Siyaset biliminin temel kavramları: iktidar, otorite, meşruiyet, devlet ve egemenlik

Siyasetin nasıl tanımlandığını, iktidarın kimde ve nasıl işlediğini, otoritenin hangi kaynaktan meşruiyet aldığını ve devletin kökenini açıklayan kuramları kuramcılarıyla birlikte öğren.

6 durakKPSS A
12 etkinlikeşleştir · sırala · doldur · çöz
0 / 12tamamlanan etkinlik
Sorularuygulamaya ekleniyor
SİYASET BİLİMİ · KAVRAM

Siyaset nedir? Aristoteles'ten Easton'a tanımlar ve yaklaşımlar

Kamu Yönetimi · Siyaset Bilimi · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

✎Konu anlatımı

Siyaset nedir? Siyaset bilimi siyaseti hangi yaklaşımlarla inceler?

Kısa cevap: Siyaset, bir toplumu bağlayan kararların kim tarafından ve nasıl alınacağı üzerine yürüyen mücadele ve uzlaşma sürecidir. Weber onu iktidara katılma ya da iktidarın dağılımını etkileme çabası, Easton “değerlerin otoriter dağıtımı”, Lasswell “kim neyi, ne zaman, nasıl alır” sorusu diye tanımlar. Siyaset bilimi bu süreci kurumsal, davranışsalcı, sistem, rasyonel seçim ve yeni kurumsalcı yaklaşımlarla inceler.

Belediye meclisi kentteki son boş arsaya park mı otopark mı yapılacağını oylarken salonda iki proje değil, iki çıkar grubu, iki seçmen kitlesi ve yaklaşan bir seçim vardır.

Siyasetin tek bir tanımı yoktur, çünkü her tanım “siyasetin alanı nerede biter?” sorusuna farklı cevap verir. Dar tanımlar siyaseti devlet, hükümet ve parti faaliyetleriyle sınırlar. Geniş tanımlar ise kıt kaynakların ve gücün paylaşıldığı her ilişkiyi (iş yeri, okul, hatta aile) siyasal sayar. Sınavda tanım çoğu zaman düşünürüyle birlikte sorulur; bu yüzden tanımı sahibiyle öğrenmek gerekir.

Siyasetin tanımları ve sahipleri
DüşünürSiyaset ne demek?Vurgusu
Aristotelesİnsan “siyasal bir hayvandır” (zoon politikon); siyaset, polis içinde iyi yaşamın aranmasıdırAhlak ve ortak iyi
Machiavelliİktidarı kazanma ve koruma sanatıSiyaseti ahlak ve dinden ayırır
Max Weberİktidara katılma ya da iktidarın dağılımını etkileme çabasıİktidar ve devlet
Harold LasswellKim neyi, ne zaman, nasıl alır?Kaynakların paylaşımı
David EastonDeğerlerin otoriter (bağlayıcı) dağıtımıBağlayıcı karar, sistem
Carl SchmittDost ile düşmanı ayırmakÇatışma, olağanüstü hâl

Siyaset bilimi siyaseti nasıl inceler?

Disiplinin ilk dönemindeki geleneksel-kurumsal yaklaşım anayasaları, meclisleri, hükümetleri hukuki ve tarihsel metinlerden inceliyordu. 1950'lerde ABD'de yükselen davranışsalcılık bunu yetersiz buldu: bakılması gereken yer resmî kurallar değil, seçmenin, milletvekilinin, bürokratın gözlemlenebilir davranışıdır. Sonraki yaklaşımların her biri bir öncekinin boş bıraktığı yere cevap verdi.

Siyaset biliminde yaklaşımlar
YaklaşımDönemAnahtar adKavram
Geleneksel-kurumsal20. yy başı(hukukçu, tarihçi)Anayasa, kurum, normatif soru
Davranışsalcılık1950'ler(ABD siyaset bilimi)Gözlem, anket, değerden arınma
Sistem yaklaşımı1950'ler–60'larEastonGirdi, çıktı, geri bildirim
Rasyonel seçim1950'ler sonrasıDowns, OlsonOrta seçmen, bedavacı
Yeni kurumsalcılık1980'ler(March, Olsen)Kural ve norm, patika bağımlılığı

Davranışsalcılığın en etkili ürünlerinden biri David Easton'ın sistem yaklaşımıdır. Easton siyasal sistemi bir çevre içinde çalışan bir “dönüştürücü” olarak düşünür: çevreden talepler ve destekler girer, sistem bunları kararlara ve politikalara dönüştürür, bu çıktıların sonuçları geri bildirimle yeni girdilere dönüşür.

Easton: siyaset, çevreden gelen talep ve destekleri bağlayıcı kararlara dönüştüren bir sistemdir.Görsel: Sınav Defteri

Talep, siyasal sistemden bir şey istemektir (asgari ücretin artması, yeni bir hastane). Destek ise sisteme bağlılıktır: oy vermek, vergiyi ödemek, yasalara uymak, rejimi meşru saymak. Talep çok, destek az olursa sistem zorlanır.

Rasyonel seçim seçmeni, politikacıyı ve bürokratı kendi çıkarını en çoklaştıran akılcı aktör sayar: Downs'a göre partiler oy için orta seçmene yaklaşır, Olson'a göre büyük gruplarda herkes “bedavacı” olmaya yönelir. Yeni kurumsalcılık kurumlara geri döner ama hukuki metne değil, kuralların ve normların davranışı nasıl biçimlendirdiğine bakar; bir kez seçilen yolun sonraki seçenekleri daraltmasına patika bağımlılığı der.

Akılda kalsın: Tanımı sahibiyle eşle: Easton = değerlerin otoriter dağıtımı, Lasswell = kim, ne, ne zaman, nasıl, Schmitt = dost-düşman, Weber = iktidarın paylaşımı. Yaklaşımlar sırayla: kurum → davranış → sistem → akılcı aktör → kurum yeniden.
Sınavda

Nasıl sorulurBir tanım ya da kavram verilir, hangi düşünüre veya yaklaşıma ait olduğu sorulur; Easton modelinde bir olayın girdi mi çıktı mı olduğu da sık bir kalıptır.

TuzakDestek ile çıktıyı karıştırmaktır: vatandaşın vergi ödemesi sisteme verilen destektir (girdi), meclisin vergi kanunu çıkarması ise çıktıdır. İkinci tuzak, yeni kurumsalcılığı geleneksel kurumsal yaklaşımla aynı saymaktır.

Sınavda işaretle“değerlerin otoriter dağıtımı” Easton'ındır, Lasswell'in değil.

⇄Bilgi eşleştirme tanım → düşünür

?Soru çöz

Easton'ın siyasal sistem modeline göre aşağıdakilerden hangisi sisteme yönelik bir girdi değildir?

✓ C. Kanunun kabulü, sistemin talep ve destekleri dönüştürerek ürettiği bağlayıcı karardır, yani çıktıdır. A sisteme yöneltilen bir taleptir, girdidir; B oy verme yoluyla gösterilen destektir; D vergi ödemek de yasalara uyma biçiminde verilen destektir, çıktıyla karıştırılmamalı.
SİYASET BİLİMİ · KURAM

İktidar: Lukes'un üç boyutu, Gramsci'nin hegemonyası ve Foucault

Kamu Yönetimi · Siyaset Bilimi · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

✎Konu anlatımı

İktidar nedir? Dahl, Bachrach-Baratz, Lukes ve Foucault iktidarı nasıl açıklar?

Kısa cevap: İktidar, birinin başkalarının davranışını kendi istediği yönde etkileyebilme kapasitesidir. Dahl'a göre A'nın B'ye, B'nin başka türlü yapmayacağı bir şeyi yaptırmasıdır (karar verme). Bachrach ve Baratz bazı konuları gündeme hiç getirmemeyi (karar almama), Lukes insanların isteklerini biçimlendirmeyi ekler. Gramsci rızaya dayalı hegemonyayı, Foucault ise merkezsiz, ilişkisel ve bilgiyle iç içe iktidarı anlatır.

Tartışmalı bir maden projesi belediye meclisinde hiç oylanmazsa kimse oylamayı kaybetmez; ama proje sessizce ilerler. İktidar bazen tam da görünmediği yerde çalışır.

Weber iktidarı, bir kişinin direnişe rağmen kendi iradesini gerçekleştirebilme olasılığı diye tanımlar. İktidarla yakın kavramları ayırmak gerekir: güç (zor) fiziksel yaptırım kapasitesidir; nüfuz (etki) ikna ve itibarla sonuç almaktır; otorite ise yönetilenlerce meşru sayılan iktidardır (bir sonraki konu). İktidar tartışmasının asıl sorusu ise şudur: iktidarı nereye bakarak görürüz?

Üç boyut: kararda, gündemde, zihinde

İktidar tartışması içten dışa genişledi: önce kararda, sonra gündemde, sonunda isteklerin kendisinde aranır.Görsel: Sınav Defteri

Çoğulcu düşünür Robert Dahl iktidarı gözlemlenebilir kararlarda arar: kim hangi konuda kendi istediğini kabul ettirdi? Peter Bachrach ve Morton Baratz buna itiraz etti: iktidarın “ikinci yüzü” bazı konuların karar masasına hiç gelmemesini sağlamaktır. Buna karar almama (gündem denetimi) denir. Steven Lukes ise bir adım daha ileri gitti: en etkili iktidar, insanların gerçek çıkarlarına aykırı olanı istemelerini sağlar; bu durumda açık ya da gizli bir çatışma bile yoktur, çünkü yönetilen razıdır.

Gramsci ve Foucault

İtalyan Marksist Antonio Gramsci, egemen sınıfın yalnız zorla değil, okul, kilise, basın gibi sivil toplum kurumları aracılığıyla kendi dünya görüşünü “sağduyu” hâline getirerek yönettiğini söyler. Rızaya dayanan bu üstünlüğe hegemonya denir; Lukes'un üçüncü boyutuyla akrabadır.

Michel Foucault iktidara bambaşka bakar. İktidar birinin elinde tutulan bir mülk değil, toplumun her ilişkisine dağılmış, aşağıdan da gelen bir ilişkiler ağıdır (mikro iktidar). İktidar bilgiyi üretir, bilgi de iktidarı güçlendirir (bilgi-iktidar). Hapishanenin Doğuşu'nda modern toplumu, Bentham'ın tasarladığı ve gözetleneni sürekli görülebilir kılan panoptikon hapishanesine benzetir: disiplin, insanın kendi kendini denetlemesine dönüşür. Nüfusun doğumunu, sağlığını, ömrünü yöneten iktidara ise biyo-iktidar der.

Ek bilgi: Foucault'nun öteki üç kavramı

“Normal” ile “anormal”i ayıran, neyin doğru bilgi sayılacağını belirleyen anlatılara söylem; yönetme tekniklerinin bütününe yönetimsellik; geçmişi iktidar ilişkileri üzerinden okuduğu yönteme soybilim (jeneoloji) der. Üçü de aşağıdaki tabloda Foucault satırındadır; “yer almaz” sorusunda bunları Foucault'ya ait say.

Benzer kavramlar kime ait?
DüşünürKavramları
Foucaultmikro iktidar, bilgi-iktidar, söylem, panoptikon, disiplin, biyo-iktidar, yönetimsellik, soybilim
Gramscihegemonya, rıza ve zor, organik aydın, tarihsel blok
Bourdieuhabitus, alan, sermaye türleri, sembolik şiddet
Habermaskamusal alan, iletişimsel eylem, meşruiyet krizi
Derridayapısöküm
Akılda kalsın: Üç boyut, üç soru: Kim kazandı? (Dahl) → Hangi konu hiç masaya gelmedi? (Bachrach-Baratz) → İnsanlar neden buna razı? (Lukes). Foucault'da iktidar sahip olunan değil, uygulanan bir ilişkidir ve her yerdedir.
Sınavda

Nasıl sorulurBir düşünür verilir, kavramlarından hangisinin ona ait olmadığı sorulur; ya da bir vaka anlatılıp iktidarın hangi boyutunun işlediği istenir.

TuzakYakın düşünürlerin kavramlarını karıştırmaktır: yapısöküm Derrida'nın, habitus Bourdieu'nün, kamusal alan Habermas'ındır; Foucault'nun listesine girmez. İkinci tuzak, karar almamayı (gündem denetimi) üçüncü boyut sanmaktır: konu masaya gelmiyorsa ikinci boyut, insanlar zaten istemiyorsa üçüncü boyuttur.

Sınavda işaretleyapısöküm Foucault değil, Derrida.

✎Boşluk doldurma kavram → düşünür

Foucault, kişinin sürekli izlendiğini düşünerek kendini denetlediği modern disiplini Bentham'ın tasarımına benzetir. Aşılama, doğum oranı ve halk sağlığı politikalarıyla nüfusun yaşamını yöneten iktidara der. Gramsci'ye göre egemen sınıfın okul, basın ve din kurumlarıyla rıza üreterek kurduğu üstünlük adını alır.

panoptikonbiyo-iktidarhegemonyayapısökümhabitus

?Soru çöz

Hava kirliliği yüksek bir sanayi kasabasında halk, fabrikanın sağlıklarına zarar verdiğini düşünmemekte; fabrikayı kasabanın refahının tek kaynağı olarak görüp genişlemesini desteklemektedir. Bu nedenle kirlilik ne meclise taşınmakta ne de tartışılmaktadır. Steven Lukes'a göre bu durumda iktidar hangi biçimde işlemektedir?

✓ A. Halk, gerçek çıkarına (sağlığına) aykırı olanı kendisi istemektedir; ortada bir itiraz bile yoktur. Bu, Lukes'un üçüncü boyutudur. B birinci boyuttur, açık bir oylama ve kazanan gerekir; C ikinci boyutta itiraz eden bir taraf vardır ama konusu masaya getirilmez, burada itiraz doğmamıştır; D otorite kurala dayalı meşru emirdir, tercih biçimlendirmeyi anlatmaz.
SİYASET BİLİMİ · KAVRAM

Otorite ve meşruiyet: Weber'in üç otorite tipi

Kamu Yönetimi · Siyaset Bilimi · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaİktidar nedir? Dahl, Bachrach-Baratz, Lukes ve Foucault iktidarı nasıl açıklar?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

İktidar, birinin başkalarının davranışını kendi istediği yönde etkileyebilme kapasitesidir. Dahl'a göre A'nın B'ye, B'nin başka türlü yapmayacağı bir şeyi yaptırmasıdır (karar verme). Bachrach ve Baratz bazı konuları gündeme hiç getirmemeyi (karar almama), Lukes insanların isteklerini biçimlendirmeyi ekler. Gramsci rızaya dayalı hegemonyayı, Foucault ise merkezsiz, ilişkisel ve bilgiyle iç içe iktidarı anlatır.

İktidarın üç boyutu, Foucault

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Otorite ve meşruiyet nedir? Weber'in geleneksel, karizmatik ve yasal-ussal otorite tipleri nelerdir?

Kısa cevap: Otorite, yönetilenlerin haklı ve uyulması gereken saydığı, yani meşru iktidardır. Weber meşruiyetin kaynağına göre üç ideal tip ayırır: geleneğe ve kutsal sayılan alışkanlıklara dayanan geleneksel, liderin olağanüstü kişisel niteliklerine dayanan karizmatik ve kişisel olmayan, yazılı kurallara dayanan yasal-ussal otorite. Modern devlet ve bürokrasi yasal-ussal otoritenin tipik örneğidir.

Kaymakam bir genelgeyi imzalar, ilçedeki müdürler uygular; kaymakamı yakından tanımazlar, ondan korkmazlar da. Uydukları şey imzanın değil, imzanın dayandığı kuralın gücüdür.

Önceki konuda iktidarın, direnişe rağmen sonuç alabilmek olduğunu gördük. Ama hiçbir yönetim yalnız zorla uzun süre ayakta kalamaz; her yurttaşın başına bir polis dikmek imkânsızdır. Yönetimin kalıcı olması için yönetilenlerin emre gönüllü uyması gerekir. İktidarın bu kabulü kazanmasına meşruiyet, meşru iktidara otorite denir: otorite = iktidar + meşruiyet.

Meşruiyet ile hukukilik (yasallık) aynı şey değildir. Bir yönetim bütün işlemlerini kanuna uygun yapabilir ama halk o kanunları haksız buluyorsa meşruiyet sorunu yaşar. Tersine, kanuna aykırı doğan bir devrim hareketi geniş bir halk desteğiyle meşruiyet kazanabilir.

Weber: meşruiyetin üç kaynağı

Weber'in otorite tipleri
GelenekselKarizmatikYasal-ussal
Meşruiyet kaynağı“Hep böyle olagelmiştir”: gelenek, görenek, soyLiderin olağanüstü, neredeyse kutsal sayılan kişisel nitelikleriHerkes için geçerli, yazılı ve kişisel olmayan kurallar
İtaat kime?Geleneğin belirlediği kişiyeLidere, onun kişiliğineMakama, kişiye değil
Yönetim aygıtıHanedan, kişisel bağımlılarLiderin müritleri, yoldaşlarıLiyakatle seçilen uzman memurlar (bürokrasi)
İstikrarDurağan, değişime kapalıDevrimci ama kısa ömürlüSürekli ve öngörülebilir
ÖrnekVeraset yoluyla tahta çıkan hükümdar, aşiret reisiPeygamber, devrim ya da kurtuluş lideriAnayasal devlet, atanmış vali, seçilmiş başkan

Bu üç tip ideal tiptir: gerçek hayatta saf hâlleriyle bulunmaz, bir yönetimde çoğu zaman iç içe geçer. Seçimle gelen bir lider hem yasal-ussal hem karizmatik otoriteye dayanabilir. Karizma kendine özgü bir sorun taşır: lider ölünce ne olacak? Hareket ya dağılır ya da kurallara, örgüte, ardıllık düzenine bağlanır. Weber buna karizmanın gündelikleşmesi (rutinleşmesi) der; karizma ya geleneksel ya da yasal-ussal otoriteye dönüşür.

Weber yasal-ussal otoritenin en saf örgütlenme biçimini bürokrasi sayar. Bürokrasinin hiyerarşi, yazılı kurallar ve liyakat gibi özelliklerini Kamu yönetimi disiplini sayfasında ayrıntılı göreceğiz.

Ek bilgi: meşruiyet krizi

Jürgen Habermas, gelişmiş kapitalist toplumlarda devletin hem ekonomik büyümeyi hem de refah beklentilerini aynı anda karşılamakta zorlandığını; karşılayamadığında yurttaşların sisteme bağlılığının çözüldüğünü ileri sürer. Bu duruma meşruiyet krizi der.

Akılda kalsın: Üç tip, üç cevap: “Neden itaat ediyorsun?” Hep böyleydi → geleneksel; O olağanüstü biri → karizmatik; Kural böyle → yasal-ussal. Karizma kalıcı olmak için gündelikleşir.
Sınavda

Nasıl sorulurBir yönetim ya da lider betimlenir, Weber'e göre hangi otorite tipine uyduğu sorulur; ya da öncüllerle tiplerin özellikleri verilir.

TuzakSeçimle gelen her lideri karizmatik saymaktır: seçim ve anayasal görev süresi yasal-ussal otoritedir; karizma liderin kişiliğine bağlılıkla ortaya çıkar. Bir başka tuzak, meşruiyeti yasallıkla eşitlemektir.

Sınavda işaretlelider sonrası kurallara bağlanma “karizmanın gündelikleşmesi”dir.

⇄Bilgi eşleştirme vaka → otorite

?Soru çöz

Weber'in yasal-ussal otorite tipiyle ilgili aşağıdaki ifadelerden hangileri doğrudur?

I. İtaat kişiye değil, kişisel olmayan kurallara ve makama yöneliktir.
II. Yönetim aygıtını uzmanlığı ve liyakati esas alınarak seçilen memurlar oluşturur.
III. Meşruiyetini liderin olağanüstü kişisel niteliklerinden alır.

✓ B. Yasal-ussal otoritede itaat kurala ve makama yönelir (I), yönetim aygıtı liyakatli memurlardan oluşan bürokrasidir (II). III karizmatik otoriteyi anlatır. A II'yi dışarıda bırakır, oysa bürokrasi bu tipin aygıtıdır; C ve D karizmanın ölçütünü yasal-ussal tipe katarak tipleri karıştırır.
SİYASET BİLİMİ · DÜŞÜNÜR

Devlet: unsurları ve Hobbes, Locke, Rousseau'da toplum sözleşmesi

Kamu Yönetimi · Siyaset Bilimi · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

✎Konu anlatımı

Devlet nedir, unsurları nelerdir? Hobbes, Locke ve Rousseau'nun toplum sözleşmesi kuramları nasıl farklılaşır?

Kısa cevap: Devlet, belirli bir ülkede yaşayan insan topluluğu üzerinde egemen siyasal iktidarı kullanan sürekli örgüttür; Weber'e göre belli bir toprakta meşru fiziksel şiddet tekelini başarıyla elinde tutan topluluktur. Sözleşme kuramları devleti bireylerin anlaşmasına dayandırır: Hobbes'ta güvenlik için mutlak egemen, Locke'ta doğal hakları koruyan sınırlı yönetim, Rousseau'da genel iradeye dayanan halk egemenliği doğar.

Bir sınır kapısında pasaportunu uzatan yolcu, adını bile bilmediği yüzlerce memurun arkasındaki görünmez yapıyı mührün sesinde duyar: devlet.

Devletin üç kurucu unsuru sayılır: ülke (sınırları belli toprak), insan topluluğu (halk ya da millet) ve bu toplulukta en üstün kararı veren egemen siyasal iktidar. Hukuk, devleti bunlara ek olarak sürekli bir tüzel kişi sayar; yöneticiler değişir, devlet kalır. Max Weber'in ünlü tanımı devleti yaptıklarıyla değil, aracıyla tanımlar: belli bir toprakta meşru fiziksel şiddet tekelini elinde tutmayı başaran insan topluluğu. Burada iki sözcük önemlidir: “tekel” (başka kimse zor kullanamaz) ve “meşru” (bu zor kabul görür).

Modern devletin uluslararası doğum belgesi sayılan Vestfalya Barışı (1648), Avrupa'da Otuz Yıl Savaşları'nı bitirdi ve her devletin kendi ülkesinde en üstün güç olduğu, başkasının iç işine karışılmayacağı fikrini düzenin temeline koydu.

Devlet nereden doğdu?

Kökeni açıklayan kuramlar çeşitlidir: teokratik kurama göre yönetme yetkisi Tanrı'dan gelir; güç kuramına göre devlet güçlülerin zayıflar üzerinde kurduğu tahakkümdür; Marksist kurama göre devlet, sınıf çatışmasının ürünü olarak egemen sınıfın aracıdır ve sınıfsız toplumda sönümlenecektir. Engels bunu Ailenin, Özel Mülkiyetin ve Devletin Kökeni'nde işler. Yeni Çağ'ın baskın açıklaması ise toplum sözleşmesi kuramıdır: insanlar devletten önceki bir “doğa durumunda” yaşıyordu ve bir anlaşmayla devleti kurdular. Üç büyük sözleşmeci aynı yoldan başlar ama farklı yerlere varır.

Aynı yol, üç farklı varış: doğa durumunu nasıl gördüğün, hangi devleti kuracağını belirler.Görsel: Sınav Defteri
Toplum sözleşmesi: Hobbes, Locke, Rousseau
HobbesLockeRousseau
Temel eserLeviathan (1651)Yönetim Üzerine İki İncelemeToplum Sözleşmesi (1762)
EgemenMutlak, bölünmez egemenRızaya dayalı sınırlı yönetimGenel irade, yani halk
Direnme hakkıYok (yalnız can için)Var: hak çiğneyen yönetimeEgemenlik devredilemez
EtkisiMutlak monarşi savunusuLiberalizm, anayasal devletDoğrudan demokrasi

Rousseau'nun kilit kavramı genel iradedir: tek tek bireylerin özel çıkarlarının toplamı (herkesin iradesi) değil, topluluğun ortak iyisine yönelen iradedir. Yasalar genel iradenin ifadesi olduğundan yurttaş yasaya uyarken kendine uyar ve özgür kalır. Locke'un sınırlı yönetim ve rıza fikri ise kuvvetlerin ayrılması düşüncesini hazırladı; Montesquieu Kanunların Ruhu'nda (1748) yasama, yürütme ve yargının ayrı ellerde olması gerektiğini, iktidarı ancak iktidarın durdurabileceğini savundu.

Devlet biçimleri

Devletler iktidarın ülke içinde nasıl bölündüğüne göre de ayrılır. Üniter devlette tek anayasa, tek yasama ve tek yargı vardır; yerel yönetimler yalnız idari yetki kullanır (Türkiye, Fransa). Federal devlette üye devletlerin kendi anayasası ve meclisi vardır ama dışarıya karşı tek devlettir (ABD, Almanya). Konfederasyon ise egemenliğini koruyan devletlerin andlaşmayla kurduğu, ayrılmaya açık birliktir. İkisinin arasındaki bölgeli devlet (İtalya, İspanya) bölgelere sınırlı yasama yetkisi tanır. Bu ayrımların hukuki ölçütleri Hukuk (KPSS A) serisindeki Anayasa hukukunun temel kavramları sayfasında karşılaştırılır.

Akılda kalsın: Sözleşmeyi neden imzaladılar? Hobbes: korktukları için (güvenlik → mutlak egemen). Locke: mülkiyetlerini korumak için (haklar → sınırlı yönetim, isyan hakkı). Rousseau: özgür kalmak için (genel irade → halk egemenliği).
Sınavda

Nasıl sorulurBir görüş aktarılır, hangi sözleşmeciye ait olduğu sorulur; ya da düşünür–eser–kavram eşleşmesi istenir.

TuzakHobbes ile Locke'u karıştırmaktır: doğa durumunu savaş olarak gören ve direnme hakkını tanımayan Hobbes'tur; mülkiyeti doğal hak sayan ve isyan hakkını kabul eden Locke'tur. Rousseau'da genel irade ile “herkesin iradesi” aynı şey değildir.

Sınavda işaretleWeber'in devlet tanımındaki anahtar sözcük “meşru fiziksel şiddet tekeli”dir.

↕Sıralama eserleri eskiden yeniye diz

  1. Locke, Yönetim Üzerine İki İnceleme
  2. Machiavelli, Hükümdar
  3. Rousseau, Toplum Sözleşmesi
  4. Hobbes, Leviathan

?Soru çöz

“Egemenlik devredilemez ve temsil edilemez; çünkü egemenlik, topluluğun ortak iyisine yönelen iradenin kullanılmasından ibarettir. Yasalar bu iradenin ifadesidir ve yurttaş yasaya uyarken kendi iradesine uymuş olur.” Bu görüşler aşağıdaki düşünürlerden hangisine aittir?

✓ D. Devredilemez egemenlik, ortak iyiye yönelen irade (genel irade) ve yasaya uyarak özgür kalma Rousseau'nun görüşleridir. A Hobbes'ta egemenlik sözleşmeyle mutlak egemene devredilir; B Locke temsilî ve sınırlı yönetimi savunur, temsile karşı değildir; C Montesquieu'nün odağı egemenliğin sahibi değil, kuvvetlerin ayrılmasıdır.
SİYASET BİLİMİ · KARŞILAŞTIRMA

Egemenlik: Bodin'in tanımı, millî egemenlik ve halk egemenliği

Kamu Yönetimi · Siyaset Bilimi · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaDevlet nedir, unsurları nelerdir? Hobbes, Locke ve Rousseau'nun toplum sözleşmesi kuramları nasıl farklılaşır?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

Devlet, belirli bir ülkede yaşayan insan topluluğu üzerinde egemen siyasal iktidarı kullanan sürekli örgüttür; Weber'e göre belli bir toprakta meşru fiziksel şiddet tekelini başarıyla elinde tutan topluluktur. Sözleşme kuramları devleti bireylerin anlaşmasına dayandırır: Hobbes'ta güvenlik için mutlak egemen, Locke'ta doğal hakları koruyan sınırlı yönetim, Rousseau'da genel iradeye dayanan halk egemenliği doğar.

Devlet ve toplum sözleşmesi

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Egemenlik nedir? Millî egemenlik ile halk egemenliği arasındaki farklar nelerdir?

Kısa cevap: Egemenlik, bir ülkede en üstün ve başka bir güce bağlı olmayan karar verme gücüdür. Kavramı sistemli biçimde ilk işleyen Jean Bodin egemenliği sürekli ve mutlak güç sayar. Millî egemenlikte egemenlik bölünmez bir bütün olan millete ait olup temsilcilerce kullanılır; halk egemenliğinde her yurttaş egemenlikten pay sahibidir, oy bir haktır ve doğrudan katılım öne çıkar.

Bir milletvekili seçim bölgesindeki fabrikanın kapatılmasına yol açacak bir kanuna “evet” der. Seçmenleri öfkelidir; ama onu görevden almanın hiçbir yolu yoktur. Bu, bir egemenlik anlayışının sonucudur.

Egemenliğin iki yüzü vardır. İç egemenlik, devletin kendi ülkesinde en üstün güç olmasıdır: ondan üstün bir yasa koyucu, yargıç ya da zor kullanan yoktur. Dış egemenlik ise bağımsızlıktır: devlet başka bir devletin emrinde değildir ve diğer devletlerle hukuken eşittir. Önceki konuda gördüğümüz Vestfalya düzeni dış egemenliğin temelidir.

Kavramı ilk kez sistemli biçimde işleyen Fransız hukukçu Jean Bodin'dir (Devlet Üzerine Altı Kitap, 1576). Bodin egemenliği bir devletin sürekli ve mutlak gücü olarak tanımlar; ama egemeni ilahi hukuk ve doğal hukukla bağlı sayar. Hobbes egemenliği bundan da mutlak hâle getirdi. Rousseau ise egemenliği hükümdardan alıp halka verdi.

Egemenlik kimin? Millet mi, halk mı?

Fransız Devrimi sırasında egemenliğin sahibi konusunda iki anlayış çatıştı. Sieyès'in öncüsü olduğu millî egemenlik anlayışında egemenlik, geçmiş ve gelecek kuşakları da kapsayan, yaşayan bireylerden ayrı soyut bir varlık olan millete aittir. 1789 İnsan ve Yurttaş Hakları Bildirisi de egemenliğin özünün millette olduğunu söyler. Rousseau'dan gelen halk egemenliği anlayışında ise egemenlik, somut bireylerden oluşan halka aittir ve her yurttaş ondan eşit bir pay taşır.

Millî egemenlik ve halk egemenliği
Millî egemenlikHalk egemenliği
Egemenliğin sahibiSoyut, bölünmez bir tüzel kişi olarak milletSomut yurttaşlar; her biri eşit pay sahibi
Oy vermekBir görev; oy hakkı sınırlanabilir (sınırlı oy)Egemenlik payından doğan bir hak; genel oy
TemsilciBütün milleti temsil eder, seçmenden talimat almaz (serbest vekâlet)Seçmeninin talimatıyla bağlıdır, geri çağrılabilir (emredici vekâlet)
Demokrasi biçimiTemsilî demokrasiDoğrudan ve yarı doğrudan demokrasi (halkoylaması, halk girişimi)
KuramcıSieyèsRousseau

Türk anayasa geleneği millî egemenliği benimser: 1982 Anayasası'nın 6. maddesine göre “Egemenlik, kayıtsız şartsız Milletindir” ve millet egemenliğini Anayasanın koyduğu esaslara göre yetkili organları eliyle kullanır; egemenliğin kullanılması hiçbir kişiye, zümreye veya sınıfa bırakılamaz. Maddenin anayasal yorumu Vatandaşlık serisindeki 1982 Anayasası'nın genel esasları sayfasında anlatılır. Günümüzde Avrupa Birliği gibi uluslarüstü yapılar, uluslararası insan hakları denetimi ve küresel piyasalar, devletin “kimseye hesap vermeyen” egemenliğini sınırladığı için egemenliğin aşınması ya da dönüşümü tartışılır.

Akılda kalsın: Millet soyut, halk somut. Soyut milleti kimse tek başına temsil edemez, o yüzden temsilci serbesttir ve oy bir görevdir. Somut halkın her üyesi egemenlikten pay taşır, o yüzden oy haktır ve temsilci talimatla bağlıdır.
Sınavda

Nasıl sorulurÖncüllerle verilen özelliklerden hangilerinin millî ya da halk egemenliğine ait olduğu sorulur; Bodin'in tanımı da düşünür–kavram sorusunda çıkar.

TuzakEmredici vekâleti millî egemenliğe yazmaktır: temsilcinin seçmenden talimat alması ve geri çağrılması halk egemenliğinin sonucudur. İkinci tuzak, Bodin'in egemenliğini hiçbir kurala bağlı olmayan güç sanmaktır; Bodin egemeni ilahi ve doğal hukukla bağlı sayar.

Sınavda işaretlegeri çağırma ve emredici vekâlet halk egemenliğinin, serbest vekâlet millî egemenliğin işaretidir.

✎Boşluk doldurma egemenlik kavramları

Egemenliği bir devletin ve mutlak gücü olarak tanımlayan düşünür 'dir. Millî egemenlik anlayışında milletvekili bütün milleti temsil eder ve seçmenden talimat almaz; buna denir.

sürekliBodinserbest vekâletemredici vekâletSieyès

?Soru çöz

Aşağıdakilerden hangileri millî egemenlik anlayışının sonuçları arasında yer alır?

I. Temsilcinin bütün milleti temsil etmesi ve seçmenlerinden talimat almaması
II. Seçmenlerin, görev süresi bitmeden temsilcilerini geri çağırabilmesi
III. Oy hakkının, her yurttaşın egemenlikten aldığı payın doğal sonucu sayılması

✓ A. Millî egemenlikte egemen soyut millettir; temsilci onu bütün olarak temsil eder ve serbest vekâletle görev yapar (I). II geri çağırma, emredici vekâletin, yani halk egemenliğinin aracıdır; III oyu egemenlik payından doğan bir hak saymak da halk egemenliğinindir. Bu yüzden C ve D halk egemenliği öğesi içerir; B ise tamamen halk egemenliğine aittir.
SİYASET BİLİMİ · KURAM

Kim yönetir? Çoğulcu, elitist ve Marksist devlet kuramları, sivil toplum

Kamu Yönetimi · Siyaset Bilimi · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaEgemenlik nedir? Millî egemenlik ile halk egemenliği arasındaki farklar nelerdir?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

Egemenlik, bir ülkede en üstün ve başka bir güce bağlı olmayan karar verme gücüdür. Kavramı sistemli biçimde ilk işleyen Jean Bodin egemenliği sürekli ve mutlak güç sayar. Millî egemenlikte egemenlik bölünmez bir bütün olan millete ait olup temsilcilerce kullanılır; halk egemenliğinde her yurttaş egemenlikten pay sahibidir, oy bir haktır ve doğrudan katılım öne çıkar.

Egemenlik: millî ve halk egemenliği

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Devlette iktidarı kim kullanır? Çoğulcu, elitist ve Marksist kuramlar ile sivil toplum kavramı ne söyler?

Kısa cevap: Çoğulcu kurama göre iktidar rekabet eden çok sayıda grup arasında dağılmıştır ve devlet bu grupların hakemidir (Dahl). Elitist kurama göre her toplumda örgütlü bir azınlık yönetir (Mosca, Pareto, Michels, Mills). Marksist kurama göre devlet egemen sınıfın aracıdır ya da kapitalist düzeni koruyan göreli özerk bir yapıdır. Sivil toplum, devlet ile aile arasındaki gönüllü örgütlenme alanıdır.

Kentte yeni bir alışveriş merkezine izin verilecek mi? Esnaf odası, çevre derneği, inşaat şirketi ve muhtarlar aynı belediye kapısını çalar. Peki kararı gerçekte kim verir?

Önceki konularda devletin ne olduğunu ve egemenliğin kime ait olduğunu gördük. Ama anayasanın “egemenlik milletindir” demesi, kararların gerçekte nasıl alındığını söylemez. Siyaset bilimi bu soruya üç ana cevap verir.

Çoğulculuk: iktidar dağınıktır

Çoğulcu (plüralist) kurama göre toplumda tek bir hâkim grup yoktur; sendikalar, işveren örgütleri, meslek odaları, dernekler kendi çıkarları için rekabet eder ve iktidar bu gruplar arasında dağılır. Devlet bu yarışın tarafsız hakemidir. Robert Dahl Kim Yönetiyor? çalışmasında ABD'nin New Haven kentinde farklı konularda farklı grupların etkili olduğunu gösterdi. Bu görüşe iktidarın ikinci boyutuyla itiraz edildiğini yukarıda gördük: kararlara bakmak, masaya hiç gelmeyen konuları gizler.

Dahl'ın kent araştırması bir cevaptı. Floyd Hunter 1950'lerin başında Atlanta'yı inceleyip kenti seçilmişlerin değil, küçük bir iş çevresinin yönettiğini ileri sürmüştü. Bu yüzden kent düzeyindeki topluluk iktidarı tartışması “Hunter'a karşı Dahl” diye anılır: seçkinci kent incelemesine karşı çoğulcu kent incelemesi.

Ek bilgi: yeni çoğulculuk

Çoğulculuk sonraki dönemde kendini düzeltti. Charles Lindblom'un da aralarında bulunduğu yeni çoğulcular, büyük şirketlerin yatırım ve istihdam kararları yüzünden öteki gruplara göre ayrıcalıklı bir konumda olduğunu kabul etti.

Elitizm: her toplumda bir azınlık yönetir

Elitist (seçkinci) kurama göre hangi rejim olursa olsun yöneten, örgütlü bir azınlıktır. Gaetano Mosca toplumu yöneten ve yönetilen diye ikiye ayırır ve yönetene yönetici sınıf der. Vilfredo Pareto seçkinlerin zamanla yerini başka seçkinlere bıraktığını anlatan elitlerin dolaşımı kavramını geliştirir. Robert Michels, demokratik amaçlı partilerin ve sendikaların bile örgütlendikçe küçük bir kadronun eline geçtiğini oligarşinin tunç yasası ile açıklar: “örgüt diyen oligarşi der.”

C. Wright Mills soruyu kentten ülkeye taşıdı. İktidar Seçkinleri'nde (1956) ABD'de büyük şirket yöneticileri, üst düzey askerler ve siyasetçilerden oluşan üçlü bir tepenin ulusal kararları belirlediğini ileri sürdü.

Marksizm: devlet kimin devleti?

Marx'a göre modern devlet, burjuvazinin ortak işlerini yürüten bir kuruldur. Bu fikir 1960'ların sonunda iki yorum doğurdu. Araçsalcı yorumda (Ralph Miliband) devlet, kapitalistlerin ve onlarla aynı kökenden gelen üst bürokratların doğrudan kullandığı bir araçtır. Yapısalcı yorumda (Nicos Poulantzas) devlet kapitalistlerin tek tek isteklerinden bağımsızdır; sermayenin uzun vadeli çıkarını korumak için gerektiğinde onlara karşı bile karar alabilir. Buna devletin göreli özerkliği denir. Gramsci'nin hegemonya kavramı da bu geleneğin içindedir.

Üç devlet kuramı yan yana
ÇoğulculukElitizmMarksizm
İktidar nerede?Rekabet eden gruplardaÖrgütlü bir azınlıktaEkonomik olarak egemen sınıfta
Devletin rolüTarafsız hakemSeçkinlerin aracıSınıfın aracı / göreli özerk
Anahtar adlarDahlMosca, Pareto, Michels, Mills, HunterMarx, Miliband, Poulantzas
Anahtar kavramÇıkar grupları, rekabetYönetici sınıf, dolaşım, tunç yasaSınıf, göreli özerklik

Sivil toplum

Sivil toplum, devletin dışında kalan, bireylerin gönüllü olarak örgütlendiği alandır: dernekler, vakıflar, sendikalar, meslek kuruluşları. Sınavda en sık iki okuması geçer.

Sivil toplumu kim nasıl okur?
DüşünürSivil toplum
TocquevilleDernekler: demokrasinin okulu, çoğunluğun tiranlığına karşı kalkan
GramsciHegemonyanın kurulduğu alan
Ek bilgi: Hegel ve Habermas

Hegel sivil toplumu aile ile devlet arasındaki ara aşama sayar. Habermas ise kahvehane ve salonlarda doğan akılcı tartışma ortamına kamusal alan der; bu kavramı İktidar konusundaki tabloda Habermas'a ait olarak gördün.

Akılda kalsın: Çoğulcu: “Çok grup, hakem devlet.” Kentte Hunter ↔ Dahl, ülkede Mills. Elitist: “Hep bir azınlık.” Marksist: “Devlet sınıfın.” Elitist dörtlü: Mosca yönetici sınıf, Pareto dolaşım, Michels tunç yasa, Mills iktidar seçkinleri. Araçsalcı Miliband, yapısalcı (göreli özerklik) Poulantzas.
Sınavda

Nasıl sorulurKavram–düşünür eşleştirmelerinden yanlış olanı ya da bir düşünürün hangi kurama ait olduğu sorulur.

TuzakMiliband ile Poulantzas'ı karıştırmaktır: göreli özerklik yapısalcı Poulantzas'ındır. İkinci tuzak, Michels'i çoğulcu saymaktır; tunç yasa elitist bir tezdir.

Sınavda işaretlekent düzeyindeki topluluk iktidarı tartışması Hunter (seçkinci, Atlanta) ile Dahl (çoğulcu, New Haven) arasındadır; Mills'in iktidar seçkinleri ulusal düzeydedir.

⇄Bilgi eşleştirme düşünür → kavram

?Soru çöz

Aşağıdaki kavram–düşünür eşleştirmelerinden hangisi yanlıştır?

✓ C. Göreli özerklik, devleti kapitalistlerin tek tek isteklerinden bağımsız gören yapısalcı Poulantzas'ın kavramıdır; Miliband devleti egemen sınıfın aracı sayan araçsalcı yorumun temsilcisidir. A doğrudur, yönetici sınıf Mosca'nın kavramıdır; B kamusal alan Habermas'ındır; D rızaya dayalı üstünlük Gramsci'nin hegemonyasıdır.

Karma tekrar

Bu sayfadan karışık 6 soru. Sınavdaki gibi konular karışık gelir; hangi konudan olduğunu çözümde görürsün. Birkaç gün sonra yeniden çöz.

?Soru 1

Weber'in yasal-ussal otorite tipiyle ilgili aşağıdaki ifadelerden hangileri doğrudur?

I. İtaat kişiye değil, kişisel olmayan kurallara ve makama yöneliktir.
II. Yönetim aygıtını uzmanlığı ve liyakati esas alınarak seçilen memurlar oluşturur.
III. Meşruiyetini liderin olağanüstü kişisel niteliklerinden alır.

✓ B. Yasal-ussal otoritede itaat kurala ve makama yönelir (I), yönetim aygıtı liyakatli memurlardan oluşan bürokrasidir (II). III karizmatik otoriteyi anlatır. A II'yi dışarıda bırakır, oysa bürokrasi bu tipin aygıtıdır; C ve D karizmanın ölçütünü yasal-ussal tipe katarak tipleri karıştırır.Kaynak: bu sayfa · Otorite ve meşruiyet (Weber)

?Soru 2

Hava kirliliği yüksek bir sanayi kasabasında halk, fabrikanın sağlıklarına zarar verdiğini düşünmemekte; fabrikayı kasabanın refahının tek kaynağı olarak görüp genişlemesini desteklemektedir. Bu nedenle kirlilik ne meclise taşınmakta ne de tartışılmaktadır. Steven Lukes'a göre bu durumda iktidar hangi biçimde işlemektedir?

✓ A. Halk, gerçek çıkarına (sağlığına) aykırı olanı kendisi istemektedir; ortada bir itiraz bile yoktur. Bu, Lukes'un üçüncü boyutudur. B birinci boyuttur, açık bir oylama ve kazanan gerekir; C ikinci boyutta itiraz eden bir taraf vardır ama konusu masaya getirilmez, burada itiraz doğmamıştır; D otorite kurala dayalı meşru emirdir, tercih biçimlendirmeyi anlatmaz.Kaynak: bu sayfa · İktidarın üç boyutu, Foucault

?Soru 3

Aşağıdaki kavram–düşünür eşleştirmelerinden hangisi yanlıştır?

✓ C. Göreli özerklik, devleti kapitalistlerin tek tek isteklerinden bağımsız gören yapısalcı Poulantzas'ın kavramıdır; Miliband devleti egemen sınıfın aracı sayan araçsalcı yorumun temsilcisidir. A doğrudur, yönetici sınıf Mosca'nın kavramıdır; B kamusal alan Habermas'ındır; D rızaya dayalı üstünlük Gramsci'nin hegemonyasıdır.Kaynak: bu sayfa · Kim yönetir? Çoğulculuk, elitizm, Marksizm

?Soru 4

“Egemenlik devredilemez ve temsil edilemez; çünkü egemenlik, topluluğun ortak iyisine yönelen iradenin kullanılmasından ibarettir. Yasalar bu iradenin ifadesidir ve yurttaş yasaya uyarken kendi iradesine uymuş olur.” Bu görüşler aşağıdaki düşünürlerden hangisine aittir?

✓ D. Devredilemez egemenlik, ortak iyiye yönelen irade (genel irade) ve yasaya uyarak özgür kalma Rousseau'nun görüşleridir. A Hobbes'ta egemenlik sözleşmeyle mutlak egemene devredilir; B Locke temsilî ve sınırlı yönetimi savunur, temsile karşı değildir; C Montesquieu'nün odağı egemenliğin sahibi değil, kuvvetlerin ayrılmasıdır.Kaynak: bu sayfa · Devlet ve toplum sözleşmesi

?Soru 5

Aşağıdakilerden hangileri millî egemenlik anlayışının sonuçları arasında yer alır?

I. Temsilcinin bütün milleti temsil etmesi ve seçmenlerinden talimat almaması
II. Seçmenlerin, görev süresi bitmeden temsilcilerini geri çağırabilmesi
III. Oy hakkının, her yurttaşın egemenlikten aldığı payın doğal sonucu sayılması

✓ A. Millî egemenlikte egemen soyut millettir; temsilci onu bütün olarak temsil eder ve serbest vekâletle görev yapar (I). II geri çağırma, emredici vekâletin, yani halk egemenliğinin aracıdır; III oyu egemenlik payından doğan bir hak saymak da halk egemenliğinindir. Bu yüzden C ve D halk egemenliği öğesi içerir; B ise tamamen halk egemenliğine aittir.Kaynak: bu sayfa · Egemenlik: millî ve halk egemenliği

?Soru 6

Easton'ın siyasal sistem modeline göre aşağıdakilerden hangisi sisteme yönelik bir girdi değildir?

✓ C. Kanunun kabulü, sistemin talep ve destekleri dönüştürerek ürettiği bağlayıcı karardır, yani çıktıdır. A sisteme yöneltilen bir taleptir, girdidir; B oy verme yoluyla gösterilen destektir; D vergi ödemek de yasalara uyma biçiminde verilen destektir, çıktıyla karıştırılmamalı.Kaynak: bu sayfa · Siyaset nedir? Tanımlar, yaklaşımlar
+
Daha fazla soru çözmek ister misin?Kamu Yönetimi soruları uygulamaya ekleniyor; şimdilik diğer derslerin sorularını çözebilirsin. Yanlışların Hata Defteri'ne kaydedilir.
Soru çöz →