İdare hukuku nedir: özellikleri, kaynakları ve idarenin kanuniliği
Hukuk · İdare Hukuku ve İdari Yargı · Okuma 5 dk · 2 etkinlik
✎Konu anlatımı
İdare hukukunun özellikleri ve kaynakları nelerdir? İdarenin kanuniliği ilkesi ne anlama gelir?
Kısa cevap: İdare hukuku, idarenin kuruluşunu, işleyişini, kamu gücü ayrıcalıklarını ve bu ayrıcalıkların sınırını düzenleyen kamu hukuku dalıdır. Genel bir kanunda toplanmamıştır (kodifiye değildir), görece yenidir, sık değişir ve içtihadi bir hukuktur: Danıştay kararları kuralların oluşmasında belirleyicidir. İdare, kanunun verdiği yetkiyle ve kanuna uygun olarak hareket etmek zorundadır.Bir belediye, ruhsatsız diye bir kafeyi mühürledi. Bu kararı kim, hangi yetkiyle, hangi kurala göre aldı ve işletmeci nereye başvurur? İdare hukukunun bütün soruları bu tek olayın içindedir.
İdare hukuku iki sözcükle özetlenebilir: ayrıcalık ve sınır. İdare kamu yararı için kişilere tek yanlı emir verebilir, kararını mahkemeye gitmeden kendisi uygulayabilir (re'sen icra), mülkü kamulaştırabilir. Buna karşılık bu güçleri yalnız kanunun verdiği ölçüde, kamu yararı amacıyla ve yargı denetimi altında kullanır. Anayasa'nın 125. maddesi bunu tek cümleyle söyler: idarenin her türlü eylem ve işlemine karşı yargı yolu açıktır.
| Özellik | Anlamı |
|---|---|
| Kodifiye olmama | Medeni Kanun gibi tek bir genel kanunu yoktur; kurallar yüzlerce kanun, CBK ve yönetmeliğe dağılmıştır |
| İçtihadi olma | Genel ilkelerin çoğu (kamu hizmeti ilkeleri, hizmet kusuru, işlemin unsurları) Danıştay kararlarıyla oluşmuştur |
| Yeni ve değişken olma | 19. yüzyılda Fransa'da Danıştay (Conseil d'État) içtihadıyla doğdu; idarenin görevleri değiştikçe hızla değişir |
| Kamu gücü ve kamu yararı | Taraflar eşit değildir; idare üstün yetkilerle donatılmıştır, ama bu yetkiler yalnız kamu yararı için kullanılabilir |
| Özel yargı düzeni | Uyuşmazlıklar kural olarak idari yargıda (idare mahkemeleri, bölge idare mahkemeleri, Danıştay) çözülür |
Kaynakları
Yazılı kaynaklar normlar sıralamasını izler: Anayasa, milletlerarası andlaşmalar, kanunlar, Cumhurbaşkanlığı kararnameleri, yönetmelikler ve öteki düzenleyici işlemler. Yazısız kaynaklar arasında en önemlisi yargı içtihatlarıdır; hukukun genel ilkeleri (eşitlik, ölçülülük, kazanılmış hakka saygı, hukuki güvenlik) de kaynaktır. Örf ve adet idare hukukunda sınırlı rol oynar, çünkü idarenin yetkisi kanundan gelmelidir. Öğreti (doktrin) yardımcı kaynaktır.
İdarenin kanuniliği
Kanunilik ilkesinin iki yüzü vardır. Kanunun önceliği: idare kanuna aykırı işlem yapamaz. Kanunun kaydı (kanuni dayanak): idare ancak kanunun verdiği yetkiyle işlem yapar; kanunun susması idareye yetki vermez. Anayasa da bunu teşkilat düzeyinde güvenceye alır: idare, kuruluş ve görevleriyle bir bütündür ve kanunla düzenlenir (m.123). 2017'den sonra bakanlıkların kuruluşu ve görevleri Cumhurbaşkanlığı kararnamesiyle düzenlendiği için “kanunla düzenleme” kuralı bugün kanun ve CBK'yi birlikte anlatır.
Nasıl sorulurİdare hukukunun özelliklerinden hangisinin yanlış verildiği sorulur; ya da yazılı-yazısız kaynak ayrımı.
Tuzakİdare hukukunu Medeni Kanun gibi tek kanunda toplanmış sanmak ya da örf ve adeti asıl kaynak saymak.
Sınavda işaretleiçtihat, idare hukukunun en önemli yazısız kaynağıdır.
✎Boşluk doldurma özellik ve ilke
İdare hukuku tek bir genel kanunda toplanmadığı için bir hukuk dalı değildir. Kurallarının oluşmasında yargı belirleyicidir. Kanunilik ilkesine göre idare, ancak kanunun verdiği işlem yapabilir.
?Soru çöz
İdare hukuku ile ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır?