Satış, mal değişim ve bağışlama: satıcının borçları, ayıba karşı tekeffül, taşınmaz satışı ve bağışlamanın geri alınması

Satışta hasarın ne zaman alıcıya geçtiğini, ayıplı mal için alıcının seçimlik haklarını ve sürelerini, taşınmaz satışının şeklini ve bağışlamanın geri alınmasını TBK maddeleriyle öğren.

7 durakHMGS
14 etkinlikeşleştir · sırala · doldur · çöz
0 / 14tamamlanan etkinlik
Sorularuygulamaya ekleniyor
BORÇLAR HUKUKU · SÖZLEŞME

Satış sözleşmesi: borçlar, aynı anda ifa ve hasarın geçtiği an

Hukuk · Borçlar Hukuku · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

✎Konu anlatımı

Satış sözleşmesinde yarar ve hasar alıcıya ne zaman geçer? Taşınır ve taşınmaz satışında fark nedir?

Kısa cevap: TBK m.207'ye göre satıcı satılanın zilyetlik ve mülkiyetini devretmeyi, alıcı bedeli ödemeyi üstlenir; aksi kararlaştırılmadıkça iki taraf borcunu aynı anda ifa eder. Yarar ve hasar taşınırda zilyetliğin devrine, taşınmazda tescile kadar satıcıdadır (m.208). Alıcı devralmada temerrüde düşerse ya da satılan onun isteğiyle başka yere gönderilirse hasar daha erken geçer.

Bir mobilyacı bedelini peşin aldığı koltuk takımını müşterinin teslim alacağı güne kadar depoda tuttu. Müşteri o gün gelmedi; iki gün sonra depo yandı. Mobilyacı bedeli geri vermek zorunda mı?

Satış borçlandırıcı bir işlemdir: sözleşme kurulunca mülkiyet geçmez, yalnız satıcı onu geçirmeyi borçlanır. Mülkiyet taşınırda zilyetliğin devriyle, taşınmazda tapu siciline tescille geçer; satıcının borcu da bu yüzden "zilyetliği ve mülkiyeti devretmek" diye tanımlanır (m.207, 210). Karşı edim bedeldir; durum ve koşullara göre belirlenebilen bedel kararlaştırılmış sayılır, bedel hiç söylenmeden kesin sipariş verilmişse ifa yeri ve zamanındaki ortalama piyasa fiyatı esas alınır (m.207/3, 233). Kural, iki tarafın borcunu aynı anda ifa etmesidir.

Yarar ve hasar

Satılan, kimsenin kusuru olmadan yok olursa ya da değer kaybederse zararı kim taşır? TBK'nın cevabı nettir: taşınırda zilyetliğin devrine, taşınmazda tescile kadar yarar ve hasar satıcıdadır (m.208/1). 818 sayılı eski Borçlar Kanunu hasarı kural olarak sözleşmenin kurulmasıyla alıcıya geçiriyordu; 6098 bu kuralı terk etti. Kanun üç ayrık hâl tanır: taşınırda alıcı devralmada temerrüde düşerse hasar, zilyetlik devredilmiş gibi alıcıya geçer; satıcı alıcının isteğiyle satılanı ifa yerinden başka yere gönderirse hasar taşıyıcıya teslimle geçer (m.208/2-3); taşınmazda tescilden sonra teslim için yazılı olarak süre konmuşsa hasar teslimle geçer (m.245).

Satıcının temerrüdü

Satıcı zilyetliği zamanında devretmezse borçlu temerrüdünün genel hükümleri uygulanır (m.212); seçimlik hakları Hukuk (KPSS A) serisindeki Borcun ifası ve sona ermesi sayfasında anlatılıyor. Satış hükümleri iki ayrıntı ekler. Devir için belirli süre konmuş ticari satışta satıcı gecikirse alıcının ifadan vazgeçip zararını istediği kabul edilir; ifayı istiyorsa sürenin bitiminde bunu hemen bildirmelidir. Zarar ya somut hesapla (yerine alınan malın bedeli ile satış bedeli arasındaki fark) ya da borsada ve piyasada fiyatı olan mallarda soyut hesapla (ifa günündeki piyasa fiyatı ile satış bedeli farkı) bulunur (m.213).

Girişteki müşteri teslim gününde gelmeyerek devralmada temerrüde düştü; hasar ona geçti, mobilyacı bedeli iade etmez. Müşteri teslim gününden önce yangın çıksaydı hasar satıcıda kalırdı.

Akılda kalsın: Hasar = zilyetlik (taşınır) / tescil (taşınmaz). Erken geçiş: devralma temerrüdü, alıcının isteğiyle gönderme (taşıyıcıya teslim). Süreli ticari satışta satıcı gecikirse alıcı ifadan vazgeçmiş sayılır.
Sınavda

Nasıl sorulurKısa bir olayda satılanın yok olmasından doğan zararı kimin taşıyacağı sorulur.

TuzakHasarın sözleşmenin kurulmasıyla alıcıya geçtiğini sanmak; bu 818 sayılı eski Kanun'un kuralıydı.

Sınavda işaretletaşınmazda ölçüt teslim değil tescildir; tescilden sonraki teslim için yazılı süre konmuşsa hasar teslimle geçer.

⇄Bilgi eşleştirme olay → hasar

?Soru çöz

6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu'na göre satış sözleşmesinde yarar ve hasarla ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır?

✓ B. Taşınmazda hasar tescile kadar satıcıdadır; sözleşmenin imzalanması yetmez (m.208/1). A taşınırdaki kuralı, C devralma temerrüdü istisnasını, D gönderme satışındaki istisnayı doğru verir (m.208/2-3); üçü de doğrudur.
BORÇLAR HUKUKU · KAVRAM

Zapttan sorumluluk: satılan üçüncü kişiye kaptırılırsa

Hukuk · Borçlar Hukuku · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaSatış sözleşmesinde yarar ve hasar alıcıya ne zaman geçer? Taşınır ve taşınmaz satışında fark nedir?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

TBK m.207'ye göre satıcı satılanın zilyetlik ve mülkiyetini devretmeyi, alıcı bedeli ödemeyi üstlenir; aksi kararlaştırılmadıkça iki taraf borcunu aynı anda ifa eder. Yarar ve hasar taşınırda zilyetliğin devrine, taşınmazda tescile kadar satıcıdadır (m.208). Alıcı devralmada temerrüde düşerse ya da satılan onun isteğiyle başka yere gönderilirse hasar daha erken geçer.

Satışın kuruluşu, yarar ve hasar

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Zapttan sorumluluk nedir? Satılan üçüncü kişi tarafından alıcının elinden alınırsa alıcı satıcıdan neler isteyebilir?

Kısa cevap: Sözleşme kurulduğu sırada var olan bir hak yüzünden satılanın tamamı ya da bir kısmı üçüncü kişi tarafından alıcının elinden alınırsa satıcı sorumludur (TBK m.214). Tam zaptta sözleşme kendiliğinden sona erer; alıcı bedelin faiziyle iadesini, giderlerini ve doğrudan zararını ister (m.217). Kısmi zaptta kural olarak yalnız zararını ister (m.218).

Bir sahaf, bir koleksiyoncuya eski bir el yazması sattı. Eserin yıllar önce bir kütüphaneden çalındığı anlaşıldı ve kütüphane, açtığı davayı kazanıp eseri koleksiyoncudan geri aldı. Koleksiyoncu sahaftan ne isteyebilir?

Satıcı yalnız malı teslim etmeyi değil, alıcının onu başkasına kaptırmadan elinde tutmasını da üstlenir. Bu güvencenin üç şartı vardır (m.214). Birincisi, üçüncü kişinin hakkı sözleşmenin kurulduğu sırada var olmalıdır; satıştan sonra doğan bir hak zapt doğurmaz. İkincisi, satılan üçüncü kişi tarafından alıcının elinden alınmalı ya da sınırlı bir ayni hakla yüklü çıkmalıdır. Üçüncüsü, alıcı elinden alınma tehlikesini sözleşme sırasında bilmemelidir; biliyorsa satıcı ancak ayrıca üstlenmişse sorumlu olur. Satıcı üçüncü kişinin hakkını gizlemişse sorumluluğu kaldıran ya da sınırlayan anlaşma kesin olarak hükümsüzdür.

Davayı satıcıya bildirmek

Üçüncü kişi alıcıya dava açarsa alıcının ilk işi davayı satıcıya bildirmektir. Bildirim üzerine satıcı ya alıcının yanında davaya katılmak ya da onun yerine geçip davayı takip etmek zorundadır. Elverişli zamanda bildirim yapılmışsa alıcı aleyhine verilen hüküm, alıcının ağır kusuruyla verildiği ispat edilmedikçe satıcıyı da bağlar. Bildirim yapılmamışsa satıcı, zamanında haber alsaydı daha elverişli bir hüküm alınabileceğini ispat ettiği ölçüde sorumluluktan kurtulur (m.215). Bu bildirimin usuldeki karşılığı olan davanın ihbarını Taraflar, davalar ve dava şartları sayfasında göreceğiz. Alıcı mahkeme kararını beklemeden üçüncü kişinin hakkını dürüstçe tanıyıp malı verirse ya da satıcıyı uyarıp tahkime giderse sorumluluk sürer (m.216).

Tam zapt ile kısmi zapt
ÖlçütTam zapt (m.217)Kısmi zapt (m.218)
Sözleşmenin akıbetiKendiliğinden sona ermiş sayılırAyakta kalır; alıcı bilseydi almayacak idiyse hâkimden sona erdirilmesini ister
Alıcının istemleriBedel + faiz (elde edilen ürünler düşülür), üçüncü kişiden alınamayan giderler, yargılama giderleri, doğrudan zararBu yüzden uğradığı zarar
ÖrnekÇalıntı çıkan eserin tamamen geri alınmasıSatılan arsanın bir parçasının başkasına ait çıkması, arsada irtifak hakkı bulunması

Girişteki koleksiyoncu tam zapta uğradı: sözleşme kendiliğinden sona erdi. Sahaftan ödediği bedeli faiziyle, dava giderlerini ve doğrudan zararını ister; eserin değer artışı gibi diğer zararlarını da, sahaf kusursuz olduğunu ispat edemezse alır.

Akılda kalsın: Zapt üç şart: satış anında var olan hak + elden alma + alıcının bilmemesi. Tam zapt → sözleşme kendiliğinden biter. Davayı satıcıya bildir; bildirmezsen satıcı "ben olsam kazanırdım" savunmasıyla kurtulabilir.
Sınavda

Nasıl sorulurBir olayda satıcının zapttan sorumlu olup olmadığı ya da tam zaptta alıcının istemleri sorulur.

TuzakTam zaptta alıcının sözleşmeden dönme beyanında bulunması gerektiğini sanmak; sözleşme kendiliğinden sona erer.

Sınavda işaretletam zaptta doğrudan zarar kusur aranmadan, diğer zararlar kusur karinesiyle karşılanır.

✎Boşluk doldurma zapt

Satıcının zapttan sorumluluğu için üçüncü kişinin hakkı sözleşmenin sırada var olmalıdır. Satılanın tamamı elden alınırsa sözleşme sona ermiş sayılır. Satıcı üçüncü kişinin hakkını gizlemişse sorumsuzluk anlaşması .

kurulduğukendiliğindenkesin hükümsüzdürifa edildiğiiptal edilebilir

?Soru çöz

Zapttan sorumlulukla ilgili aşağıdaki ifadelerden hangileri doğrudur?

I. Alıcı elinden alınma tehlikesini sözleşme sırasında biliyorsa satıcı, ayrıca üstlenmedikçe sorumlu olmaz.
II. Satılanın üzerinde sınırlı bir ayni hak bulunması kısmi zapt hükümlerine tabidir.
III. Tam zaptta alıcının doğrudan zararını isteyebilmesi satıcının kusurlu olmasına bağlıdır.

✓ D. I m.214/2'deki bilen alıcı kuralını, II m.218'deki sınırlı ayni hakla yüklenmeyi doğru verir. III yanlıştır: doğrudan zarar kusur aranmadan karşılanır, kusur karinesi yalnız diğer zararlar içindir (m.217). A II'yi eksik bırakır; B ve C III'teki kusur şartını doğru sanır.
BORÇLAR HUKUKU · KAVRAM

Ayıba karşı tekeffül: ayıbın türleri, gözden geçirme ve bildirim

Hukuk · Borçlar Hukuku · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaZapttan sorumluluk nedir? Satılan üçüncü kişi tarafından alıcının elinden alınırsa alıcı satıcıdan neler isteyebilir?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

Sözleşme kurulduğu sırada var olan bir hak yüzünden satılanın tamamı ya da bir kısmı üçüncü kişi tarafından alıcının elinden alınırsa satıcı sorumludur (TBK m.214). Tam zaptta sözleşme kendiliğinden sona erer; alıcı bedelin faiziyle iadesini, giderlerini ve doğrudan zararını ister (m.217). Kısmi zaptta kural olarak yalnız zararını ister (m.218).

Zapttan sorumluluk

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Satış sözleşmesinde ayıp nedir? Alıcı ayıbı ne zaman ve nasıl bildirmelidir, ticari satışta süre farklı mıdır?

Kısa cevap: Satıcı, bildirdiği niteliklerin yokluğundan ve değeri ya da beklenen faydayı ortadan kaldıran veya önemli ölçüde azaltan maddi, hukuki, ekonomik ayıplardan, bilmese de sorumludur (TBK m.219). Alıcı ayıbı uygun sürede, gizli ayıbı ortaya çıkınca hemen bildirir; yoksa satılanı kabul etmiş sayılır (m.223). Ticari satışta süre 2 ya da 8 gündür (TTK m.23).

Bir lokanta işletmesi, bir soğutma şirketinden ilanında "her mevsim eksi 25 dereceye iner" yazan bir depo aldı. Teslimde ve sonraki haftalarda depo eksi 25'i tuttu; kompresördeki üretim hatası üç ay sonra, ilk sıcak dalgasında ortaya çıktı. İşletme ertesi gün noterle bildirdi. 8 gün çoktan geçti; hakkını kaybetmiş mi?

TBK m.219 iki grup sayar: satıcının bildirdiği niteliklerin bulunmaması ve değeri ya da beklenen faydayı ortadan kaldıran veya önemli ölçüde azaltan maddi, hukuki ya da ekonomik ayıplar. Maddi ayıp fizikî bozukluk, hukuki ayıp kamu hukukundan doğan kullanım engeli, ekonomik ayıp beklenen getirinin yokluğudur. Satıcı ayıbı bilmese de sorumludur.

Sorumluluğun sınırları

Alıcının sözleşme sırasında bildiği ayıptan satıcı sorumlu değildir; alıcının yeterli bir gözden geçirmeyle görebileceği ayıptan ise ancak bulunmadığını ayrıca üstlenmişse sorumludur (m.222). Taraflar sorumluluğu sözleşmeyle kaldırabilir ya da sınırlayabilir; ama satıcı ayıplı devirde ağır kusurluysa bu anlaşma kesin olarak hükümsüzdür (m.221). Hayvan satışında satıcı yazılı olarak üstlenmedikçe ya da ağır kusurlu olmadıkça sorumlu değildir (m.220).

Gözden geçirme ve bildirim: kim, ne zaman?
DurumNe zaman bildirilir?Dayanak
Adi satış, olağan gözden geçirmeyle görülebilen ayıpGözden geçirince, uygun süredeTBK m.223/1
Olağan gözden geçirmeyle bulunamayan (gizli) ayıpOrtaya çıkınca hemenTBK m.223/2
Ticari satış, teslimde açıkça belli ayıp2 gün içinde ihbarTTK m.23/1-c
Ticari satış, açıkça belli olmayan ayıpTeslimden itibaren 8 gün içinde inceleme ve ihbarTTK m.23/1-c
Ticari satış, 8 günlük incelemede de ortaya çıkmayan ayıpOrtaya çıkınca hemenTTK m.23/1-c son cümle → TBK m.223/2
Hayvan satışı (gebelik dışı)Devirden 9 gün içinde bildirim + bilirkişi incelemesi istemiTBK m.224
Satıcı ağır kusurlu ya da satıcılığı meslek edinmişGeç bildirim satıcıyı kurtarmazTBK m.225

Başka yerden gönderilen malı ayıplı bulan alıcı, durumu gecikmeden tespit ettirmelidir; ettirmezse ispat yükü ona düşer (m.226). Ticari satışta TBK, TTK m.23'teki özel hükümler saklı kalarak uygulanır; özel hüküm yalnız sürelerdir (2 gün, 8 gün), 8 günlük incelemenin bulamadığı ayıpta TBK m.223/2'ye dönülür. Girişteki depo ilanda bildirilen niteliği taşımıyordu ve ayıp olağan ölçümlerde görünmüyordu: 8 günlük süre bu ayıbı kapsamaz, ertesi gün yapılan bildirim hakkı korur. Haftalarca bekleseydi depo kabul edilmiş sayılırdı.

Akılda kalsın: Ayıp: bildirilen nitelik yok ya da maddi, hukuki, ekonomik eksiklik; satıcı bilmese de sorumlu. Bildirim: adi satışta uygun süre, gizli ayıpta hemen; ticari satışta 2 gün / 8 gün, 8 günde bulunamayan ayıpta hemen; hayvanda 9 gün. Ağır kusurlu ya da meslek satıcısı: geç bildirim savunması yok.
Sınavda

Nasıl sorulurBir olayda ayıbın türü, bildirim süresi ya da sorumsuzluk anlaşmasının geçerliliği sorulur.

TuzakSorumluluğu satıcının kusuruna bağlı sanmak.

Sınavda işaretlesorumsuzluk anlaşması yalnız ağır kusurda kesin hükümsüzdür.

⇄Bilgi eşleştirme olay → ayıp türü

?Soru çöz

İki tacir arasında yapılan bir makine satışında alıcı, teslim sırasında açıkça görülen bir hasarı fark etmiştir. 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu'na göre alıcı bu durumu satıcıya en geç ne zaman ihbar etmelidir?

✓ A. Ticari satışta teslim sırasında açıkça belli olan ayıp 2 gün içinde ihbar edilir (TTK m.23/1-c). B açıkça belli olmayan ayıbın inceleme ve ihbar süresidir; C hayvan satışındaki bildirim süresidir (TBK m.224); D adi satıştaki TBK m.223 ölçüsüdür.
BORÇLAR HUKUKU · SÜRE

Ayıplı malda dört seçimlik hak ve iki yıllık zamanaşımı

Hukuk · Borçlar Hukuku · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaSatış sözleşmesinde ayıp nedir? Alıcı ayıbı ne zaman ve nasıl bildirmelidir, ticari satışta süre farklı mıdır?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

Satıcı, bildirdiği niteliklerin yokluğundan ve değeri ya da beklenen faydayı ortadan kaldıran veya önemli ölçüde azaltan maddi, hukuki, ekonomik ayıplardan, bilmese de sorumludur (TBK m.219). Alıcı ayıbı uygun sürede, gizli ayıbı ortaya çıkınca hemen bildirir; yoksa satılanı kabul etmiş sayılır (m.223). Ticari satışta süre 2 ya da 8 gündür (TTK m.23).

Ayıp, gözden geçirme ve bildirim

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Ayıplı mal alan alıcının seçimlik hakları nelerdir? Ayıptan doğan davalar ne zaman zamanaşımına uğrar?

Kısa cevap: Alıcı sözleşmeden dönme, bedelden indirim, ücretsiz onarım ya da ayıpsız benzeriyle değiştirme haklarından birini seçer; genel hükümlere göre tazminat hakkı saklıdır (TBK m.227). Ayıptan doğan davalar, ayıp sonradan ortaya çıksa bile devirden itibaren 2 yılda zamanaşımına uğrar; ağır kusurlu satıcı bu süreden yararlanamaz. Yapının ayıbında süre mülkiyetin geçmesinden itibaren 5 yıl, ağır kusurda 20 yıldır (m.231, 244).

Aynı lokanta, depoyu iade edip parasını geri almak istedi. Satıcı "Biz kompresörü değiştirelim, olmazsa fiyattan indirim yapalım" diye cevap verdi. Seçim kimin?

Ayıptan sorumluluk doğunca seçim alıcınındır. Dört seçimlik hak şunlardır: satılanı geri vermeye hazır olduğunu bildirerek dönme; malı alıkoyup ayıp oranında indirim; aşırı masraf gerektirmiyorsa masrafı satıcıya ait ücretsiz onarım; imkân varsa ayıpsız benzeriyle değiştirme (m.227/1). Bunların yanında genel hükümlere göre tazminat istenebilir.

Seçimin sınırları

Kanun alıcının seçimini üç noktada sınırlar. Satıcı, aynı malın ayıpsız benzerini hemen verip alıcının bütün zararını gidererek seçimlik hakların kullanılmasını önleyebilir. Alıcı dönmeyi seçmişse ve durum bunu haklı göstermiyorsa hâkim onarıma ya da indirime karar verebilir. Değerdeki eksiklik satış bedeline çok yakınsa alıcı yalnız dönme ya da değiştirme isteyebilir; indirim burada anlamsız kalır (m.227). Ayıplı mal ayıp yüzünden, beklenmedik hâlle ya da mücbir sebeple yok olmuşsa dönme hakkı sürer; alıcı elinde kalanı geri verir. Mal alıcıya yüklenebilen bir sebeple yok olmuşsa, alıcı malı devretmiş ya da biçimini değiştirmişse yalnız indirim kalır (m.228).

Bildirim yapılmazsa seçimlik haklara hiç ulaşılmaz; yapılmışsa süre devirden itibaren işler.Görsel: Sınav Defteri

Dönmenin sonuçları ve zamanaşımı

Dönen alıcı malı yararlarıyla geri verir; satıcıdan bedeli faiziyle, yargılama giderlerini, mal için yaptığı giderleri ve ayıplı maldan doğan doğrudan zararını ister. Diğer zararlarından satıcı, kusursuz olduğunu ispat edemezse sorumludur (m.229). Birlikte satılan mallardan yalnız bazıları ayıplıysa dönme onlarla sınırlıdır; parçalar zarar vermeden ayrılamıyorsa tamamını kapsar. Asıl için dönme eklentileri de kapsar, eklenti için dönme aslı kapsamaz (m.230).

Ayıptan doğan her dava, satıcı daha uzun süre üstlenmemişse devirden itibaren 2 yılda zamanaşımına uğrar; ayıp sonradan çıksa da süre devirden işler. 2 yıl içinde bildirilen ayıptan doğan def'i hakkı süre geçince düşmez. Satıcı ağır kusurluysa 2 yıldan yararlanamaz (m.231). Bir yapının ayıbında süre mülkiyetin geçmesinden itibaren 5 yıl, satıcı ağır kusurluysa 20 yıldır (m.244/3). Girişteki soruya dönersek: seçim lokantanındır; satıcı ancak hemen ayıpsız bir depo verip bütün zararı karşılarsa dönmeyi önleyebilir, kompresör değiştirme önerisi bunu sağlamaz.

Akılda kalsın: Seçim alıcının: dönme, indirim, onarım, değiştirme + tazminat. Satıcının tek kozu: hemen ayıpsız benzer + tam zarar. Zamanaşımı devirden 2 yıl; yapı 5 / 20; ağır kusurlu satıcı süreye sığınamaz.
Sınavda

Nasıl sorulurSeçimlik haklardan hangisinin hangi durumda kullanılamayacağı ya da zamanaşımının başlangıcı sorulur.

Tuzak2 yıllık sürenin ayıbın öğrenilmesinden başladığını sanmak; süre devirden işler.

Sınavda işaretledeğer eksikliği bedele çok yakınsa yalnız dönme ve değiştirme kalır.

↕Sıralama ayıplı maldan davaya

  1. Alıcı ayıbı satıcıya bildirir
  2. Satıcı karşı çıkınca alıcı devirden itibaren 2 yıl dolmadan dava açar
  3. Satılanın zilyetliği alıcıya devredilir
  4. Alıcı dönme, indirim, onarım ya da değiştirmeden birini seçer
  5. Alıcı satılanı imkân bulur bulmaz gözden geçirir

?Soru çöz

6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu'na göre ayıptan sorumlulukla ilgili aşağıdaki ifadelerden hangileri doğrudur?

I. Satıcı, aynı malın ayıpsız benzerini hemen verip alıcının bütün zararını gidererek seçimlik hakların kullanılmasını önleyebilir.
II. Satılanın değerindeki eksiklik satış bedeline çok yakınsa alıcı yalnız bedelden indirim isteyebilir.
III. Satılanı ayıplı olarak devretmekte ağır kusurlu olan satıcı, iki yıllık zamanaşımından yararlanamaz.

✓ C. I satıcının önleme yetkisini (m.227/3), III ağır kusurlu satıcının süre korumasını kaybetmesini (m.231/2) doğru verir. II yanlıştır: eksiklik bedele çok yakınsa indirim değil, yalnız dönme ya da değiştirme istenir (m.227/son). A III'ü atlar; B ve D II'deki ters kuralı doğru sanır.
BORÇLAR HUKUKU · TÜR

Alıcının temerrüdü, taksitle satış ve diğer satış türleri

Hukuk · Borçlar Hukuku · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaAyıplı mal alan alıcının seçimlik hakları nelerdir? Ayıptan doğan davalar ne zaman zamanaşımına uğrar?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

Alıcı sözleşmeden dönme, bedelden indirim, ücretsiz onarım ya da ayıpsız benzeriyle değiştirme haklarından birini seçer; genel hükümlere göre tazminat hakkı saklıdır (TBK m.227). Ayıptan doğan davalar, ayıp sonradan ortaya çıksa bile devirden itibaren 2 yılda zamanaşımına uğrar; ağır kusurlu satıcı bu süreden yararlanamaz. Yapının ayıbında süre mülkiyetin geçmesinden itibaren 5 yıl, ağır kusurda 20 yıldır (m.231, 244).

Seçimlik haklar ve zamanaşımı

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Alıcı bedeli ödemezse satıcı sözleşmeden nasıl döner? Taksitle satış sözleşmesinin şekli ve şartları nelerdir?

Kısa cevap: Peşin satışta alıcı temerrüde düşerse satıcı başka işleme gerek kalmadan döner ve bunu hemen bildirir; mal bedel ödenmeden teslim edilmişse geri almak için dönme hakkının açıkça saklı tutulmuş olması gerekir (TBK m.235). Taksitle satış yazılı yapılır; alıcı nüshayı aldıktan sonra 7 gün içinde irade açıklamasını geri alabilir (m.253, 255).

Bir matbaa, baskı makinesini 24 taksitle bir yayınevine sattı ve makineyi teslim etti. Yayınevi yalnız üçüncü taksiti ödemedi. Matbaa kalan bütün bedeli hemen isteyebilir mi?

Alıcı bedeli ödemek ve malı devralmakla yükümlüdür (m.232). Temerrüdünde satıcının konumu malın kimde olduğuna bağlıdır: mal bedelle aynı anda ya da bedelden sonra devredilecekse satıcı herhangi bir işleme gerek olmadan döner ve bunu hemen bildirir; mal bedel ödenmeden devredilmişse geri almak, dönme hakkının sözleşmede açıkça saklı tutulmasına bağlıdır (m.235).

Taksitle satış

Taksitle satışta taşınır bedelden önce teslim edilir. Sözleşme yazılı yapılmadıkça geçersizdir; satıcının ticari faaliyeti kapsamındaki satışta ikiden az olmamak üzere taksit sayısı ve geri alma hakkı gibi içerik zorunludur (m.253). Sözleşme alıcı bakımından nüshayı almasından 7 gün sonra hüküm doğurur; bu sürede alıcı yazılı bildirimle irade açıklamasını geri alabilir ve bu haktan önceden feragat edilemez (m.255). Alıcı peşin bedelin en az onda birini en geç teslimde, kalanını 3 yıl içinde öder (m.256).

Taksit temerrüdünde satıcı muaccel taksitleri ister. Kalan bedelin tamamını isteyebilmesi ya da dönebilmesi için bu hakkı açıkça saklı tutmuş olması ve alıcının bedelin en az onda birini oluşturan art arda en az iki taksidi, en az dörtte birini oluşturan bir taksidi ya da son taksidi ödememiş olması gerekir; satıcı ayrıca alıcıya en az 15 günlük süre verir (m.259). Alıcı tacir sıfatıyla ya da meslekî amaçla almışsa bu hükümlerden yalnız m.259/2, 260/1 ve 261 uygulanır (m.263/son).

Bazı satış türleri
TürAyırt edici kuralDayanak
Örnek üzerine satışMal örneğe uygun olmalı; örnek alıcının elinde bozulursa uygunsuzluğu ispat yükü alıcıdaTBK m.247–248
Beğenme koşuluyla satışAlıcı sebep göstermeden reddedebilir; mülkiyet beğenmeye kadar satıcıda; alıcının yanındaki malda susma beğenme sayılırTBK m.249–252
Ön ödemeli taksitle satışÖnce kısım kısım bedel, sonra teslim; yazılı; 1 yılı aşan sözleşmede ödemeler bankada alıcı adına hesaptaTBK m.264–273

Girişteki yayınevi meslekî amaçla aldığı için m.259/2 uygulanır: tek ve küçük bir taksit yetmez, matbaa yalnız muaccel taksiti ister.

Akılda kalsın: Peşin satışta temerrüt → doğrudan dönme + hemen bildir; mal teslim edilmişse saklı tutma şart. Taksitle satış: yazılı, 2+ taksit, 7 gün geri alma, 1/10 peşinat, 3 yıl. Tamamını isteme: art arda 2 taksit ≥ 1/10 ya da 1 taksit ≥ 1/4 ya da son taksit + 15 gün.
Sınavda

Nasıl sorulurTaksitle satışta satıcının kalan bedeli ne zaman isteyebileceği, geri alma süresi ya da peşinat oranı sorulur.

TuzakTek taksidin ödenmemesiyle kalan bedelin hep muaccel olduğunu sanmak.

Sınavda işaretletacir ya da meslekî amaçla alan alıcıda yalnız m.259/2, 260/1 ve 261 uygulanır.

✎Boşluk doldurma taksitle satış

Taksitle satış sözleşmesi şekilde yapılmadıkça geçerli olmaz. Alıcı, sözleşme nüshasını aldıktan sonra içinde irade açıklamasını geri alabilir. Alıcı peşin satış bedelinin en az en geç teslim anında öder.

yazılı7 günonda biriniresmîdörtte birini

?Soru çöz

Bir satıcı, sattığı televizyonu bedel ödenmeden alıcıya teslim etmiş; alıcı ödeme gününde bedeli ödememiştir. Sözleşmede dönmeye ilişkin bir hüküm yoktur. 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu'na göre satıcı ile ilgili aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

✓ D. Mal bedel ödenmeden teslim edilmişse satıcının dönüp malı geri alması, bu hakkın sözleşmede açıkça saklı tutulmasına bağlıdır (m.235/3). A peşin satıştaki işlemsiz dönmeyi bu olaya taşır; B taksitle satıştaki 15 günlük süreyi (m.259) adi satışa uygular; C ödeme temerrüdünü devralma temerrüdüyle karıştırır.
BORÇLAR HUKUKU · KARŞILAŞTIRMA

Taşınmaz satışı ve satış ilişkisi doğuran haklar: önalım, alım, geri alım

Hukuk · Borçlar Hukuku · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

✎Konu anlatımı

Taşınmaz satışı hangi şekilde yapılır? Önalım, alım ve geri alım sözleşmelerinin şekli ve süresi nedir? Açık artırmada mülkiyet ne zaman geçer?

Kısa cevap: Taşınmaz satışı, satış vaadi, alım ve geri alım resmî; önalım sözleşmesi yazılı şekilde yapılır (TBK m.237). Haklar en çok 10 yıl için kurulur ve şerh edilebilir (m.238). Önalım davası bildirimden 3 ay, satıştan 2 yıl içinde açılır (m.242); şerhsiz hakla taşınmaz alıcıdan alınamaz, satıcıdan tazminat istenir (TMK m.735).

Bir arsa sahibi komşusuna "Satarsam önce sana satarım" diye imzalı bir belge verdi; sonra arsayı noterden haber vermeden bir şirkete sattı, arsa şirket adına tescil edildi. Belge geçerli mi, komşu arsayı şirketten alabilir mi?

Önalım, alım, geri alım

Fark, hakkın ne zaman doğduğundadır. Önalım malik taşınmazı üçüncü kişiye satınca ya da satışa eşdeğer bir işlem yapınca doğar (m.240). Alım hakkında sahibi, malikin satma iradesini beklemeden tek taraflı beyanla satın alır. Geri alım hakkında sattığı taşınmazı geri alma yetkisi satıcıdadır.

Yasal önalım ile sözleşmeden doğan önalım
ÖlçütYasal önalım (paydaşlar, TMK m.732–734)Sözleşmeden doğan önalım (TBK m.237–242)
Hak düşürücü süreBildirimden 3 ay, satıştan 1 yıl (2025'e kadar 2 yıl)Bildirimden 3 ay, satıştan 2 yıl
Kime karşı dava?Alıcıya (TMK m.734/1)Şerh + alıcı adına tescil: alıcıya, taşınmaz kazanılır; aksi hâlde satıcıya, sonuç tazminat (m.242)
Ödenecek bedelHâkimin belirlediği rayiç bedel + tapu giderleri (TMK m.734/2)Kural olarak üçüncü kişiyle kararlaştırılan koşullar (m.241)
Kullanılamaz2886 sayılı Kanuna göre satış, cebrî artırmaMirasta özgüleme, cebrî artırma, kamu hizmeti için edinme

Şerh neyi değiştirir?

Sözleşmeden doğan önalım kendiliğinden yalnız malik ile hak sahibi arasında hüküm doğurur; şerh edilirse her malike karşı kullanılır, şerhin etkisi 10 yıl sonra biter (TMK m.735). Şerhsiz hakta tescilden sonra sonuç tazminattır (TBK m.112).

Yasal önalımda bedel: 7571 değişikliği

7571 sayılı Kanunla (2025) değişen TMK m.734/2'ye göre hak sahibi, hâkimin belirlediği rayiç bedel ile tapu giderlerini verilen kesin süre içinde yatırır; yatırmazsa tescil kararı verilemez. Önceden yatırılan, satış bedeliydi. Anayasa Mahkemesi fıkrayı iptal etti (16/7/2026, E.2026/23, K.2026/162); iptal 6/8/2027'de yürürlüğe girer, o güne kadar rayiç bedel uygulanır.

Açık artırmayla satış

Açık artırmada sözleşme ihaleyle kurulur; taşınır ihale anında, taşınmaz tescille geçer (m.275, 279). Cebrî artırmada zapt ve ayıp hükümleri uygulanmaz (m.280). İcra yoluyla satışta ihalenin feshi Hukuk (KPSS A) serisindeki Haciz, satış ve iflas sayfasında anlatılıyor.

Girişteki belge yazılı şekli karşıladığı için geçerlidir (m.237/3). Ama hak şerhsiz, arsa da şirkete tescil edildi: komşu arsayı şirketten alamaz, satıcıdan tazminat ister. Noter bildirimi olmadığından yalnız 2 yıllık süre işler.

Akılda kalsın: Satış, vaat, alım, geri alım → resmî; önalım → yazılı. Haklar en çok 10 yıl, mirasla geçer. Sözleşmeden önalım 3 ay / 2 yıl, şerhsizse tazminat. Yasal önalım 3 ay / 1 yıl, rayiç bedel depo. Cebrî artırmada zapt ve ayıp yok.
Sınavda

Nasıl sorulurŞekil, süre ya da bir durumun hangi hakla ilgili olduğu sorulur.

TuzakÖnalım sözleşmesini resmî şekle tabi sanmak; şerhsiz önalımla taşınmazın alıcıdan alınabileceğini sanmak.

⇄Bilgi eşleştirme işlem → şekil ya da sonuç

?Soru çöz

I. Paylı mülkiyette paydaşlardan birinin payını üçüncü kişiye satması üzerine diğer paydaşın payı satın alması
II. Taşınmazını satan kişinin, sözleşmede kararlaştırılan süre içinde taşınmazı alıcıdan geri alabilmesi
III. Bir kişinin, malikin satma kararını beklemeden tek taraflı beyanıyla taşınmazı satın alabilmesi

Yukarıdaki durumlar sırasıyla hangi haklarla ilgilidir?

✓ A. I paydaşlara kanunla tanınan önalım (TMK m.732), II satıcının geri alım hakkı, III satma iradesine bağlı olmayan alım hakkıdır. B I'deki hakkın kaynağını sözleşme sanır ve II ile III'ü yer değiştirir; C II'yi alım, III'ü önalım sayar; D önalımın ancak satışla doğduğunu atlar.
BORÇLAR HUKUKU · SÖZLEŞME

Mal değişim ve bağışlama: şekil, yükleme ve geri alma

Hukuk · Borçlar Hukuku · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaTaşınmaz satışı hangi şekilde yapılır? Önalım, alım ve geri alım sözleşmelerinin şekli ve süresi nedir? Açık artırmada mülkiyet ne zaman geçer?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

Taşınmaz satışı, satış vaadi, alım ve geri alım resmî; önalım sözleşmesi yazılı şekilde yapılır (TBK m.237). Haklar en çok 10 yıl için kurulur ve şerh edilebilir (m.238). Önalım davası bildirimden 3 ay, satıştan 2 yıl içinde açılır (m.242); şerhsiz hakla taşınmaz alıcıdan alınamaz, satıcıdan tazminat istenir (TMK m.735).

Taşınmaz satışı, önalım, alım, geri alım

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Bağışlama sözleşmesi hangi şekilde yapılır? Bağışlayan bağışlamayı hangi hâllerde ve ne kadar sürede geri alabilir?

Kısa cevap: Bağışlama sözü yazılı, taşınmaza ilişkin söz resmî şekilde verilir; elden bağışlama taşınırın teslimiyle kurulur (TBK m.288–289). Ağır suç, kanundan doğan yükümlülüğe önemli aykırılık ya da yüklemenin yerine getirilmemesi hâlinde bağışlayan, sebebi öğrendiği günden itibaren 1 yıl içinde geri alabilir (m.295, 297).

Bir baba oğluna değerli bir tablo hediye edip teslim etti. Sonra oğlu babasına karşı ağır bir suç işledi. Baba tabloyu geri alabilir mi, ne kadar süresi var?

Mal değişimde her taraf verdiği şey bakımından satıcı, aldığı şey bakımından alıcı sayılır; zapt ve ayıp dahil satış hükümleri uygun düştüğü ölçüde uygulanır (m.282–284). Bağışlama ise bağışlayanın sağlararası sonuç doğurmak üzere malvarlığından karşılıksız kazandırma yapmayı üstlendiği sözleşmedir. Henüz edinilmemiş bir haktan feragat etmek, mirası reddetmek ve ahlaki bir ödevi yerine getirmek bağışlama sayılmaz (m.285).

Ehliyet ve şekil

Fiil ehliyeti olan herkes bağışlayabilir; bağışlamayı izleyen 1 yıl içinde başlatılan yargılamada bağışlayan savurganlıktan kısıtlanırsa bağışlama mahkemece iptal edilebilir (m.286). Bağışlama sözü yazılı, taşınmaza ilişkin söz resmî şekilde verilir. Şekle aykırı söz bağışlayan tarafından yerine getirilirse elden bağışlama hükmüne girer; resmî şekle bağlı bağışlamada bu kural işlemez (m.288).

Elden bağışlama ile bağışlama sözü
ÖlçütElden bağışlamaBağışlama sözü
KuruluşTaşınırın teslimiyle (m.289)Yazılı; taşınmazda resmî şekil (m.288)
Geri alma sebepleriAğır suç, kanundan doğan yükümlülüğe önemli aykırılık, yüklemenin yerine getirilmemesi (m.295)Bunlar + mali durumun olağanüstü ağırlaşması + yeni aile yükümlülükleri (m.296)
SonuçBağışlananın istem tarihindeki zenginleşmesi ölçüsünde iadeSözü geri alma ve ifadan kaçınma; aciz ya da iflasta ifa yükümlülüğü kendiliğinden kalkar

İfası bağışlayanın ölümüne bağlı bağışlamaya vasiyet hükümleri uygulanır (m.290). Kamu yararına konulan yüklemenin yerine getirilmesini isteme yetkisi, bağışlayanın ölümünden sonra ilgili kamu kurumuna geçer (m.291). Geri alma süresi sebebin öğrenilmesinden itibaren 1 yıldır; süre dolmadan ölen bağışlayanın hakkı mirasçılarına geçer (m.297).

Satış, mal değişim ve bağışlama: süreler ve sayılar
KonuSüre / sayıDayanak
Ayıptan doğan davalarDevirden 2 yıl (ağır kusurda yararlanılamaz)TBK m.231
Yapının ayıbıMülkiyetin geçmesinden 5 yıl; ağır kusurda 20 yılTBK m.244
Taksitle satış2+ taksit; 7 gün geri alma; peşinat ≥1/10; 3 yıl; temerrütte en az 15 gün süreTBK m.253–259
Önalım, alım, geri alım haklarıEn çok 10 yılTBK m.238
Sözleşmeden doğan önalım davasıBildirimden 3 ay; satıştan 2 yılTBK m.242
Yasal önalımBildirimden 3 ay; satıştan 1 yılTMK m.733
Yasal önalımda rayiç bedel ve tapu giderinin yatırılmasıHâkimin verdiği kesin süreTMK m.734/2
Açık artırmanın iptaliÖğrenmeden 10 gün; ihaleden 1 yılTBK m.281
Bağışlamayı geri almaSebebi öğrenmeden 1 yılTBK m.297

Girişteki baba elden bağışlamayı ağır suç nedeniyle, suçu öğrendiği günden itibaren 1 yıl içinde geri alır ve tabloyu oğlunun zenginleşmesi ölçüsünde geri ister.

Akılda kalsın: Mal değişim = iki yönlü satış. Bağışlama sözü yazılı, taşınmazda resmî; elden bağışlama teslimle. Bağışlama sayılmaz: feragat, mirası ret, ahlaki ödev. Geri alma: ağır suç, yükümlülüğe aykırılık, yükleme; süre öğrenmeden 1 yıl.
Sınavda

Nasıl sorulurBağışlamanın şekli, bağışlama sayılmayan işlemler ya da geri alma sebebi ve süresi sorulur.

TuzakMirası reddetmeyi ya da edinilmemiş haktan feragati bağışlama saymak.

Sınavda işaretlemali durumun olağanüstü ağırlaşması yalnız bağışlama sözünü geri almaya yarar, yerine getirilmiş bağışlamayı değil.

✎Boşluk doldurma bağışlama

Bağışlama sözü vermenin geçerliliği şekle, bir taşınmazın bağışlanması sözü ise şekle bağlıdır. Bağışlayan, geri alma sebebini öğrendiği günden başlayarak içinde bağışlamayı geri alabilir.

yazılıresmî1 yıl6 aysözlü

?Soru çöz

6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu'na göre aşağıdakilerden hangisi bağışlama sayılır?

✓ B. Malvarlığından karşılıksız ve sağlararası kazandırma, taşınırın teslimiyle kurulan elden bağışlamadır (m.285, 289). A mirası reddi, C edinilmemiş haktan feragati, D ahlaki ödevin yerine getirilmesini bağışlama sanır; üçünü de m.285 açıkça bağışlamanın dışında tutar.

Karma tekrar

Bu sayfadan karışık 6 soru. Sınavdaki gibi konular karışık gelir; hangi konudan olduğunu çözümde görürsün. Birkaç gün sonra yeniden çöz.

?Soru 1

Zapttan sorumlulukla ilgili aşağıdaki ifadelerden hangileri doğrudur?

I. Alıcı elinden alınma tehlikesini sözleşme sırasında biliyorsa satıcı, ayrıca üstlenmedikçe sorumlu olmaz.
II. Satılanın üzerinde sınırlı bir ayni hak bulunması kısmi zapt hükümlerine tabidir.
III. Tam zaptta alıcının doğrudan zararını isteyebilmesi satıcının kusurlu olmasına bağlıdır.

✓ D. I m.214/2'deki bilen alıcı kuralını, II m.218'deki sınırlı ayni hakla yüklenmeyi doğru verir. III yanlıştır: doğrudan zarar kusur aranmadan karşılanır, kusur karinesi yalnız diğer zararlar içindir (m.217). A II'yi eksik bırakır; B ve C III'teki kusur şartını doğru sanır.Kaynak: bu sayfa · Zapttan sorumluluk

?Soru 2

Bir satıcı, sattığı televizyonu bedel ödenmeden alıcıya teslim etmiş; alıcı ödeme gününde bedeli ödememiştir. Sözleşmede dönmeye ilişkin bir hüküm yoktur. 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu'na göre satıcı ile ilgili aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

✓ D. Mal bedel ödenmeden teslim edilmişse satıcının dönüp malı geri alması, bu hakkın sözleşmede açıkça saklı tutulmasına bağlıdır (m.235/3). A peşin satıştaki işlemsiz dönmeyi bu olaya taşır; B taksitle satıştaki 15 günlük süreyi (m.259) adi satışa uygular; C ödeme temerrüdünü devralma temerrüdüyle karıştırır.Kaynak: bu sayfa · Alıcının borçları ve taksitle satış

?Soru 3

İki tacir arasında yapılan bir makine satışında alıcı, teslim sırasında açıkça görülen bir hasarı fark etmiştir. 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu'na göre alıcı bu durumu satıcıya en geç ne zaman ihbar etmelidir?

✓ A. Ticari satışta teslim sırasında açıkça belli olan ayıp 2 gün içinde ihbar edilir (TTK m.23/1-c). B açıkça belli olmayan ayıbın inceleme ve ihbar süresidir; C hayvan satışındaki bildirim süresidir (TBK m.224); D adi satıştaki TBK m.223 ölçüsüdür.Kaynak: bu sayfa · Ayıp, gözden geçirme ve bildirim

?Soru 4

6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu'na göre ayıptan sorumlulukla ilgili aşağıdaki ifadelerden hangileri doğrudur?

I. Satıcı, aynı malın ayıpsız benzerini hemen verip alıcının bütün zararını gidererek seçimlik hakların kullanılmasını önleyebilir.
II. Satılanın değerindeki eksiklik satış bedeline çok yakınsa alıcı yalnız bedelden indirim isteyebilir.
III. Satılanı ayıplı olarak devretmekte ağır kusurlu olan satıcı, iki yıllık zamanaşımından yararlanamaz.

✓ C. I satıcının önleme yetkisini (m.227/3), III ağır kusurlu satıcının süre korumasını kaybetmesini (m.231/2) doğru verir. II yanlıştır: eksiklik bedele çok yakınsa indirim değil, yalnız dönme ya da değiştirme istenir (m.227/son). A III'ü atlar; B ve D II'deki ters kuralı doğru sanır.Kaynak: bu sayfa · Seçimlik haklar ve zamanaşımı

?Soru 5

6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu'na göre aşağıdakilerden hangisi bağışlama sayılır?

✓ B. Malvarlığından karşılıksız ve sağlararası kazandırma, taşınırın teslimiyle kurulan elden bağışlamadır (m.285, 289). A mirası reddi, C edinilmemiş haktan feragati, D ahlaki ödevin yerine getirilmesini bağışlama sanır; üçünü de m.285 açıkça bağışlamanın dışında tutar.Kaynak: bu sayfa · Mal değişim, bağışlama ve süreler

?Soru 6

6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu'na göre satış sözleşmesinde yarar ve hasarla ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır?

✓ B. Taşınmazda hasar tescile kadar satıcıdadır; sözleşmenin imzalanması yetmez (m.208/1). A taşınırdaki kuralı, C devralma temerrüdü istisnasını, D gönderme satışındaki istisnayı doğru verir (m.208/2-3); üçü de doğrudur.Kaynak: bu sayfa · Satışın kuruluşu, yarar ve hasar
+
Daha fazla soru çözmek ister misin?Hukuk soruları uygulamaya ekleniyor; şimdilik diğer derslerin sorularını çözebilirsin. Yanlışların Hata Defteri'ne kaydedilir.
Soru çöz →