Anayasa Mahkemesinin işleyişi: Genel Kurul, bölümler, komisyonlar ve karar yeter sayıları
Hukuk · Anayasa Yargısı · Okuma 5 dk · 2 etkinlik
Önce hatırlaHâkimin davaya bakmaktan yasaklı olduğu hâller nelerdir? Hâkimin reddi sebepleri nelerdir, ret talebi ne zaman ve nereye yapılır?Bu konunun bağlandığı sayfadan (Hukuk yargılamasının ilkeleri). Önce kendin cevapla, sonra aç.
Hâkim kendi davasında, eşinin, kendisinin ya da eşinin altsoy ve üstsoyunun, evlatlığının, üçüncü derece dahil kan ve kayın hısımlarının, nişanlısının davasında ve vekil ya da vasi olarak hareket ettiği davada bakamaz; talep olmasa da çekilir (HMK m.34). Tarafsızlığından şüpheyi gerektiren önemli sebep varsa reddedilebilir (m.36). Ret talebi en geç ilk duruşmada, dilekçeyle yapılır ve geri alınamaz (m.38).
✎Konu anlatımı
Anayasa Mahkemesi Genel Kurulu ve bölümler kaç üyeyle toplanır, kararlar hangi çoğunlukla alınır? Anayasa Mahkemesi üyesi hangi hâllerde davaya bakamaz?
Kısa cevap: Anayasa Mahkemesi Genel Kurul, iki bölüm ve kabul edilebilirlik için komisyonlar hâlinde çalışır. Genel Kurul en az on üyeyle toplanır; bölümler başkanvekili ve dört üyeyle toplanır. Kararlar katılanların salt çoğunluğuyla alınır; anayasa değişikliğinin iptali, parti kapatma ve Devlet yardımından yoksun bırakma için katılanların üçte ikisi gerekir (Anayasa m.149; 6216 m.65).Bir avukat, müvekkilinin bireysel başvurusunu inceleyecek bölümde, müvekkilinin teyzesinin oğlunun Anayasa Mahkemesi üyesi olduğunu öğrendi. Bu üye dosyaya bakabilir mi?
Mahkemenin on beş üyesinin nasıl seçildiğini ve görev süresini Hukuk (KPSS A) serisindeki Türk anayasa düzeni sayfasında görmek mümkün; burada mahkemenin içeriden nasıl çalıştığına bakıyoruz. TBMM'nin seçtiği üç üye için ilk oylamada üye tamsayısının üçte ikisi, ikincide salt çoğunluk aranır; üçüncü oylama en çok oy alan iki aday arasında yapılır (6216 m.7). Başkan ve başkanvekilleri, üyeler arasından gizli oyla ve üye tamsayısının salt çoğunluğuyla dört yıl için seçilir ve yeniden seçilebilir (m.12).
Üç karar organı
Genel Kurul Başkanın ya da belirleyeceği başkanvekilinin başkanlığında en az on üyeyle toplanır; iptal ve itiraz davaları, Yüce Divan, siyasi partilere ilişkin dava ve başvurular ile mali denetim ona aittir (m.21). Bireysel başvurular için bir başkanvekilinin başkanlığında altışar üyeli iki bölüm vardır; bölüm, başkanvekili ve dört üyenin katılımıyla toplanır (m.22). Kabul edilebilirliği ise iki üyeli komisyonlar inceler; her bölüme bağlı üç komisyon bulunur ve komisyon kabul edilemezlik kararını yalnız oy birliğiyle verebilir (İçtüzük m.32–33; 6216 m.48/3).
| Organ | Toplantı | Baktığı işler |
|---|---|---|
| Genel Kurul | En az 10 üye | İptal, itiraz, Yüce Divan, parti kapatma ve ihtar, mali denetim, bölümler arası içtihat farkı |
| Bölüm (2 adet) | Başkanvekili + 4 üye | Bireysel başvurunun esası; komisyonda oy birliği çıkmayan kabul edilebilirlik |
| Komisyon | 2 üye, oy birliği | Bireysel başvurunun kabul edilebilirliği |
Karar yeter sayısı ve oylama
Genel Kurul ve bölümler kararlarını katılanların salt çoğunluğuyla alır; oylar eşitse başkanın bulunduğu taraf üstün gelir. Anayasa değişikliğinin iptali, siyasi partinin kapatılması ya da Devlet yardımından yoksun bırakılması için toplantıya katılanların üçte ikisi gerekir (m.65; Anayasa m.149). Üyeler çekimser oy kullanamaz (m.15) ve oylamaya en kıdemsiz üyeden başlanır.
Davaya bakamama ve ret
Hukuk yargılamasının ilkeleri sayfasında HMK'nın yasaklılığı üçüncü derece kan ve kayın hısımlığında kestiğini gördük. 6216 m.59 çemberi genişletir: üye, eşinin ve üstsoy-altsoyunun yanında dördüncü dereceye kadar kan, üçüncü dereceye kadar kayın hısımlarının dava ve işlerine bakamaz; daha önce hâkim, savcı, hakem, tanık ya da bilirkişi olarak yer aldığı ya da istişari görüş açıkladığı işe de bakamaz. Ret talebini ilgili üye katılmadan kurul kesin olarak karara bağlar; kurulun toplanmasını engelleyecek sayıda üyeyi hedefleyen talep dinlenmez (m.60). Girişteki üye, başvurucunun dördüncü derece kan hısımı olduğu için dosyaya bakamaz.
Nasıl sorulurToplantı ve karar yeter sayıları ya da üyenin davaya bakamadığı hâller öncüllerle sorulur.
TuzakÜçte iki çoğunluğu üye tamsayısından hesaplamak; ölçü toplantıya katılanlardır.
✎Boşluk doldurma AYM'nin işleyişi
Genel Kurul en az üyeyle toplanır. Siyasi parti kapatma kararı için toplantıya katılanların oy çokluğu gerekir. Komisyonlar kabul edilemezlik kararını ile verir.
?Soru çöz
6216 sayılı Kanun'a göre aşağıdakilerden hangileri Anayasa Mahkemesi üyesinin davaya bakamayacağı hâllerdendir?
I. Başvurucunun, üyenin dördüncü derece kayın hısımı olması
II. Başvurucunun, üyenin amcasının oğlu olması
III. Üyenin, dava konusu iş hakkında daha önce istişari görüş açıklamış olması