Milletlerarası yetki: iç hukukun yer kuralları ve zayıf tarafı koruyan özel yetkiler
Hukuk · Milletlerarası Özel Hukuk · Okuma 5 dk · 2 etkinlik
Önce hatırlaMilletlerarası özel hukuk nedir, yabancılık unsuru ne demektir? Bağlama kuralı, bağlama konusu ve bağlama noktası nedir?Bu konunun bağlandığı sayfadan (Kanunlar ihtilafı). Önce kendin cevapla, sonra aç.
Taraf, yerleşim yeri, işlem yeri ya da malın bulunduğu yer gibi unsurlardan biri yabancı bir ülkeye bağlıysa ilişki yabancılık unsuru taşır. Uygulanacak hukuku 5718 sayılı MÖHUK'un bağlama kuralları belirler: kural bir bağlama konusunu (ör. ehliyet) bir bağlama noktasına (ör. vatandaşlık) bağlar; o noktanın gösterdiği ülkenin hukuku uygulanır.
Yabancı unsur ve bağlama kuralı
✎Konu anlatımı
Türk mahkemelerinin milletlerarası yetkisi nasıl belirlenir? Türklerin kişi hâllerine, mirasa, iş ve tüketici sözleşmelerine ilişkin davalarda hangi Türk mahkemesi yetkilidir? Yabancı davacı teminat gösterir mi?
Kısa cevap: Türk mahkemelerinin milletlerarası yetkisini iç hukukun yer itibarıyla yetki kuralları belirler (MÖHUK m.40): HMK'ya göre yetkili bir Türk mahkemesi varsa Türk yargısı da yetkilidir. Kanun buna Türklerin kişi hâlleri, miras, iş, tüketici ve sigorta davaları için özel kurallar ekler. Türk mahkemesinde dava açan yabancı, karşılıklılık yoksa teminat gösterir (m.48).Almanya'da yaşayan Türk vatandaşı iki eşin Türkiye'de yerleşim yeri yok; Alman mahkemesinde boşanma davası da açılmadı. Eşlerden biri Türkiye'de boşanmak istiyor. Hangi Türk mahkemesine gidebilir?
Kanunlar ihtilafı sayfasında uygulanacak hukuku belirledik; ama önce davaya hangi ülkenin mahkemesinin bakacağı sorusu cevaplanmalıdır. MÖHUK bunun için ayrı bir sistem kurmaz: Türk mahkemelerinin milletlerarası yetkisini iç hukukun yer itibarıyla yetki kuralları tayin eder (m.40). Hukuk yargılamasının ilkeleri sayfasında gördüğümüz HMK m.6–19 böylece çifte işlev görür. Davalının yerleşim yeri Türkiye'deyse ya da haksız fiil Türkiye'de işlendiyse hem Türk yargısı hem o yer mahkemesi yetkilidir.
Özel yetki kuralları
Türk vatandaşlarının kişi hâllerine ilişkin davalar yabancı ülkede açılmamış ya da açılamıyorsa Türkiye'de görülür; tablodaki basamaklarda hiçbir yer yoksa Ankara, İstanbul ya da İzmir mahkemelerinden biri yetkilidir (m.41). Girişteki eş, Türkiye'de son yerleşim yeri de yoksa bu üç ilden birinde dava açar.
Zayıf tarafı koruyan kurallar da vardır. İşçi işverene karşı mutad işyerinin yanında işverenin ya da kendi yerleşim yerinde dava açabilir (m.44). Tüketici kendi yerleşim yeri ya da mutad meskeni ile karşı tarafın yerleri arasında seçim yapar; tüketiciye karşı dava ise yalnız onun Türkiye'deki mutad meskeninde açılır (m.45).
Teminat
Türk mahkemesinde dava açan, davaya katılan ya da icra takibi yapan yabancı gerçek ve tüzel kişiler, yargılama giderleri ve karşı tarafın zararı için mahkemenin belirleyeceği teminatı göstermek zorundadır; karşılıklılık varsa muaf tutulur (m.48). Taraflar, davalar ve dava şartları sayfasında gördüğümüz gibi gereken teminatın gösterilmesi dava şartıdır.
| Dava | Yetkili Türk mahkemesi | Madde |
|---|---|---|
| Türklerin kişi hâlleri | Yer itibarıyla yetkili → sâkin olunan yer → son yerleşim yeri → Ankara, İstanbul, İzmir | m.41 |
| Miras | Ölenin Türkiye'deki son yerleşim yeri → tereke malının yeri | m.43 |
| İş | Mutad işyeri; işçinin davasında ayrıca işverenin ve işçinin yerleşim yeri | m.44 |
| Tüketici | Tüketicinin seçimi; tüketiciye karşı yalnız mutad meskeni | m.45 |
| Sigorta | Sigortacının işyeri ya da şubesi; sigortalıya karşı onun yerleşim yeri | m.46 |
Nasıl sorulurBir yabancı unsurlu davada hangi Türk mahkemesinin yetkili olduğu sorulur.
TuzakTüketiciye karşı açılan davada da tüketicinin davaya ilişkin seçimlik yetki yerlerini saymak; o seçim yalnız tüketicinin açtığı davada vardır.
✎Boşluk doldurma milletlerarası yetki
Türk mahkemelerinin milletlerarası yetkisini iç hukukun itibarıyla yetki kuralları belirler. Türklerin kişi hâllerine ilişkin davada başka yetkili yer yoksa Ankara, İstanbul ya da mahkemelerinden birine gidilir. Yabancı davacı, esasına göre teminattan muaf tutulabilir.
?Soru çöz
Mutad meskeni İzmir'de olan bir kişi, mesleki olmayan bir amaçla Hollanda'da yerleşik bir şirketin özel teklifi üzerine İzmir'den sipariş vererek bir ürün satın almıştır. Bu tüketici sözleşmesinden doğan uyuşmazlıkta 5718 sayılı MÖHUK'a göre aşağıdakilerden hangisi doğrudur?