefi değildir; ortakları gelir vergisi öder. Tam mükellefiyetin ölçütü kanuni merkez ya da iş merkezinin Türkiye'de olmasıdır; dar mükellef olmak için ikisinin de yurt dışında olması gerekir (m.3). Kurum kazancı gelir vergisinin konusuna giren unsurlardan oluşur ve ticari kazanç hükümlerine göre hesaplanır.

İstisnalar

Başlıca kurum kazancı istisnaları (KVK m.5, 2026 metni)
İstisnaŞart
İştirak kazancı (yurt içi)Tam mükellef kurumun sermayesine katılımdan alınan kâr payı; süre ve oran şartı yok
Yurt dışı iştirak kazancıEn az %10 pay, en az 1 yıl elde tutma, iştirakin ülkesinde en az %15 vergi yükü, beyanname tarihine kadar Türkiye'ye transfer
İştirak hissesi satış kazancıEn az iki tam yıl aktifte; kazancın %75'i, beş yıl pasifte fonda tutulur
Taşınmaz satış kazancı2023'te 7456 sayılı Kanun'la kaldırıldı; eski kaynaklarda %50 istisna yazar

Örtülü kazanç dağıtımı

Kurumun ortaklarından ya da onlarla ilişkili kişilerden temin ederek işletmede kullandığı borcun, hesap dönemi içinde herhangi bir tarihte öz sermayenin üç katını aşan kısmı örtülü sermayedir; bu borca ödenen faiz ve kur farkı gider yazılamaz ve kâr payı sayılır (m.12). Kurumun ilişkili kişilerle emsallere uygunluk ilkesine aykırı bedel ya da fiyatla mal ve hizmet alıp satması ise transfer fiyatlandırması yoluyla örtülü kazanç dağıtımıdır (m.13). Girişteki şirketin banka hissesinden aldığı kâr payı iştirak kazancı istisnasına girer; ortaktan aldığı borcun öz sermayenin üç katını aşan kısmı örtülü sermayedir.

Oran, asgari vergi, beyan

Oran %25; finans kurumlarında ve yap-işlet-devret, kamu özel iş birliği projelerinde %30'dur (m.32). Hesaplanan vergi, indirim ve istisnalardan önceki kurum kazancının %10'undan az olamaz (yurt içi asgari kurumlar vergisi, m.32/C). Beyanname dönemi izleyen dördüncü ayın 1–25'i arasında verilir (m.14); İdari yargı teşkilatı ve yargılama ayrıntıları sayfasında gördüğümüz gibi tarhiyata karşı vergi mahkemesinde dava süresi 30 gündür.

Ek bilgi: %30'a tabi kurumlar, asgari verginin hesabı, küresel tamamlayıcı vergi

%30 oranı bankalara, 6361 sayılı Kanun kapsamındaki finansal kiralama, faktoring ve finansman şirketlerine, elektronik ödeme ve para kuruluşlarına, sigorta, reasürans ve emeklilik şirketlerine uygulanır (m.32). Yurt içi asgari kurumlar vergisi 7524 sayılı Kanun'la 2024'te eklendi; iştirak kazancı gibi bazı istisnalar bu hesapta yine düşülür (m.32/C). Büyük çok uluslu gruplar için ayrıca küresel asgari tamamlayıcı vergi getirildi (ek m.1).

Gelir ve kurumlar vergisi: süreler ve sayılar (bu sayfa)
KonuSüre / sayıDayanak
YerleşmeTakvim yılında sürekli 6 aydan fazlaGVK m.4
Taşınmazda değer artışıİktisaptan itibaren 5 yılGVK mük. m.80
Yıllık beyanname / ödemeMart 1–25 / mart ve temmuzGVK m.92, 117
Ölüm / memleketi terk4 ay / terkten önceki 15 günGVK m.92
Zararın devriArka arkaya 5 yılGVK m.88
Kurumlar vergisi beyannamesiDönemi izleyen 4. ayın 1–25'iKVK m.14
Örtülü sermayeÖz sermayenin 3 katını aşan borçKVK m.12
Oran / asgari vergi%25 (finans %30) / istisna öncesi kazancın %10'uKVK m.32, 32/C
Akılda kalsın: Tam mükellef kurum: merkez ya da iş merkezi Türkiye'de. Kolektif ve adi komandit KV mükellefi değil. Yurt içi iştirak kazancı şartsız; yurt dışında %10 – 1 yıl – %15 – transfer. Örtülü sermaye 3 kat. Asgari KV %10.
Sınavda

Nasıl sorulurKurumlar vergisi mükellefi olan şirket türleri, iştirak kazancı istisnasının şartları ya da örtülü sermaye ölçüsü öncüllerle sorulur.

TuzakTaşınmaz satış kazancı istisnasını hâlâ yürürlükte saymak ya da kolektif şirketi kurumlar vergisi mükellefi yapmak.

Sınavda işaretledar mükellefiyet için kanuni merkez ve iş merkezinin ikisinin de yurt dışında olması gerekir.

✎Boşluk doldurma kurumlar vergisi

Kanuni merkezi ya da iş merkezi Türkiye'de olan kurum mükelleftir. Ortaktan alınan borcun öz sermayenin aşan kısmı örtülü sermaye sayılır. Hesaplanan kurumlar vergisi, istisnalar öncesi kurum kazancının yüzde oranından az olamaz.

tamüç katınıondariki katını

?Soru çöz

5520 sayılı Kurumlar Vergisi Kanunu'na göre aşağıdakilerden hangileri kurumlar vergisi mükellefidir?

I. Bir kolektif şirket
II. Bir vakfa ait iktisadi işletme
III. Sermayesi paylara bölünmüş komandit şirket

✓ D. Vakıf iktisadi işletmesi m.1/1-ç'de, sermayesi paylara bölünmüş komandit şirket sermaye şirketi olarak m.2/1'de sayılır. Kolektif şirket şahıs şirketidir; kazancı ortaklarına geçer ve gelir vergisiyle vergilenir. A sermayesi paylara bölünmüş komandit şirketi atlar; B ve C kolektif şirketi mükellef yapar.

Karma tekrar

Önceki 3 sayfadan karışık 10 soru. Sınavdaki gibi konular karışık gelir; hangi konudan olduğunu çözümde görürsün. Birkaç gün sonra yeniden çöz.

?Soru 1

5901 sayılı Türk Vatandaşlığı Kanunu'na göre aşağıdaki ifadelerden hangileri doğrudur?

I. Vatandaşlığın kaybettirilmesi kararı ilgilinin eşine ve çocuklarına tesir etmez.
II. Yalan beyanla kazanılan vatandaşlığın iptali, ilgiliye bağlı olarak vatandaş olan eş ve çocuklara da uygulanır.
III. Doğumla Türk vatandaşı olup çıkma izniyle vatandaşlığı kaybeden kişi, kanunda sayılan istisnalar dışında Türk vatandaşlarına tanınan haklardan yararlanmaya devam eder.

✓ A. Kaybettirme şahsidir (m.30/2, I); iptal ona bağlı olarak kazanan eş ve çocuklara da uygulanır (m.32, II); çıkma izniyle ayrılan doğumla Türk kişi Mavi Kart kapsamında haklarını korur (m.28/1, III). B Mavi Kart'ı, C kaybettirme ve iptalin aileye etkisini, D kaybettirmenin şahsiliğini dışarıda bırakır.Kaynak: Milletlerarası usul, vatandaşlık ve yabancılar · Vatandaşlığın kaybı ve Mavi Kart

?Soru 2

2575 sayılı Kanun'a göre aşağıdaki davalardan hangisi Danıştay'da ilk derece mahkemesi olarak görülmez?

✓ B. İl çapındaki düzenleyici işlem ülke çapında değildir; dava valiliğin bulunduğu yer idare mahkemesinde görülür (İYUK m.32). A kamu kurumu niteliğindeki meslek kuruluşunun ülke çapındaki işlemi, C birden çok mahkemenin alanı, D Cumhurbaşkanı yönetmeliği olarak m.24/1'de sayılır.Kaynak: İdari yargı teşkilatı ve yargılama ayrıntıları · Danıştay'ın ilk derece, temyiz ve danışma görevleri

?Soru 3

Düzenleyici ve denetleyici kurumlarla ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır?

✓ B. "İlişkili" sözcüğü yalnız eşgüdüm bağı anlatır; idari ve mali özerklik bakanlığın kurul kararını onaylamasını, değiştirmesini ya da kaldırmasını engeller. A, C ve D bu kurumların kanunla kuruluşunu, süreli kurul üyeliğini ve kararlarının idari işlem olarak yargıda denetlenmesini doğru aktarır.Kaynak: Merkezî idare teşkilatı ve kuruluşlar · Bakanlık teşkilatı ve düzenleyici kurumlar

?Soru 4

Vergi davalarıyla ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır?

✓ B. İhtirazi kayıtlı beyanname üzerine yapılan işlemlere karşı davalar tahsil işlemini durdurmaz; tahsil için YD istenir (İYUK m.27/4). A VUK m.378/1'i, C beyana karşı dava yasağının ihtirazi kayıt istisnasını, D İYUK m.7'yi doğru aktarır.Kaynak: İdari yargı teşkilatı ve yargılama ayrıntıları · Vergi davası ve süreler tablosu

?Soru 5

5718 sayılı MÖHUK'a göre aşağıdaki ifadelerden hangileri doğrudur?

I. Yabancı mahkeme ilamının tanınmasında karşılıklılık şartı aranmaz.
II. Yabancı hakem kararının tenfizinde mahkeme, hakemlerin uyuşmazlığa uyguladıkları hukuku yanlış yorumladıkları gerekçesiyle tenfizi reddedebilir.
III. Uyuşmazlığın Türk hukukuna göre tahkim yoluyla çözülememesi, yabancı hakem kararının tenfizini ret sebebidir.

✓ D. Tanımada m.54/1-a uygulanmaz (m.58/1, I); tahkime elverişsizlik m.62/1-c'de sayılmıştır (III). II yanlıştır: m.62 ret sebeplerini sınırlı sayar ve hakem kararının esasının yeniden incelenmesine yer vermez. A tahkime elverişsizliği atlar; B ve C esas incelemesini ret sebebi sayar.Kaynak: Milletlerarası usul, vatandaşlık ve yabancılar · Tanıma ve yabancı hakem kararları

?Soru 6

5393 sayılı Belediye Kanunu'na göre aşağıdaki hâllerin hangisinde belediye başkanlığı Danıştay kararıyla sona erer?

✓ C. Görevi terk mülki idare amirince belirlenir ve İçişleri Bakanlığının başvurusu üzerine Danıştay kararıyla başkanlık sona erer (m.44/2-a). A istifadır, başkanlık kendiliğinden sona erer. B ve D başkanlığı sona erdirmez: tutuklamada meclis başkanvekili seçer, kovuşturmada İçişleri Bakanı geçici olarak görevden uzaklaştırabilir (m.45, 47).Kaynak: Merkezî idare teşkilatı ve kuruluşlar · Belediye organları: meclis, encümen, başkan

?Soru 7

Danıştay'da merci tayini, bölge idare mahkemesinin idari davadaki ısrar kararının temyizi ve dava daireleri arasındaki içtihat aykırılığının giderilmesi işleri sırasıyla aşağıdaki kurulların hangisine aittir?

✓ A. Merci tayini Başkanlar Kurulunun (2575 m.52), idari davadaki ısrar kararının temyizi İdari Dava Daireleri Kurulunun (İYUK m.50; 2575 m.38), içtihat aykırılığı İçtihatları Birleştirme Kurulunun (m.39) işidir. B merci tayinini Genel Kurula, D Başkanlık Kuruluna verir; D ayrıca içtihadı Genel Kurula bırakır. C ısrarı yargısal olmayan İdari İşler Kuruluna götürür.Kaynak: İdari yargı teşkilatı ve yargılama ayrıntıları · İstinaf ve temyizin ayrıntısı (7589 sonrası)

?Soru 8

5442 sayılı İl İdaresi Kanunu'na göre aşağıdaki işlemlerden hangileri kanunla yapılır?

I. Bir bucağın kaldırılması
II. Bir ilin merkezinin belirlenmesi
III. Bir köyün aynı ildeki başka bir ilçeye bağlanması

✓ A. İlin merkezinin belirlenmesi kanunla yapılır (m.2/A). Bucağın kaldırılması ve bir köyün başka bir ilçeye bağlanması Cumhurbaşkanı onayıyla yapılır (m.2/B). B bucağı, C köyün bağlanmasını kanuna bağlar; D ikisini birlikte kanuna taşır.Kaynak: Merkezî idare teşkilatı ve kuruluşlar · Taşra teşkilatı: kuruluş işlemleri ve idare kurulları

?Soru 9

2575 sayılı Danıştay Kanunu'na göre Danıştay üyeliğiyle ilgili aşağıdaki ifadelerden hangileri doğrudur?

I. Boşalan üyeliklerin dörtte biri Cumhurbaşkanınca seçilir.
II. Üyeler on iki yıl için seçilir ve bir kimse iki kez Danıştay üyesi seçilemez.
III. Daire başkanlarını Başkanlık Kurulu, üyeler arasından seçer.

✓ C. I m.9/1–2'yi, II m.9/3'ü doğru aktarır. III yanlıştır: daire başkanlarını Danıştay Genel Kurulu, üye tam sayısının salt çoğunluğuyla seçer (m.10); Başkanlık Kurulu yalnız üyeleri dairelere dağıtır. A I'i atlar; B ve D seçim yetkisini Başkanlık Kuruluna verir.Kaynak: İdari yargı teşkilatı ve yargılama ayrıntıları · Danıştay'ın yapısı: daireler ve kurullar

?Soru 10

I. Avrupa Konseyi üyesi bir ülkede yaşanan olaylar yüzünden dini nedeniyle zulümden haklı olarak korkan yabancı
II. Asya'daki bir ülkede yaşanan olaylar yüzünden siyasi düşüncesi nedeniyle zulümden haklı olarak korkan yabancı
III. Zulüm korkusu olmayan, ama ülkesine dönerse silahlı çatışmadaki ayrım gözetmeyen şiddet nedeniyle ciddi tehditle karşılaşacak yabancı

6458 sayılı Kanun'a göre bu kişilere statü belirleme sonucunda sırasıyla hangi statüler verilir?

✓ B. Avrupa ülkelerindeki olaylar mülteci (m.61), Avrupa dışındakiler şartlı mülteci (m.62), zulüm olmadan ayrım gözetmeyen şiddet riski ikincil koruma (m.63) statüsü doğurur. A ilk ikisini ters çevirir; C ikinci ve üçüncüyü karıştırır; D kitlesel akın olmadan geçici koruma tanır.Kaynak: Milletlerarası usul, vatandaşlık ve yabancılar · Vize, ikamet, sınır dışı, uluslararası koruma
+
Daha fazla soru çözmek ister misin?Hukuk soruları uygulamaya ekleniyor; şimdilik diğer derslerin sorularını çözebilirsin. Yanlışların Hata Defteri'ne kaydedilir.
Soru çöz →