Ülke ve sınırlar: işgalden uti possidetis'e, hava sahasına egemenlik
Uluslararası İlişkiler · Uluslararası Hukuk · Okuma 5 dk · 2 etkinlik
Önce hatırlaEgemenlik ve Vestfalya düzeni nedir? Uluslararası ilişkilerde anarşi, ulusal çıkar ve güç ne demektir; sert, yumuşak ve akıllı güç arasındaki fark nedir?Bu konunun bağlandığı sayfadan (Uluslararası ilişkiler disiplini). Önce kendin cevapla, sonra aç.
Egemenlik, devletin ülkesi üzerinde en üstün otorite olması (iç egemenlik) ve dışarıda başka bir otoriteye bağlı olmamasıdır (dış egemenlik); bu düzen 1648 Vestfalya Barışı ile yerleşti. Anarşi devletlerin üstünde merkezî bir otoritenin yokluğudur. Güç bir aktörün başkasına istediğini yaptırabilme yeteneğidir; Nye zorlayan sert güç ile cezbeden yumuşak gücü ayırır.
Egemenlik, anarşi, ulusal çıkar, güç
✎Konu anlatımı
Uluslararası hukukta ülke nasıl edinilir? İşgal, devir, zamanaşımı, birikme ve uti possidetis ne demektir? Hava sahası üzerinde egemenlik nasıldır?
Kısa cevap: Ülke; kara ülkesi, iç sular, karasuları ve bunların üstündeki hava sahasından oluşur. Edinme yolları işgal (sahipsiz toprakta etkin egemenlik), birikme, devir ve kazandırıcı zamanaşımıdır; zorla ilhak BM döneminde geçersizdir. Sömürgeden bağımsızlığa geçen devletler idari sınırları devralır (uti possidetis). 1944 Chicago Sözleşmesi'ne göre devletin hava sahası üzerinde tam ve münhasır egemenliği vardır.1906'da bir ABD'li general, Pasifik'teki küçük bir adada Hollanda bayrağı görünce şaşırdı: ada, İspanya'nın keşfettiği ve ABD'ye devrettiği topraklar arasındaydı. Ada kimindi?
Uİ disiplini sayfasında gördüğümüz iç egemenlik, devletin belirli bir toprak parçası üzerinde kullandığı en üstün yetkidir. Bu toprak parçasına ülke denir: kara ülkesi, iç sular, karasuları ve bunların üstündeki hava sahası. Ülkenin nasıl kazanıldığı ve sınırının nereden geçtiği uluslararası hukukun en eski konularındandır.
| Yol | Ne demek? | Not |
|---|---|---|
| İşgal | Kimseye ait olmayan toprakta (terra nullius) egemenliği etkin biçimde kurmak | Yalnız keşif yetmez; etkin ve sürekli yönetim gerekir |
| Birikme | Doğal yolla yeni kara oluşması (alüvyon, volkanik ada) | Kendiliğinden kıyı devletine geçer |
| Devir | Antlaşmayla toprağın bir devletten ötekine geçmesi | Satış ya da değişim: Alaska 1867 |
| Kazandırıcı zamanaşımı | Uzun süre, açık ve itirazsız egemenlik kullanımı | Asıl sahibin sessizliği belirleyici |
| Terk | Toprağı bırakma niyeti + fiilen bırakma | Yitirme yolu; toprak yeniden sahipsiz olur |
Başlangıçtaki adanın davası 1928'de hakem Max Huber'in verdiği Palmas Adası kararıyla çözüldü: İspanya'nın keşfi yalnız “başlangıç hakkı” doğurmuştu; adada yıllarca fiilen yönetim kuran Hollanda'nın egemenliği üstün geldi. Bu karar, işgalde etkinlik şartının simgesidir. Kuvvet kullanarak toprak almak (fetih, ilhak) ise BM Şartı'nın kuvvet yasağından sonra hukuken ülke edinme yolu değildir.
Sınırlar ve uti possidetis
Sınır önce antlaşmayla kâğıt üzerinde belirlenir, sonra arazide işaretlenir. Gemiyle geçilebilen sınır akarsularında sınır genellikle en derin kanalın ortasından (talveg), geçilemeyenlerde orta çizgiden geçer. 19. yüzyılda Latin Amerika'da, 20. yüzyılda Afrika'da bağımsızlığını kazanan devletler, sömürge döneminin idari sınırlarını olduğu gibi devraldı: uti possidetis juris. UAD 1986'da Burkina Faso–Mali davasında bu ilkenin sınır savaşlarını önlemeye hizmet eden genel bir kural olduğunu belirtti.
Hava sahası
1944 Chicago Sözleşmesi (m.1) devletin ülkesi üzerindeki hava sahasında tam ve münhasır egemenliğini tanır ve Uluslararası Sivil Havacılık Örgütü'nü (ICAO) kurar. Karasularındaki zararsız geçişin havada karşılığı yoktur: tarifeli uçuşlar için izin ya da antlaşma gerekir. Bu izinler “hava özgürlükleri” diye sayılır: ilk ikisi teknik (ülke üzerinden uçmak, yolcu indirmeden teknik iniş), sonraki üçü ticaridir (kendi ülkesinden yolcu götürmek, yabancı ülkeden kendi ülkesine getirmek, üçüncü ülkeler arasında taşımak). Hava sahası karasularının dış sınırında biter; üstü açık deniz gibi serbesttir.
Nasıl sorulurBir vaka verilip hangi edinme yolu ya da ilke olduğu sorulur; ya da “hangisi ülke edinme yolu değildir?” denir.
TuzakKeşfin tek başına egemenlik kazandırdığını söyleyen ifadeyi doğru saymak; Palmas kararına göre etkin yönetim gerekir. İkinci tuzak, yabancı uçakların da karasularındaki gemiler gibi zararsız geçiş hakkına sahip olduğunu sanmak.
⇄Bilgi eşleştirme edinme yolu ve vakası
?Soru çöz
Bir sömürge imparatorluğunun iki ayrı idari bölgesi bağımsız devlet olur. Aralarındaki sınır, sömürge yönetiminin çizdiği idari sınır olarak kabul edilir. Bu çözüm aşağıdakilerden hangisine dayanır?