Hukuk sosyolojisi: yaşayan hukuk, dayanışma türleri, meşruiyet, hukuk ve toplumsal değişme

Hukuku toplumsal bir olgu olarak inceleyen kuramcıları, hukukun toplumu nasıl değiştirdiğini ya da toplumdan nasıl etkilendiğini ve hukukun etkinliği sorununu öğren.

6 durakHMGS · İYÖS
12 etkinlikeşleştir · sırala · doldur · çöz
0 / 12tamamlanan etkinlik
Sorularuygulamaya ekleniyor
HUKUK SOSYOLOJİSİ · KAVRAM

Hukuk sosyolojisi: hukuku bir olgu olarak incelemek

Hukuk · Hukuk Felsefesi ve Sosyolojisi · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaKelsen'in saf hukuk kuramı nedir? Normlar kademesi ve temel norm ne anlama gelir; geçerlilik ile etkinlik nasıl ayrılır?Bu konunun bağlandığı sayfadan (Hukuk felsefesi akımları). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Kelsen'in saf hukuk kuramı, hukuk bilimini ahlaktan, siyasetten ve sosyolojiden arındırıp yalnızca normları incelemeyi amaçlar. Bir norm geçerliliğini ancak bir üst normdan alır; böylece anayasadan yargı kararına uzanan normlar kademesi oluşur. Zincirin sonunda konulmamış, varsayılan temel norm durur. Etkinlik geçerliliğin şartıdır, sebebi değildir.

Kelsen: saf hukuk kuramı ve temel norm

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Hukuk sosyolojisi neyi inceler? Hukuk dogmatiği ve hukuk felsefesinden farkı nedir? Montesquieu neden alanın öncüsü sayılır?

Kısa cevap: Hukuk sosyolojisi hukuku toplumsal bir olgu olarak inceler: hukukun nasıl doğduğunu, toplumda nasıl işlediğini, insanların ona neden uyduğunu ya da uymadığını araştırır. Hukuk dogmatiği yürürlükteki normu yorumlar, hukuk felsefesi hukukun ne olması gerektiğini sorar; sosyoloji ise olanı gözlemle açıklar. Montesquieu kanunları toplumun koşullarına bağlayarak alanın öncüsü oldu.

Bir araştırmacı, bir ilçedeki konut kira sözleşmelerinin çoğunda tahliye taahhüdünün sözleşmeyle aynı gün ve tarihi boş bırakılarak alındığını saptıyor. Bu bulgu hangi disiplinin konusudur?

Aynı kural üç ayrı soruya konu olabilir. Kira sözleşmesi sayfasında gördüğümüz yazılı tahliye taahhüdü, kanuna göre ancak kiralanan teslim edildikten sonra verilirse sonuç doğurur (TBK m.352/1). Hukuk dogmatiği bu kuralı yorumlar: "Teslimden önce alınan taahhüt geçerli midir?" Hukuk felsefesi kuralın değerini sorar: "Zayıf tarafı koruyan bu sınır adil midir?" Hukuk sosyolojisi ise olanı inceler: kural toplumda gerçekten nasıl işliyor, insanlar ona neden uyuyor ya da onu nasıl dolanıyor? Yöntemi gözlem, anket, istatistik, dosya ve karar incelemesidir; normun geçerliliğini değil, toplumsal etkisini ölçer. Girişteki bulgu bu yüzden hukuk sosyolojisinin konusudur: kural kitapta bir şey söylüyor, uygulamada başka bir şey oluyor.

Kelsen'in dışarıda bıraktığı soru

Hukuk felsefesi akımları sayfasında gördüğümüz Kelsen, hukuk bilimini sosyolojiden arındırmış ve insanların hukuka neden uyduğu sorusunu bilinçli olarak dışarıda bırakmıştı. Hukuk sosyolojisi tam bu soruyla uğraşır. İki bakış birbirini dışlamaz: Kelsen de hukuk düzeninin bütün olarak etkin olmasını geçerliliğin şartı sayıyordu; etkinliği ölçmek ise sosyolojinin işidir. Disiplin 19. yüzyılın sonunda ve 20. yüzyılın başında Durkheim, Weber ve Ehrlich'in çalışmalarıyla kuruldu.

Öncü: Montesquieu

Devlet kuramları ve egemenlik sayfasında Montesquieu'yü kuvvetler ayrılığıyla tanımıştık. Aynı eser, Kanunların Ruhu (1748), hukuk sosyolojisinin de öncüsü sayılır. Montesquieu kanunları "şeylerin doğasından çıkan zorunlu ilişkiler" olarak tanımlar ve bir ülkenin kanunlarını iklimi, toprağı, nüfusu, dini, gelenekleri, ticareti ve yönetim biçimiyle birlikte açıklar; bu ilişkilerin bütününe kanunların ruhu der. Sonuç açıktır: bir halk için yapılan kanunların başka bir halka uyması büyük bir rastlantıdır. Bu uyarı, başka ülkeden kanun alan her toplumda yeniden tartışılır; son konuda Türk resepsiyonuyla bu tartışmaya döneceğiz.

Hukukla uğraşan üç disiplin
DisiplinSorduğu soruYöntemTahliye taahhüdü örneği
Hukuk dogmatiğiYürürlükteki hukuk nedir, nasıl yorumlanır?Kanun, içtihat, öğretiTeslimden önce alınan taahhüt geçerli mi?
Hukuk felsefesiHukuk nedir, nasıl olmalıdır?Kavram ve değer çözümlemesiKiracıyı koruyan sınır adil mi?
Hukuk sosyolojisiHukuk toplumda nasıl işler?Gözlem, anket, istatistik, dosya incelemesiTaahhütler uygulamada nasıl alınıyor?
Akılda kalsın: Dogmatik: geçerli norm; felsefe: ne olmalı; sosyoloji: ne oluyor. Sosyoloji etkinliği ölçer, geçerliliği değil. Montesquieu: kanunlar şeylerin doğasından çıkan ilişkiler; bir halkın kanunu ötekine ancak rastlantıyla uyar.
Sınavda

Nasıl sorulurBir araştırma sorusunun hangi disipline ait olduğu ya da Montesquieu'nün hukuk sosyolojisine katkısı sorulur.

TuzakMontesquieu'yü yalnız kuvvetler ayrılığıyla anıp kanunları toplumsal koşullara bağlayan yaklaşımını Durkheim'a vermek.

Sınavda işaretlehukuk sosyolojisi normun geçerliliğini değil, toplumdaki işleyişini ve etkisini inceler.

⇄Bilgi eşleştirme soru → yaklaşım

?Soru çöz

Aşağıdakilerden hangisi hukuk sosyolojisinin bir araştırma sorusudur?

✓ C. Bir kuralın toplumda doğurduğu fiilî sonucu gözlem ve istatistikle ölçmek hukuk sosyolojisinin işidir. A yürürlükteki normu yorumlayan dogmatik bir sorudur; B ve D hukukun ne olduğuna ilişkin hukuk felsefesi sorularıdır.
HUKUK SOSYOLOJİSİ · KURAM

Marx ve Durkheim: hukuk sınıfın aracı mı, dayanışmanın aynası mı?

Hukuk · Hukuk Felsefesi ve Sosyolojisi · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaDevletin kökeni hakkındaki kuramlar nelerdir? Aile kuramı, kuvvet kuramı, sözleşme kuramı ve tarihî-evrimci kuram neyi savunur?Bu konunun bağlandığı sayfadan (Devlet kuramları ve egemenlik). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Teokratik kurama göre devlet ilahi iradeye, aile kuramına göre ailenin genişlemesine, kuvvet kuramına göre güçlü grubun zayıfı boyunduruk altına almasına, sözleşme kuramına göre bireylerin anlaşmasına, Marksist kurama göre sınıf çatışmasına dayanır. Bugün baskın görüş, devletin tek bir sebebe değil uzun bir tarihsel gelişmeye dayandığını söyleyen tarihî-evrimci kuramdır.

Devletin kökeni kuramları

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Marx'a göre hukukun toplumdaki yeri nedir? Durkheim'ın mekanik ve organik dayanışması ile baskıcı ve onarıcı hukuku nasıl ayrılır?

Kısa cevap: Marx'a göre hukuk, üretim ilişkilerinden oluşan ekonomik altyapının belirlediği bir üstyapı kurumudur ve egemen sınıfın çıkarını korur; sınıfsız toplumda devletle birlikte sönümlenecektir. Durkheim'a göre hukuk toplumsal dayanışmanın görünür göstergesidir: benzerliğe dayanan mekanik dayanışmada baskıcı hukuk, iş bölümüne dayanan organik dayanışmada onarıcı hukuk ağır basar.

Bir köyde ortak değerleri çiğneyen kişi herkesin önünde cezalandırılıyor. Büyük bir kentte ise iki şirketin uyuşmazlığı, bozulan dengeyi eski hâline getiren bir tazminatla bitiyor. Durkheim bu farkı neyle açıklar?

Devlet kuramları ve egemenlik sayfasında gördüğümüz Marksist kuram devleti mülk sahibi sınıfın baskı aracı sayıyordu; hukuk da aynı yere oturur. Marx'a göre toplumun temeli, üretim ilişkilerinden oluşan ekonomik altyapıdır; hukuk, siyaset, din ve ahlak bu temelin üzerinde yükselen üstyapıdır ve altyapı değişince değişir. Hukuk tarafsız değildir: üretim araçlarına sahip sınıfın iradesine genel kural biçimi verir; mülkiyet ve sözleşme özgürlüğü bu yüzden burjuva hukukunun çekirdeğidir. Sınıfların kalkacağı toplumda devlet de hukuk da sönümlenecektir. Marx ayrı bir hukuk sosyolojisi yazmadı; ama hukuku ekonomik yapıyla açıklama ve onu bir çatışmanın ürünü sayma fikri, sonraki eleştirel yaklaşımların kaynağı oldu.

Durkheim: dayanışma türleri ve hukuk

Émile Durkheim Toplumsal İş Bölümü'nde (1893) hukuku, doğrudan gözlenemeyen toplumsal dayanışmanın görünür göstergesi olarak kullandı: bir toplumun nasıl bir arada durduğunu anlamak için hukukunun türüne bakmak yeter. Küçük ve birbirine benzeyen bireylerden oluşan toplumlarda mekanik dayanışma vardır; insanları ortak inançlar ve güçlü bir ortak bilinç bağlar. Suç bu ortak bilince saldırıdır, toplumun tepkisi cezadır; hukuk baskıcı niteliktedir. Nüfus ve toplumsal yoğunluk arttıkça iş bölümü gelişir, bireyler farklılaşır ve birbirine muhtaç hâle gelir: bu organik dayanışmadır. Ağırlık onarıcı hukuka geçer; medeni hukuk, borçlar, ticaret, usul, idare ve anayasa hukuku ihlali cezalandırmaktan çok bozulan ilişkiyi eski hâline getirmeyi amaçlar. Girişteki köy mekanik, kent organik dayanışmanın örneğidir. İş bölümü kuramının ekonomik yanı Çalışma Ekonomisi ve Endüstri İlişkileri (KPSS A) serisindeki Çalışma sosyolojisi ve endüstri ilişkileri sayfasında anlatılıyor.

Benzerlik ortak bilinci ve cezayı, farklılaşma karşılıklı bağımlılığı ve onarıcı hukuku büyütür.Görsel: Sınav Defteri
Durkheim'da dayanışma ve hukuk
ÖlçütMekanik dayanışmaOrganik dayanışma
Bağın kaynağıBenzerlik, güçlü ortak bilinçİş bölümü, karşılıklı bağımlılık
Hukuk türüBaskıcı hukuk (ceza)Onarıcı hukuk (medeni, ticaret, usul, idare, anayasa)
Yaptırımın amacıOrtak bilince saldırıyı cezalandırmakBozulan durumu eski hâline getirmek
Akılda kalsın: Marx: altyapı → üstyapı; hukuk egemen sınıfın aracı; sınıfsız toplumda sönümlenir. Durkheim: hukuk = dayanışmanın göstergesi; mekanik → baskıcı, organik → onarıcı; geçişin sebebi iş bölümü.
Sınavda

Nasıl sorulurBir hukuk dalının Durkheim'a göre baskıcı mı onarıcı mı olduğu ya da dayanışma türüyle hukuk türünün eşleştirilmesi sorulur.

TuzakMekanik ve organik dayanışmayı ters eşleştirmek; organik dayanışma iş bölümünün geliştiği modern toplumundur.

Sınavda işaretleDurkheim'da medeni ve ticaret hukuku onarıcıdır, ceza hukuku baskıcıdır.

↕Sıralama mekanikten organiğe

  1. İş bölümü gelişir, bireyler farklılaşır
  2. Onarıcı hukuk baskıcı hukukun önüne geçer
  3. Birbirine benzeyen bireylerden oluşan küçük topluluk
  4. Bireyler birbirine bağımlı hâle gelir
  5. Nüfus ve toplumsal yoğunluk artar

?Soru çöz

Durkheim'ın sınıflandırmasına göre aşağıdaki hukuk dallarından hangileri onarıcı hukuk içinde yer alır?

I. Ticaret hukuku
II. Ceza hukuku
III. Hukuk muhakemeleri (usul) hukuku

✓ A. Ticaret ve usul hukuku bozulan ilişkiyi eski hâline getirmeyi amaçlar; Durkheim'a göre onarıcıdır. II ceza hukuku ortak bilince saldırıya tepki olan baskıcı hukukun tipik örneğidir. B yalnız baskıcı hukuku, C ve D ceza hukukunu onarıcı sayar.
HUKUK SOSYOLOJİSİ · TÜR

Weber: hukukun dört tipi ve rasyonelleşme

Hukuk · Hukuk Felsefesi ve Sosyolojisi · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaTarihçi hukuk okulu neyi savunur? Savigny–Thibaut tartışması nedir? Çıkarlar içtihadı kavramlar içtihadından nasıl ayrılır?Bu konunun bağlandığı sayfadan (Hukuk felsefesi akımları). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Tarihçi okula göre hukuk, dil gibi bir halkın ortak bilincinden (halk ruhu) yavaş yavaş doğar; Savigny bu yüzden Thibaut'nun önerdiği ortak Alman medeni kanununa 1814'te karşı çıktı. Okulun soyut kavram sistemi kavramlar içtihadına dönüştü. Jhering hukukun amacını ve çıkarları öne çıkardı; Heck'in çıkarlar içtihadı hâkimden kanun koyucunun çıkar değerlendirmesine sadık kalmasını ister.

Tarihçi okul, kavramlar ve çıkarlar içtihadı

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Weber hukuku nasıl tanımlar? Formel-materyel ve rasyonel-irrasyonel hukuk ayrımı nedir; kadı adaleti ne anlama gelir?

Kısa cevap: Weber'e göre hukuk, uyulmasını sağlamak için özel bir zorlayıcı kadronun bulunduğu düzendir. Hukuku iki ölçütle sınıflar: karar hukukun iç ölçütlerine mi (formel) dış değerlere mi (materyel) dayanıyor, genel kurallarla denetlenebiliyor mu (rasyonel)? Modern Batı hukuku formel-rasyoneldir; somut olayda değer yargısıyla karar vermeyi "kadı adaleti" diye niteler.

Üç uyuşmazlık: birinde sanığın suçlu olup olmadığı, kutsal sayılan bir sınamadan zarar görmeden çıkıp çıkmadığına bakılarak anlaşılıyor; ikincisinde yargıç her olayı genel bir kurala bağlamadan, o olaydaki hakkaniyet duygusuyla çözüyor; üçüncüsünde mahkeme yazılı kanunun soyut kurallarını mantıkla olaya uyguluyor. Weber bu üç kararı nasıl adlandırır?

Max Weber'in hukuk sosyolojisi, ölümünden sonra yayımlanan Ekonomi ve Toplum'un (1922) bir bölümüdür. Weber'e göre bir düzeni hukuk yapan, ihlal edildiğinde uyulmasını sağlamak ya da ihlali cezalandırmak için özel bir zorlayıcı kadronun (hâkim, kolluk, icra görevlisi) bulunmasıdır; gelenek ve ahlak böyle bir kadrodan yoksundur. Meşru otoritenin üç tipi (geleneksel, karizmatik, yasal-ussal) Kamu Yönetimi (KPSS A) serisindeki Siyaset biliminin temel kavramları sayfasında anlatılıyor. Hukuk açısından önemli olan, yasal-ussal otoritenin meşruiyetini kişiden değil, usulüne göre konmuş soyut kurallardan almasıdır.

İki ölçüt, dört tip

Weber hukuk yaratma ve uygulamayı iki ölçütle sınıflar. Formel–materyel ölçütü kararın neye dayandığını sorar: hukukun kendi iç ölçütlerine mi, yoksa din, ahlak, siyaset gibi dış değerlere mi? Rasyonel–irrasyonel ölçütü kararın genel ve önceden bilinen kurallarla denetlenebilir olup olmadığını sorar. İki ölçüt dört ideal tip verir. Formel-irrasyonel hukukta karar, aklın denetleyemeyeceği biçimsel bir araçtan, kehanetten ya da sınamadan (ordali) çıkar. Materyel-irrasyonel hukukta yargıç her olayı kendi etik ya da siyasi değerlendirmesiyle tek tek çözer. Materyel-rasyonel hukukta karar sistemlidir ama dinî ya da ideolojik ilkelerden türetilir. Formel-rasyonel hukukta soyut kurallar mantıksal bir sistem içinde olaya uygulanır.

Weber'in hukuk tipleri
Formel (hukukun iç ölçütü)Materyel (dış değerler)
İrrasyonelOrdali, kehanet, biçimsel sınamaHer olayda somut değerlendirme ("kadı adaleti")
RasyonelSoyut kuralların mantıksal sistemi (modern Batı hukuku)Dinî ya da ideolojik ilkelerden sistemli türetme

Rasyonelleşme ve kadı adaleti

Weber modern Batı hukukunu, Hukuk felsefesi akımları sayfasında gördüğümüz pandektistlerin kavram sisteminde doruğa ulaşan formel-rasyonel tipin örneği sayar; bu tip hesaplanabilirlik ve öngörülebilirlik sağladığı için kapitalist ekonomiyle uyumludur. Materyel-irrasyonel tipi anlatırken kadı adaleti benzetmesini kullanır: önüne gelen olayı genel kurala bağlamadan somut hakkaniyet duygusuyla çözen yargıç imgesi. Benzetme bir ideal tiptir; tarih araştırmaları gerçek kadı yargısının fıkıh kurallarına bağlı olduğunu göstererek onu eleştirir. Kadı yargısının gerçek işleyişini Eski Türk ve İslam hukuku sayfasında göreceğiz. Girişteki üç karar sırasıyla formel-irrasyonel, materyel-irrasyonel ve formel-rasyonel tiptedir.

Akılda kalsın: Hukuk = zorlayıcı kadro güvencesi. Formel/materyel: iç ölçüt mü, dış değer mi; rasyonel/irrasyonel: genel kuralla denetlenebilir mi. Modern Batı: formel-rasyonel. Kadı adaleti: materyel-irrasyonel ideal tip.
Sınavda

Nasıl sorulurBir karar biçiminin Weber'in hangi hukuk tipine girdiği ya da hukukun tanımındaki zorlayıcı kadro unsuru sorulur.

TuzakOrdaliyi materyel-irrasyonel saymak; karar biçimsel bir işaretten çıktığı için formel-irrasyoneldir.

Sınavda işaretleWeber'in tipleri ideal tiplerdir; hiçbir somut hukuk düzeni tek bir tipe birebir uymaz.

⇄Bilgi eşleştirme ifade → Weber'in kavramı

?Soru çöz

Bir toplumda (1) suçluluk, sanığın kutsal sayılan bir sınamadan zarar görmeden çıkıp çıkmamasına göre belirlenmekte; (2) bir yargıç her uyuşmazlığı genel bir kurala bağlamadan o olaydaki hakkaniyet duygusuyla çözmekte; (3) kararlar, bir dinî metinden sistemli olarak türetilmiş ilkelere dayandırılmaktadır. Weber'in sınıflandırmasına göre bu durumlar sırasıyla hangi hukuk tiplerine örnektir?

✓ D. Sınama (ordali) aklın denetleyemediği biçimsel bir işarete dayanır: formel-irrasyonel. Genel kurala bağlanmayan somut değerlendirme materyel-irrasyonel, dinî ilkelerden sistemli türetme materyel-rasyoneldir. A ordaliyi rasyonel sayar; B ilk iki tipi yer değiştirir; C somut değerlendirmeyi sistemli, dinî türetmeyi formel sayar.
HUKUK SOSYOLOJİSİ · KURAM

Ehrlich ve Gurvitch: devletin dışındaki hukuk

Hukuk · Hukuk Felsefesi ve Sosyolojisi · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaSerbest hukuk hareketi neyi savunur? Amerikan realizmi ile İskandinav realizmi arasındaki fark nedir?Bu konunun bağlandığı sayfadan (Hukuk felsefesi akımları). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Serbest hukuk hareketi (Gény, Kantorowicz) kanunun boşluklu olduğunu ve hâkimin boşluğu toplumun ihtiyaçlarını gözeterek doldurması gerektiğini savunur; TMK m.1/2 bu tartışmanın izini taşır. Amerikan realizmi hukuku mahkemelerin ne yapacağının öngörüsü sayar. İskandinav realizmi hak ve ödev kavramlarını metafizik bulur ve hukuku psikolojik, toplumsal bir olgu olarak açıklar.

Serbest hukuk, Amerikan ve İskandinav realizmi

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Ehrlich'in yaşayan hukuk kavramı nedir? Karar normları ile toplumsal normlar nasıl ayrılır? Hukuki çoğulculuk ne anlama gelir?

Kısa cevap: Ehrlich'e göre hukukun gelişiminin ağırlık merkezi yasama, yargı ya da hukuk bilimi değil, toplumun kendisidir. Aile, köy, şirket gibi toplumsal birliklerin iç düzenini belirleyen ve kanunda yazmasa da fiilen uyulan kurallar yaşayan hukuktur. Hukuki çoğulculuk, aynı toplumda devlet hukuku yanında başka hukuk düzenlerinin de bulunduğunu söyler.

Bir hukukçu, bir dağ köyünde mera kullanımının, sulama sırasının ve düğünde verilen hediyelerin geri istenip istenmeyeceğinin, kimse kanuna bakmadan kuşaklardır aynı kurallarla düzenlendiğini görüyor. Bu kurallar hukuk mudur?

Eugen Ehrlich, Avusturya-Macaristan'ın Bukovina bölgesinde, birçok halkın kendi gelenekleriyle yan yana yaşadığı bir ortamda çalıştı ve kanun kitabındaki hukuk ile insanların gerçekten uyduğu hukukun aynı olmadığını gördü. Hukuk Sosyolojisinin Temelleri'nde (1913) tezini şöyle koydu: hukukun gelişiminin ağırlık merkezi ne yasada, ne hukuk biliminde, ne de yargı kararlarındadır; toplumun kendisindedir. Toplumsal birliklerin, ailenin, köyün, derneğin, şirketin iç düzenini belirleyen ve kanunda yazmasa da fiilen uyulan kurallar yaşayan hukuktur. Ehrlich bu hukuku bulmak için mahkeme kararlarından çok sözleşmelere, ticari belgelere ve gündelik davranışa bakılmasını önerdi.

Karar normları ve toplumsal normlar

Ehrlich mahkemelerin uyuşmazlığı çözmek için kullandığı karar normlarını, insanların gündelik hayatta uyduğu toplumsal normlardan ayırır. Hayatın büyük bölümü hiç mahkemeye gitmeden toplumsal normlarla işler; karar normları ancak bir uyuşmazlık çıktığında devreye girer. Bu yüzden devlet hukuku hukukun tamamı değil, bir parçasıdır. Hukuk felsefesi akımları sayfasında gördüğümüz serbest hukuk hareketinin de bir temsilcisi olan Ehrlich, hâkimin yaşayan hukuku dikkate almasını istedi. TMK m.1/2'nin, kanunda uygulanabilir hüküm yoksa hâkimi önce örf ve âdet hukukuna yöneltmesi, yaşayan hukuka devlet hukukunda açılan bir kapıdır.

Hukuki çoğulculuk

Ehrlich'in düşüncesi hukuki çoğulculuk fikrini besledi: aynı toplumsal alanda devlet hukuku yanında başka hukuk düzenleri de bulunur. Georges Gurvitch her toplumsal grubun kendi düzenini ürettiğini ve bu "toplumsal hukukun" devletin koyduğu hukuktan önce geldiğini savundu. Çoğulculuk özellikle devlet hukukunun yerel örf ve dinî hukukla yan yana yaşadığı sömürge toplumlarında incelendi. Girişteki köy kuralları bu anlamda yaşayan hukuktur. Bir uyuşmazlık mahkemeye gelirse hangisinin uygulanacağı ise dogmatiğin sorusudur: kanunda uygulanabilir hüküm varsa mahkeme kanunu uygular (TMK m.1/1).

Devlet hukuku ve yaşayan hukuk
ÖlçütDevlet hukukuYaşayan hukuk
KaynağıYasama, yürütme, yargıToplumsal birlikler (aile, köy, şirket)
Nerede bulunur?Kanun, yönetmelik, mahkeme kararıSözleşme, ticari belge, gündelik davranış
Ehrlich'in norm türüKarar normlarıToplumsal normlar
Uyulmasının dayanağıZorlayıcı kadroGrubun baskısı, alışkanlık, karşılıklılık
Akılda kalsın: Ehrlich: ağırlık merkezi toplumun kendisi; yaşayan hukuk = birliklerin iç düzeni. Karar normu mahkemede, toplumsal norm hayatta. Çoğulculuk: devlet hukuku tek hukuk değil (Gurvitch). Köprü: TMK m.1/2 örf ve âdet.
Sınavda

Nasıl sorulurYaşayan hukuk kavramının sahibi ya da devlet hukuku ile toplumsal normlar arasındaki ilişki sorulur.

TuzakYaşayan hukuku mahkeme içtihadı sanmak; Ehrlich içtihadı da karar normu sayar, yaşayan hukuk mahkeme dışındaki gündelik düzendir.

Sınavda işaretleEhrlich serbest hukuk hareketiyle de anılır.

✎Boşluk doldurma yaşayan hukuk

Ehrlich, toplumsal birliklerin iç düzenini belirleyen ve kanunda yazmasa da fiilen uyulan kurallara adını verir. Mahkemelerin uyuşmazlığı çözerken kullandığı kurallar ise olarak anılır. Aynı toplumda devlet hukuku yanında başka hukuk düzenlerinin de bulunduğunu söyleyen görüş adını taşır.

yaşayan hukukkarar normlarıhukuki çoğulculukkavramlar içtihadıtemel norm

?Soru çöz

Ehrlich'in görüşleriyle ilgili aşağıdaki ifadelerden hangileri doğrudur?

I. Hukukun gelişiminin ağırlık merkezi yargı kararlarıdır.
II. Yaşayan hukuk, mahkemelerin uyuşmazlıklarda uyguladığı karar normlarından oluşur.
III. Toplumsal birliklerin iç düzenini belirleyen kurallar, kanunda yazmasa da hukuktur.

✓ B. Ehrlich'e göre birliklerin iç düzeni kanunda yazmasa da hukuktur. I yanlıştır: ağırlık merkezi ne yasa ne hukuk bilimi ne de yargı kararlarıdır, toplumun kendisidir. II yanlıştır: karar normları mahkemeye aittir, yaşayan hukuk gündelik hayatın toplumsal normlarıdır. A, C ve D yanlış öncülleri içerir.
HUKUK SOSYOLOJİSİ · KURAM

Pound ve Luhmann: toplumsal mühendislikten kendi kendini üreten sisteme

Hukuk · Hukuk Felsefesi ve Sosyolojisi · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaAristoteles'in dağıtıcı ve denkleştirici adaleti nedir? Rawls'un cehalet peçesi ve iki adalet ilkesi nelerdir; Nozick Rawls'a nasıl karşı çıkar?Bu konunun bağlandığı sayfadan (Hukuk felsefesi akımları). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Aristoteles dağıtıcı adaleti (kamusal değerlerin liyakate göre orantılı paylaşımı) denkleştirici adaletten (sözleşme ve haksız fiilde aritmetik denklik) ayırır; kanunun genelliğinden doğan adaletsizliği hakkaniyet düzeltir. Rawls adalet ilkelerini cehalet peçesi ardında seçtirir: önce eşit temel özgürlükler, sonra fark ilkesi. Nozick hak kuramıyla en küçük devleti savunur.

Adalet kuramları: Aristoteles, Rawls, Nozick

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Pound'un toplumsal mühendislik ve çıkar kuramı nedir? Kitaptaki hukuk ile uygulamadaki hukuk ayrımı ne anlama gelir? Luhmann hukuku nasıl açıklar?

Kısa cevap: Pound hukuku, çatışan bireysel, kamusal ve toplumsal çıkarları en az sürtünmeyle uzlaştıran bir toplumsal mühendislik aracı sayar ve kitaptaki hukuk ile uygulamadaki hukuk arasındaki farkın araştırılmasını ister. Luhmann'a göre hukuk, "hukuka uygun / hukuka aykırı" ikili koduyla işleyen, normatif olarak kapalı ama bilişsel olarak açık, kendi kendini üreten bir alt sistemdir.

Bir kanun koyucu trafik kazalarını azaltmak için para cezalarını ikiye katlıyor. Beş yıl sonra kazalar azalmamış; cezaların büyük kısmının tahsil edilmediği ortaya çıkıyor. Pound bu sonuca nasıl bakar?

Amerikalı hukukçu Roscoe Pound, Hukuk felsefesi akımları sayfasında gördüğümüz Jhering'in çıkar düşüncesini Amerika'ya taşıyarak sosyolojik hukuk bilimini kurdu. Hukuku bir toplumsal mühendislik aracı sayar: mühendis sınırlı malzemeyle en verimli yapıyı nasıl kurarsa, hukuk da çatışan istekleri en az sürtünme ve israfla karşılamaya çalışır. Pound çıkarları üç grupta toplar: bireysel (kişilik, aile, mülkiyet), kamusal (devletin tüzel kişi olarak çıkarları) ve toplumsal (genel güvenlik, genel ahlak, kaynakların korunması, ilerleme). Hukukun görevi bunları tartıp dengelemektir.

Kitaptaki hukuk, uygulamadaki hukuk

Pound'un 1910'da yaptığı ayrım hukuk sosyolojisinin en çok kullanılan aracıdır: kitaptaki hukuk kanunda yazılı olandır, uygulamadaki hukuk mahkemelerin, idarenin ve insanların fiilen yaptığıdır. Aradaki açık, kanun koyucunun amacına ulaşıp ulaşmadığını gösterir. Girişteki ceza artışı kitapta güçlü, uygulamada etkisizdir; Pound'a göre hukukçu kuralın yazılışıyla değil, doğurduğu sonuçla ilgilenmelidir.

Luhmann: sistem kuramı

Niklas Luhmann hukuka bambaşka bir açıdan baktı. Modern toplum ekonomi, siyaset, bilim, hukuk gibi işlevsel alt sistemlere ayrılmıştır; her alt sistem kendi koduyla iletişim kurar. Hukukun kodu ikilidir: hukuka uygun / hukuka aykırı. Sistem kendi kendini üretir: bir iletişimin hukuki olup olmadığına yalnız hukukun kendi işlemleri, yani kanunlar, kararlar ve sözleşmeler karar verir. Bu yüzden hukuk normatif olarak kapalıdır: ekonomik verimlilik ya da siyasi fayda kendiliğinden hukuki geçerlilik doğurmaz. Ama bilişsel olarak açıktır: çevresindeki değişiklikleri gözler ve kendi kodu içinde işleyerek tepki verir. Hukukun işlevi, hayal kırıklığına uğrasa da korunan normatif beklentileri istikrara kavuşturmaktır: borçlu ödemese de alacaklının beklentisi hukuken korunmaya devam eder.

Pound ile Luhmann
ÖlçütPoundLuhmann
Hukuk nedir?Çıkarları uzlaştıran toplumsal mühendislik aracıİkili kodla işleyen toplumsal alt sistem
Toplumla ilişkisiToplumu bilinçli olarak biçimlendirirÇevresini gözler, kendi koduyla tepki verir
Anahtar kavramBireysel, kamusal, toplumsal çıkarKendi kendini üretme, normatif kapalılık
Dikkat ettiğiKitaptaki ile uygulamadaki hukuk arasındaki açıkNormatif beklentilerin istikrarı
Akılda kalsın: Pound: toplumsal mühendislik; çıkarlar bireysel, kamusal, toplumsal; kitaptaki ≠ uygulamadaki hukuk. Luhmann: kod hukuka uygun / aykırı; kendi kendini üretir; normatif kapalı, bilişsel açık; işlev: beklentilerin istikrarı.
Sınavda

Nasıl sorulurKavram–düşünür eşleştirmesi ya da Luhmann'ın kapalılık–açıklık ayrımı sorulur.

TuzakLuhmann'ın kapalı sistemini hukukun toplumdan hiç etkilenmediği biçiminde okumak; hukuk bilişsel olarak açıktır, yalnız neyin hukuki olduğuna kendi işlemleriyle karar verir.

Sınavda işaretlekitaptaki hukuk ile uygulamadaki hukuk ayrımı Pound'undur.

⇄Bilgi eşleştirme düşünür → kavram

?Soru çöz

Luhmann'ın sistem kuramına göre aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

✓ C. Kendi kendini üreten hukuk sistemi, neyin hukuki olduğuna kendi işlemleriyle karar verir; bu normatif kapalılıktır. A ekonomik ölçütün kendiliğinden geçerlilik doğurmadığını atlar; B sistemin bilişsel açıklığını yok sayar; D Pound'un toplumsal mühendislik tanımıdır.
HUKUK SOSYOLOJİSİ · KARŞILAŞTIRMA

Hukuk ve toplumsal değişme: resepsiyon ve hukukun etkinliği

Hukuk · Hukuk Felsefesi ve Sosyolojisi · Okuma 4 dk · 2 etkinlik

✎Konu anlatımı

Hukuk toplumsal değişmeyi izler mi, yönlendirir mi? 1926 resepsiyonu bu tartışmada neden örnek gösterilir? Hukukun etkinliğini hangi etkenler belirler?

Kısa cevap: Bir görüşe göre hukuk toplumsal değişmeyi geriden izler (Montesquieu, Savigny); diğerine göre değişmeyi önceden yönlendiren bir araçtır (Bentham, Pound). 1926'da İsviçre Medeni Kanunu'nun alınması ikinci görüşün örneğidir. Hukukun etkinliği geçerlilikten ayrıdır; kuralın bilinmesine, meşru görülmesine, yaptırımın inandırıcılığına ve toplumsal değerlerle uyumuna bağlıdır.

1926'da Türkiye, İsviçre Medeni Kanunu'nu küçük değişikliklerle alıp yürürlüğe koydu; tek eşlilik ve resmî nikâh birden zorunlu oldu. Kanun mu toplumu değiştirdi, toplum mu kanunu biçimlendirdi?

Hukuk ile toplumsal değişme arasındaki ilişkide iki tutum vardır. Birincisine göre hukuk değişmeyi geriden izler: Montesquieu kanunları toplumun koşullarına bağlıyordu; Savigny hukukun halk ruhundan yavaş yavaş doğduğunu ve aceleci kanunlaştırmanın zararlı olduğunu söylüyordu. İkincisine göre hukuk değişmeyi önceden yönlendirebilir: Bentham'ın kanunlaştırma tasarıları ve Pound'un toplumsal mühendisliği bu inanca dayanır. Bugünkü hukuk sosyolojisi iki yönlü bir ilişki görür: hukuk hem değişmenin ürünü hem aracıdır.

Türk resepsiyonu

1926'da İsviçre Medeni Kanunu'nun alınması (resepsiyon) ikinci tutumun en çok incelenen örneklerindendir: kanun, toplumun büyük kesiminin o güne kadar yaşadığı aile düzeninden ileride bir düzen kurdu. Tek eşlilik, resmî nikâh ve kız ile erkek çocuğa eşit miras payı, bilinçli bir dönüşüm aracı olarak getirildi. Resepsiyonun başarısı tartışılmıştır: kanun yerleşti ve değişmeyi hızlandırdı; ama bazı alanlarda, örneğin yalnız dinî nikâhla kurulan birliklerde, resmî hukuk ile yaşayan hukuk uzun süre yan yana kaldı. Diğer kanunların hangi ülkelerden alındığı Türk hukuk tarihinin konusudur.

Hukukun etkinliği

Bir kuralın geçerli olması usulüne göre konmuş olmasıdır; etkin olması ise toplumda fiilen uyulması ve amacına ulaşmasıdır. Etkinliği belirleyen başlıca etkenler şunlardır: kuralın muhataplarınca bilinmesi, kuralın ve onu koyan otoritenin meşru görülmesi, yaptırımın inandırıcı olması ve kuralın toplumsal değerlerle uyumu. Yaptırımda yakalanma ve uygulanma olasılığı çoğu zaman cezanın ağırlığından daha belirleyicidir. Kural ile toplumsal değerler arasındaki açık çok büyükse kural kâğıt üzerinde kalabilir; bu durumda hukuk eğitim, teşvik ve denetimle desteklenir.

Geçerlilik, etkinlik, meşruiyet
KavramSorduğu soruEsas olarak inceleyen
GeçerlilikKural usulüne göre konmuş mu?Hukuk dogmatiği
EtkinlikKurala fiilen uyuluyor, amacına ulaşıyor mu?Hukuk sosyolojisi
MeşruiyetKural haklı ve kabul edilebilir görülüyor mu?Hukuk felsefesi ve sosyolojisi
Akılda kalsın: İki tutum: hukuk izler (Montesquieu, Savigny) / yönlendirir (Bentham, Pound, 1926). Geçerlilik = usulüne göre konmuş; etkinlik = fiilen uyulan. Etkinliği belirleyen: bilinirlik, meşruiyet, yaptırımın inandırıcılığı, değerlerle uyum.
Sınavda

Nasıl sorulurHukukun toplumsal değişmedeki rolüne ilişkin görüşlerin sahipleri ya da etkinlik ile geçerlilik ayrımı sorulur.

TuzakGeçerli her kuralın etkin olduğunu sanmak ya da etkinliği yalnız cezanın ağırlığına bağlamak.

Sınavda işaretle1926 resepsiyonu, hukukun değişmeyi önceden yönlendirdiği örnek olarak anılır.

✎Boşluk doldurma değişme ve etkinlik

Bir kuralın usulüne göre konmuş olması onun sorunudur. Kurala toplumda fiilen uyulması ise ile ilgilidir. 1926'da İsviçre Medeni Kanunu'nun alınması hukuk sosyolojisinde bir örneği olarak incelenir.

?Soru çöz

Hukukun etkinliğiyle ilgili aşağıdaki ifadelerden hangileri doğrudur?

I. Kuralın muhataplarınca meşru görülmesi, ona uyulma olasılığını artırır.
II. Yaptırımın uygulanma olasılığı, etkinliği cezanın ağırlığından daha çok etkileyebilir.
III. Usulüne göre konmuş her kural, geçerli olduğu için aynı zamanda etkindir.

✓ C. Meşruiyet algısı ile yakalanma ve uygulanma olasılığı etkinliği belirleyen etkenlerdendir. III yanlıştır: geçerlilik ile etkinlik ayrıdır; geçerli bir kurala toplumda uyulmayabilir. A uygulanma olasılığını, B meşruiyetin etkisini dışarıda bırakır; D bu yanlış öncülü içerir.

Karma tekrar

Önceki 3 sayfadan karışık 10 soru. Sınavdaki gibi konular karışık gelir; hangi konudan olduğunu çözümde görürsün. Birkaç gün sonra yeniden çöz.

?Soru 1

Antik Yunan siyaset düşüncesiyle ilgili aşağıdaki ifadelerden hangileri doğrudur?

I. Platon Devlet'te adaleti, her sınıfın kendi işini yapması olarak tanımlar.
II. Aristoteles demokrasiyi, çokluğun ortak yarar için yönettiği doğru biçim sayar.
III. Aristoteles'e göre en istikrarlı yönetim orta sınıfa dayanan politeiadır.

✓ D. I Platon'un adalet tanımını, III Aristoteles'in orta sınıf vurgusunu doğru verir. II yanlıştır: Aristoteles'te çokluğun ortak yarar için yönetimi politeia, yoksulların çıkarına yönetimi ise bozulmuş biçim olan demokrasidir. A III'ü atlar; B ve C II'deki karışıklığı benimser.Kaynak: Siyasi düşünceler tarihi · Platon ve Aristoteles

?Soru 2

Thomas Aquinas'ın hukuk türleri ayrımına göre aşağıdaki kurallar sırasıyla hangi hukuk türüne girer?

• Gök cisimlerinin hareketini de düzenleyen ilahi akıl
• Kutsal kitapta bildirilen buyruklar
• Bir şehrin pazar vergisini düzenleyen yasa

✓ B. Evreni yöneten ilahi akıl ebedî hukuk, vahiyle bildirilen buyruklar ilahi hukuk, insanların koyduğu vergi yasası beşerî hukuktur. A ilkini doğal hukuk sayar; oysa doğal hukuk ebedî hukukun insan aklıyla kavranan kısmıdır. C ve D vahiy ile ebedî düzeni ya da beşerî kuralı karıştırır.Kaynak: Siyasi düşünceler tarihi · Cicero, Augustinus, Aquinas, Marsilius

?Soru 3

Bir kanun hükmünün Anayasa Mahkemesince Anayasa'ya aykırı bulunarak iptal edilmesi, Kelsen'in saf hukuk kuramında aşağıdakilerden hangisiyle açıklanır?

✓ D. Kelsen'de her norm geçerliliğini üst normdan alır; anayasa mahkemesi bu kademeyi korumak için kurulan mercidir. A temel normu yalnız ilk anayasanın dayanağı yerine kanunun doğrudan dayanağı sayar; B ahlaka aykırılıkla hukukluğu yitirme fikri saf kuramın dışladığı doğal hukuk düşüncesidir; C Kelsen'e göre yargı kararı da bireysel bir normdur.Kaynak: Hukuk felsefesi akımları · Kelsen: saf hukuk kuramı ve temel norm

?Soru 4

1982 Anayasasının aşağıdaki düzenlemelerinden hangisi halk egemenliği anlayışından alınmış bir araçtır?

✓ B. Halkoylaması egemenliğin doğrudan halk tarafından kullanılmasıdır ve halk egemenliğinin yarı doğrudan demokrasi aracıdır (m.175). A serbest temsili (m.80), D temsilî kullanımı (m.6/2) anlatır; ikisi de millî egemenliğin sonucudur. C egemenliğin bölünmez bütün olarak millete ait olmasının sonucudur.Kaynak: Devlet kuramları ve egemenlik · Millî ve halk egemenliği: sonuçlar ve Türk anayasaları

?Soru 5

Aşağıdakilerden hangisi hukuk devleti ilkesinin bir güvencesi sayılamaz?

✓ D. Anayasa m.125'e göre yargı yetkisi idari işlemlerin hukuka uygunluğunun denetimiyle sınırlıdır ve yerindelik denetimi biçiminde kullanılamaz; yerindelik idarenin takdir alanıdır. A maddi hukuk devletinin, B hukuki dinlenilme hakkının (HMK m.27), C ceza muhakemesindeki delil yasaklarının ifadesidir.Kaynak: Devlet kuramları ve egemenlik · Hukuk devleti: biçimsel ve maddi

?Soru 6

Rawls'un adalet kuramıyla ilgili aşağıdaki ifadelerden hangileri doğrudur?

I. Toplumun toplam refahı artıyorsa eşit temel özgürlükler sınırlanabilir.
II. Adalet ilkeleri, tarafların toplumdaki yerlerini bilmedikleri bir başlangıç durumunda seçilir.
III. Nozick gibi Rawls da yeniden dağıtımı reddeder ve en küçük devleti savunur.

✓ B. Cehalet peçesi ardındaki başlangıç durumu Rawls'un yöntemidir. I yanlıştır: eşit temel özgürlükler önceliklidir, ekonomik kazanç için sınırlanamaz. III yanlıştır: en küçük devlet Nozick'in tezidir; Rawls fark ilkesiyle eşitsizliklerin düzenlenmesini savunur. A ve C yanlış öncülleri içerir; D Nozick'in görüşünü Rawls'a yükler.Kaynak: Hukuk felsefesi akımları · Adalet kuramları: Aristoteles, Rawls, Nozick

?Soru 7

Klasik egemenlik anlayışına göre egemenliğin nitelikleriyle ilgili aşağıdaki ifadelerden hangileri doğrudur?

I. Egemenlik zamanaşımına uğramaz; uzun süre kullanılmaması onu ortadan kaldırmaz.
II. Egemenlik bölünmez; aynı ülkede iki egemen bulunamaz.
III. Egemenlik belirli bir süre için başka bir kişiye devredilebilir; süre bitince egemene geri döner.

✓ B. Zamanaşımına uğramazlık ve bölünmezlik klasik egemenliğin nitelikleridir. III yanlıştır: egemenlik devredilmez; geçici bir devir bile egemenin onu başkasıyla paylaşması anlamına gelir. A zamanaşımı niteliğini atlar; C ve D devredilmezliği yok sayar.Kaynak: Devlet kuramları ve egemenlik · Egemenliğin nitelikleri ve sınırları

?Soru 8

Aşağıdaki ifadelerden hangileri İskandinav realizmine aittir?

I. Kanun boşluklarını hâkim serbest bilimsel araştırmayla doldurmalıdır.
II. Hak ve ödev kavramları gözlenebilir bir şeye karşılık gelmediği için metafiziktir.
III. Geçerli hukuk, hâkimlerin kendilerini bağlı hissederek uygulayacakları normlardır.

✓ D. Kavramların metafizik olduğu tezi Hägerström'ün, geçerli hukukun hâkim davranışıyla tanımlanması Ross'undur; ikisi İskandinav realizmidir. I Gény'nin serbest bilimsel araştırmasıdır, serbest hukuk hareketine aittir. A ve C bu öncülü içerir; B Hägerström'ün tezini dışarıda bırakır.Kaynak: Hukuk felsefesi akımları · Serbest hukuk, Amerikan ve İskandinav realizmi

?Soru 9

Aşağıdaki düşünür–görüş eşleştirmelerinden hangisi yanlıştır?

✓ A. Heck'in çıkarlar içtihadı hâkimi kanun koyucunun çıkar tercihine bağlar; hâkim bu tercihe "düşünerek itaat" eder, kendi değerlendirmesini kanunun yerine koymaz. B Thibaut'nun 1814 önerisini, C Savigny'nin halk ruhu tezini, D Jhering'in amaç düşüncesini doğru verir.Kaynak: Hukuk felsefesi akımları · Tarihçi okul, kavramlar ve çıkarlar içtihadı

?Soru 10

"Devleti kuran güç grup dayanışmasıdır; bu dayanışma çöl hayatında güçlenir, şehirdeki refahla zayıflar ve devlet çoğunlukla birkaç kuşak içinde çözülür." Bu görüşün sahibi ve eseri aşağıdakilerden hangisidir?

✓ C. Asabiyet ve devletin kuşaklar içinde çözülmesi İbn Haldun'un Mukaddime'sindeki tezdir. A erdemli şehri, B yönetim öğütlerini, D adalet, devlet, akıl ve akıbet kavramlarını anlatır; hiçbiri devletin ömrünü toplumsal dayanışmayla açıklamaz.Kaynak: Siyasi düşünceler tarihi · İslam ve Türk siyaset düşüncesi
+
Daha fazla soru çözmek ister misin?Hukuk soruları uygulamaya ekleniyor; şimdilik diğer derslerin sorularını çözebilirsin. Yanlışların Hata Defteri'ne kaydedilir.
Soru çöz →