Katma değer vergisi: konunun üç kapısı, mükellef, sorumlu ve vergiyi doğuran olay
Hukuk · Vergi Hukuku · Okuma 6 dk · 2 etkinlik
Önce hatırlaGayrimenkul sermaye iradına hangi mal ve haklar girer? Telif hakkının kiralanmasından doğan gelir hangi unsurdur? Zirai kazancın sınırı nedir?Bu konunun bağlandığı sayfadan (Gelir ve kurumlar vergisi). Önce kendin cevapla, sonra aç.
Gayrimenkul sermaye iradı, kanunda sayılan mal ve hakların sahibi, zilyedi ya da kiracısı tarafından kiraya verilmesinden doğar; arazi ve binanın yanında marka, patent, telif ve gemi de bu listededir (GVK m.70). Telif ve ihtira beratını müellif, mucit ya da kanuni mirasçısı kiralarsa gelir serbest meslek kazancıdır. Ticari ya da zirai işletmeye dahil malın kirası ticari ya da zirai kazanca girer.
Sermaye iratları ve zirai kazanç
✎Konu anlatımı
KDV'nin konusuna hangi işlemler girer? Mükellef ve vergi sorumlusu kimdir? Vergiyi doğuran olay hangi anda gerçekleşir, fatura önce düzenlenirse ne olur?
Kısa cevap: KDV'nin konusu üç gruptur: ticari, sınai, zirai ve serbest meslek faaliyeti çerçevesindeki teslim ve hizmetler; her türlü ithalat; faaliyetin niteliğine bakılmadan sayılan işlemler (GVK m.70'teki mal ve hakların kiralanması, şans oyunları gibi) (KDVK m.1). Mükellef kural olarak teslimi ya da hizmeti yapandır. Vergiyi doğuran olay teslim ya da hizmetin yapılmasıdır; fatura önce düzenlenirse fatura anında doğar (m.10).Emekli bir öğretmen, kendi dairesini bir şirkete büro olarak kiraladı ve hiçbir ticari faaliyeti yok. Kira bedeli KDV'ye tabi midir?
KDV'nin indirim mekanizması, ÖTV'nin listeleri ve servet vergilerinin ana çizgisi Maliye (KPSS A) serisindeki Türk vergi sistemi sayfasında anlatıldı. Bu sayfa İYÖS'ün sorduğu ayrıntıya iner: hangi işlem hangi vergiye girer, mükellef kim, vergiyi doğuran olay hangi an.
Konunun üç kapısı
KDV'ye girmenin ilk kapısı faaliyettir: ticari, sınai, zirai ya da serbest meslek faaliyeti çerçevesinde yapılan teslim ve hizmetler. İkinci kapı ithalattır: faaliyet aranmaz, her türlü mal ve hizmet ithalatı vergiye tabidir. Üçüncü kapı, faaliyetin niteliğine bakılmadan kanunda sayılan işlemlerdir: posta ve telekomünikasyon, şans oyunları, profesyonel gösteri ve maçlar, müzayede satışları, boru hattıyla taşıma, GVK m.70'teki mal ve hakların kiralanması ve kamu kurumlarına ait işletmelerin ticari teslim ve hizmetleri (KDVK m.1/3). Gelir ve kurumlar vergisi sayfasında gayrimenkul sermaye iradına giren mal ve hakları gördük; aynı liste burada KDV'nin konusunu genişletir. Girişteki öğretmenin kira geliri faaliyet olmasa da m.1/3-f gereği KDV'nin konusuna girer; ama iktisadi işletmeye dahil olmayan taşınmazın kiralanması m.17/4-d ile istisna edildiği için vergi hesaplanmaz. Aynı kişi otomobilini kiralasaydı istisna olmadığı için KDV doğardı.
Mükellef ve sorumlu
Mükellef kural olarak teslimi ya da hizmeti yapan, ithalatta ithal eden, kiralamada kiraya verendir (m.8/1). Vergiye tabi bir işlem olmadığı hâlde faturada KDV gösteren de gösterdiği vergiyi ödemekle yükümlüdür (m.8/2). Mükellefin Türkiye'de ikametgâhı, işyeri, kanuni ve iş merkezi yoksa ya da gerekli görülen hâllerde Hazine ve Maliye Bakanlığı işlemin tarafını vergi sorumlusu yapabilir (m.9); kısmi ya da tam tevkifat bu yetkiye dayanır.
Vergiyi doğuran olay ve oran
Vergiyi doğuran olay malın teslimi ya da hizmetin yapılmasıdır; teslimden önce fatura düzenlenirse faturada gösterilen miktarla sınırlı olarak faturanın düzenlenmesi; kısım kısım teslimde her kısmın teslimi; malın alıcıya gönderilmesinde nakliyeye başlanması; enerji dağıtımında bedelin tahakkuku; ithalatta gümrük vergisi ödeme yükümlülüğünün başlaması anında doğar (m.10). Kanundaki oran %10'dur; Cumhurbaşkanı bunu dört katına kadar artırmaya ve %1'e kadar indirmeye yetkilidir (m.28). 2026'da uygulanan oranlar bu yetkiyle belirlenmiş %20, %10 ve %1'dir.
Nasıl sorulurBir işlemin KDV'nin konusuna girip girmediği ya da vergiyi doğuran olayın hangi an olduğu öncüllerle sorulur.
TuzakTicari faaliyeti olmayan kişinin her işlemini KDV dışı saymak; ithalat ve sayılan işlemler faaliyet aramaz.
Sınavda işaretlekanunda yazan %10 genel oran, Cumhurbaşkanı kararıyla %20 uygulanır.
✎Boşluk doldurma KDV'nin temeli
Teslimden önce fatura düzenlenirse vergiyi doğuran olay, faturada gösterilen miktarla sınırlı olarak anında gerçekleşir. KDV'de mükellef kural olarak teslimi ya da hizmeti kişidir. KDV Kanunu'nda yazılı genel oran yüzde olup Cumhurbaşkanı bu oranı değiştirebilir.
?Soru çöz
3065 sayılı Katma Değer Vergisi Kanunu'na göre aşağıdaki işlemlerden hangileri, işlemi yapanın ticari faaliyeti olmasa da KDV'nin konusuna girer?
I. Bir emeklinin kendi kullanımı için yurt dışından bir bilgisayar ithal etmesi
II. Bir kişinin yazlığındaki eşyaları komşusuna satması
III. Bir öğretmenin kendi otomobilini bir şirkete aylık bedelle kiraya vermesi