Hukuk sosyolojisi: hukuku bir olgu olarak incelemek
Hukuk · Hukuk Felsefesi ve Sosyolojisi · Okuma 5 dk · 2 etkinlik
Önce hatırlaKelsen'in saf hukuk kuramı nedir? Normlar kademesi ve temel norm ne anlama gelir; geçerlilik ile etkinlik nasıl ayrılır?Bu konunun bağlandığı sayfadan (Hukuk felsefesi akımları). Önce kendin cevapla, sonra aç.
Kelsen'in saf hukuk kuramı, hukuk bilimini ahlaktan, siyasetten ve sosyolojiden arındırıp yalnızca normları incelemeyi amaçlar. Bir norm geçerliliğini ancak bir üst normdan alır; böylece anayasadan yargı kararına uzanan normlar kademesi oluşur. Zincirin sonunda konulmamış, varsayılan temel norm durur. Etkinlik geçerliliğin şartıdır, sebebi değildir.
Kelsen: saf hukuk kuramı ve temel norm
✎Konu anlatımı
Hukuk sosyolojisi neyi inceler? Hukuk dogmatiği ve hukuk felsefesinden farkı nedir? Montesquieu neden alanın öncüsü sayılır?
Kısa cevap: Hukuk sosyolojisi hukuku toplumsal bir olgu olarak inceler: hukukun nasıl doğduğunu, toplumda nasıl işlediğini, insanların ona neden uyduğunu ya da uymadığını araştırır. Hukuk dogmatiği yürürlükteki normu yorumlar, hukuk felsefesi hukukun ne olması gerektiğini sorar; sosyoloji ise olanı gözlemle açıklar. Montesquieu kanunları toplumun koşullarına bağlayarak alanın öncüsü oldu.Bir araştırmacı, bir ilçedeki konut kira sözleşmelerinin çoğunda tahliye taahhüdünün sözleşmeyle aynı gün ve tarihi boş bırakılarak alındığını saptıyor. Bu bulgu hangi disiplinin konusudur?
Aynı kural üç ayrı soruya konu olabilir. Kira sözleşmesi sayfasında gördüğümüz yazılı tahliye taahhüdü, kanuna göre ancak kiralanan teslim edildikten sonra verilirse sonuç doğurur (TBK m.352/1). Hukuk dogmatiği bu kuralı yorumlar: "Teslimden önce alınan taahhüt geçerli midir?" Hukuk felsefesi kuralın değerini sorar: "Zayıf tarafı koruyan bu sınır adil midir?" Hukuk sosyolojisi ise olanı inceler: kural toplumda gerçekten nasıl işliyor, insanlar ona neden uyuyor ya da onu nasıl dolanıyor? Yöntemi gözlem, anket, istatistik, dosya ve karar incelemesidir; normun geçerliliğini değil, toplumsal etkisini ölçer. Girişteki bulgu bu yüzden hukuk sosyolojisinin konusudur: kural kitapta bir şey söylüyor, uygulamada başka bir şey oluyor.
Kelsen'in dışarıda bıraktığı soru
Hukuk felsefesi akımları sayfasında gördüğümüz Kelsen, hukuk bilimini sosyolojiden arındırmış ve insanların hukuka neden uyduğu sorusunu bilinçli olarak dışarıda bırakmıştı. Hukuk sosyolojisi tam bu soruyla uğraşır. İki bakış birbirini dışlamaz: Kelsen de hukuk düzeninin bütün olarak etkin olmasını geçerliliğin şartı sayıyordu; etkinliği ölçmek ise sosyolojinin işidir. Disiplin 19. yüzyılın sonunda ve 20. yüzyılın başında Durkheim, Weber ve Ehrlich'in çalışmalarıyla kuruldu.
Öncü: Montesquieu
Devlet kuramları ve egemenlik sayfasında Montesquieu'yü kuvvetler ayrılığıyla tanımıştık. Aynı eser, Kanunların Ruhu (1748), hukuk sosyolojisinin de öncüsü sayılır. Montesquieu kanunları "şeylerin doğasından çıkan zorunlu ilişkiler" olarak tanımlar ve bir ülkenin kanunlarını iklimi, toprağı, nüfusu, dini, gelenekleri, ticareti ve yönetim biçimiyle birlikte açıklar; bu ilişkilerin bütününe kanunların ruhu der. Sonuç açıktır: bir halk için yapılan kanunların başka bir halka uyması büyük bir rastlantıdır. Bu uyarı, başka ülkeden kanun alan her toplumda yeniden tartışılır; son konuda Türk resepsiyonuyla bu tartışmaya döneceğiz.
| Disiplin | Sorduğu soru | Yöntem | Tahliye taahhüdü örneği |
|---|---|---|---|
| Hukuk dogmatiği | Yürürlükteki hukuk nedir, nasıl yorumlanır? | Kanun, içtihat, öğreti | Teslimden önce alınan taahhüt geçerli mi? |
| Hukuk felsefesi | Hukuk nedir, nasıl olmalıdır? | Kavram ve değer çözümlemesi | Kiracıyı koruyan sınır adil mi? |
| Hukuk sosyolojisi | Hukuk toplumda nasıl işler? | Gözlem, anket, istatistik, dosya incelemesi | Taahhütler uygulamada nasıl alınıyor? |
Nasıl sorulurBir araştırma sorusunun hangi disipline ait olduğu ya da Montesquieu'nün hukuk sosyolojisine katkısı sorulur.
TuzakMontesquieu'yü yalnız kuvvetler ayrılığıyla anıp kanunları toplumsal koşullara bağlayan yaklaşımını Durkheim'a vermek.
Sınavda işaretlehukuk sosyolojisi normun geçerliliğini değil, toplumdaki işleyişini ve etkisini inceler.
⇄Bilgi eşleştirme soru → yaklaşım
?Soru çöz
Aşağıdakilerden hangisi hukuk sosyolojisinin bir araştırma sorusudur?