Merkezden yönetim, yerinden yönetim ve yetki genişliği: kim, nerede karar verir?
Kamu Yönetimi · Yönetim Bilimleri · Okuma 5 dk · 2 etkinlik
Önce hatırlaMinnowbrook ve Yeni Kamu Yönetimi hareketi nedir? Kamu tercihi kuramı bürokrasiyi nasıl açıklar?Bu konunun bağlandığı sayfadan (Kamu yönetimi disiplini). Önce kendin cevapla, sonra aç.
Yeni Kamu Yönetimi, 1968 Minnowbrook toplantısında genç akademisyenlerin başlattığı, verimlilik yerine toplumsal hakkaniyeti, katılımı ve değişime duyarlı yönetimi öne çıkaran harekettir. Kamu tercihi kuramı ise iktisadın akılcı birey varsayımını kamu kesimine uygular: Buchanan ve Tullock siyasal kararları bireysel çıkarla, Niskanen bürokratın bütçesini büyütme eğilimiyle, Tiebout yurttaşın “ayakla oy vermesi”yle açıklar.
Yeni Kamu Yönetimi ve kamu tercihi
✎Konu anlatımı
Merkezden yönetim ve yerinden yönetim nedir? Yetki genişliği ne demektir?
Kısa cevap: Merkezden yönetimde kamu hizmetine ilişkin kararlar başkentteki merkezî idarede toplanır; yerinden yönetimde ise kendi tüzel kişiliği, organları ve bütçesi olan kuruluşlara bırakılır. Yerinden yönetim yer yönünden (belediye, il özel idaresi, köy) ya da hizmet yönünden (üniversite, TRT) olabilir. Yetki genişliği, merkezin taşradaki temsilcisine (valiye) karar yetkisi tanınmasıdır; merkezden yönetimin yumuşatılmış biçimidir.Bir köy yolunun asfaltlanması için yazılan dilekçe Ankara'daki genel müdürlüğe mi gitmeli, valiliğe mi, yoksa seçilmiş bir yerel meclise mi? Türk kamu yönetiminin en eski tartışması bu sorunun cevabıdır.
Anayasa'ya göre idarenin kuruluş ve görevleri “merkezden yönetim ve yerinden yönetim esaslarına dayanır” (m.123); illerin idaresi ise “yetki genişliği esasına dayanır” (m.126). Bu kavramların hukuki rejimi, yani kamu tüzel kişiliği, hiyerarşi ve idari vesayet, Hukuk (KPSS A) serisindeki İdare hukukunun temelleri ve idari teşkilat sayfasında işlenir. Burada aynı kavramlara yönetim bilimi gözüyle bakıyoruz: hangisi hangi koşulda daha iyi hizmet üretir?
İki ilke, iki yerinden yönetim
Merkezden yönetimde hizmetler Devlet tüzel kişiliği içinde, başkentteki bakanlıklar ve onların taşradaki uzantılarıyla yürütülür. Yerinden yönetimde hizmet, Devletten ayrı bir kamu tüzel kişisine bırakılır. Bu kişi bir bölgenin halkına hizmet ediyorsa ve organları seçimle geliyorsa yer yönünden (belediye, il özel idaresi, köy), uzmanlık isteyen bir hizmeti özerk biçimde yürütüyorsa hizmet yönünden yerinden yönetimdir (üniversite, TRT). Organlarının seçimle oluşması yalnız mahallî idareler için anayasal zorunluluktur (m.127).
Yetki genişliği ise yerinden yönetim değildir. Merkez, kendi hiyerarşisi içindeki taşra amirine (vali, kaymakam) karar yetkisi verir; ortada yeni bir tüzel kişi yoktur ve vali bakanlıkların hiyerarşik denetimi altındadır. Amaç, her işin Ankara'ya gidip gelmesini önlemektir.
| Merkezden yönetim | Yerinden yönetim | |
|---|---|---|
| Üstünlükleri | Ülke genelinde aynı hizmet standardı, birlik ve eşitlik, uzman kadro, büyük ölçeğin tasarrufu | Hız, yerel ihtiyaca uygunluk, katılım, yerel demokrasinin öğrenilmesi, yeni uygulamaları deneme imkânı |
| Sakıncaları | Yavaşlık, kırtasiyecilik, başkentin aşırı yüklenmesi, yerel farklılıklara duyarsızlık | Bölgeler arası eşitsizlik, kaynak ve uzman yetersizliği, yerel kayırmacılık, hizmet kalitesinde farklılık |
| Kuramsal destek | Weber'in hiyerarşik bürokrasisi, ulusal birlik kaygısı | Tocqueville'in yerel özgürlükleri, kamu tercihinde Tiebout'un rekabeti |
Siyaset biliminin temel kavramları sayfasında Tocqueville'in sivil toplumu ve dernekleri demokrasinin dayanağı saydığını gördük; yerel yönetimi savunanlar aynı gerekçeyi kullanır. Kamu yönetimi disiplini sayfasında gördüğümüz Tiebout ise yurttaşın beğenmediği belediyeden taşınabilmesini yerel yönetimler arasında verimliliği artıran bir rekabet sayar. Belediye, büyükşehir ve il özel idaresinin organlarını Kent yönetimi ve imar sayfasında göreceğiz.
Nasıl sorulurKuruluşlar verilip hangisinin yer ya da hizmet yönünden yerinden yönetim olduğu, ya da iki yaklaşımın üstünlükleri öncüllerle sorulur.
TuzakYetki genişliğini yerinden yönetim saymaktır: vali ve kaymakam merkezî idarenin parçasıdır, ayrı tüzel kişilik yoktur. İkinci tuzak, ülke genelinde tek tip hizmet standardını yerinden yönetimin üstünlüğü olarak vermektir; o, merkezden yönetimin üstünlüğüdür.
⇄Bilgi eşleştirme kuruluş → yönetim biçimi
?Soru çöz
Aşağıdakilerden hangileri yerinden yönetimin merkezden yönetime göre üstünlükleri arasında sayılabilir?
I. Kaynakların tek merkezden planlanarak ülke bütününde birlikte kullanılması
II. Ülkenin her yerinde hizmet standardının tek tip olması
III. Yurttaşların yönetime katılımının artması