Çalışma sosyolojisi ve endüstri ilişkileri: iş bölümü, üretim modelleri ve sendikacılık

Klasik sosyologların çalışmaya bakışını, üretim örgütlenmesinin Taylorizm'den esnek üretime dönüşümünü, sendikacılık akımlarını ve endüstri ilişkilerini açıklayan kuramları öğren.

7 durakKPSS A
14 etkinlikeşleştir · sırala · doldur · çöz
0 / 14tamamlanan etkinlik
Sorularuygulamaya ekleniyor
ÇALIŞMA SOSYOLOJİSİ · KURAM

Klasik sosyologlarda çalışma: iş bölümü, yabancılaşma ve bürokrasi

ÇEEİ · Çalışma Psikolojisi ve Çalışma Sosyolojisi · Okuma 3 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaÜcret teorileri nelerdir? Geçimlik ücret, ücret fonu, marjinal verimlilik ve etkinlik ücreti teorileri ücreti nasıl açıklar?Bu konunun bağlandığı sayfadan (Emek piyasası ve ücret). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Klasikler ücreti işçinin geçim maliyetine ya da sermayeden ayrılan sabit bir fona bağladı; Marx ücreti emek gücünün değeri, kârı artık değer olarak gördü. Neoklasik marjinal verimlilik teorisi ücreti son işçinin katkısına eşitler. Pazarlık teorisi ücreti tarafların gücüne, etkinlik ücreti teorisi ise işverenin verimlilik için bilerek yüksek ücret ödemesine bağlar.

Ücret teorileri

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Durkheim, Marx ve Weber çalışmayı nasıl açıklar? Mekanik-organik dayanışma, yabancılaşma ve bürokrasi nedir?

Kısa cevap: Durkheim iş bölümünün toplumu benzerliğe dayalı mekanik dayanışmadan karşılıklı bağımlılığa dayalı organik dayanışmaya taşıdığını, kuralsızlığın ise anomi doğurduğunu söyler. Marx, kapitalist üretimde işçinin ürününe, emek sürecine, insan özüne ve diğer insanlara yabancılaştığını savunur. Weber modern çalışmayı rasyonelleşme, bürokrasi ve Protestan iş ahlakıyla açıklar.

Bir otomobil fabrikasında işçi sekiz saat boyunca yalnız kapı menteşesi takıyor; arabanın tamamını hiç görmüyor.

Sosyoloji serisindeki Sosyolojiye giriş sayfasında bu üç düşünürün genel yaklaşımlarını gördük. Çalışma sosyolojisi onların sanayi toplumunda işin anlamı üzerine söylediklerini kullanır.

Klasik sosyologlarda çalışma: temel fikir
DüşünürTemel kavramÇalışmaya bakışı
DurkheimMekanik ve organik dayanışma, anomiGeleneksel toplumu benzerlikler, sanayi toplumunu iş bölümünün yarattığı karşılıklı bağımlılık bir arada tutar. Kurallar değişime yetişemezse kuralsızlık (anomi) doğar.
MarxYabancılaşma, artık değerÜretim araçlarına sahip olmayan işçi emeğini satar; ürettiği şey, emek süreci, insanca yaratıcılığı ve diğer insanlar ona yabancılaşır.
WeberRasyonelleşme, bürokrasi, Protestan ahlakıModern örgüt yazılı kurallar, hiyerarşi, uzmanlaşma ve kişisizliğe dayanan bürokrasidir; çok çalışmayı ve biriktirmeyi erdem sayan Protestan ahlakı kapitalizmin ruhunu besledi.

Girişteki işçi Marx'ın deyişiyle emek sürecine ve ürününe yabancılaşmıştır: ne üreteceğine, nasıl üreteceğine karar vermez, ortaya çıkan araba da onun değildir. Emek piyasası ve ücret sayfasında gördüğümüz artık değer teorisi, Marx'ın çizdiği bu tablonun ekonomik yüzüdür. Durkheim aynı fabrikaya bakınca iş bölümünün işçileri birbirine bağımlı kıldığını görür; sorun ancak iş bölümü “zorla” ya da kuralsız işlediğinde çıkar. Weber ise fabrikanın yönetim kademelerinde verimli ama kişiyi kurallar içine hapseden bir “demir kafes” görür.

Akılda kalsın: Durkheim: mekanik (benzerlik) → organik (bağımlılık) dayanışma; anomi = kuralsızlık. Marx: yabancılaşmanın dört yönü; artık değer. Weber: rasyonelleşme, bürokrasi (kural, hiyerarşi, uzmanlık, kişisizlik), Protestan ahlakı.
Sınavda

Nasıl sorulurKavram-düşünür eşleştirmesi ya da “hangisi … ait değildir” kalıbıyla sorulur.

TuzakOrganik dayanışmayı geleneksel topluma bağlamaktır: organik dayanışma iş bölümünün geliştiği modern toplumundur. İkinci tuzak, anomiyi Marx'a, yabancılaşmayı Durkheim'a yüklemektir.

?Soru çöz

Durkheim'a göre sanayi toplumunda bireyleri bir arada tutan temel bağ aşağıdakilerden hangisidir?

✓ A. Durkheim'a göre uzmanlaşan bireyler birbirine muhtaç hâle gelir; bu organik dayanışmadır. B geleneksel toplumdaki mekanik dayanışmanın dayanağıdır; C Weber'in bürokrasi kavramıdır; D Marx'ın sınıf çözümlemesine aittir.

⇄Bilgi eşleştirme kavram → düşünür

ÇALIŞMA SOSYOLOJİSİ · MODEL

Üretim örgütlenmesi: Taylorizm, Fordizm, Toyotizm ve esnek üretim

ÇEEİ · Çalışma Psikolojisi ve Çalışma Sosyolojisi · Okuma 4 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaİş hukuku nedir, neden ortaya çıkmıştır ve kaynakları nelerdir?Bu konunun bağlandığı sayfadan (İş hukukunun temel kavramları). Önce kendin cevapla, sonra aç.

İş hukuku, bağımlı çalışan işçi ile işveren arasındaki bireysel ilişkileri ve sendika, toplu iş sözleşmesi gibi toplu ilişkileri düzenleyen hukuk dalıdır. Sanayi devriminde sözleşme serbestisinin işçiyi korumasız bırakmasına tepki olarak doğdu. Kaynakları Anayasa, milletlerarası antlaşmalar, kanun, yönetmelik, toplu iş sözleşmesi, iş sözleşmesi ve işverenin talimatıdır; şüphede işçi lehine yorum yapılır.

İş hukukunun doğuşu ve kaynakları

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Taylorizm, Fordizm, Toyotizm ve post-Fordizm nedir? Üretim örgütlenmesi nasıl değişti?

Kısa cevap: Taylorizm işi zaman ve hareket etüdüyle en küçük parçalarına böler, planlamayı yönetime, uygulamayı işçiye bırakır. Fordizm bunu hareketli montaj hattı ve kitle üretimi-kitle tüketimiyle birleştirir. 1970'lerden sonra yaygınlaşan post-Fordizm küçük partili, esnek üretimi; Toyotizm ise stoksuz, tam zamanında üretimi, sürekli iyileştirmeyi ve çok becerili işçiyi öne çıkarır.

Bir beyaz eşya fabrikası eskiden aynı modeli binlerce adet üretip depoluyordu; bugün siparişe göre küçük partiler üretiyor ve depo neredeyse boş.

Üretim modelleri: temel fikir
ModelTemel fikirİşçiye etkisi
Taylorizm (bilimsel yönetim)Zaman-hareket etüdü, tek “en iyi yol”, düşünme-yapma ayrımı, parça başı ücretVasıfsızlaşma, denetimin artması
FordizmHareketli montaj hattı, standart ürün, kitle üretimi + yüksek ücretle kitle tüketimiTekdüze iş, yüksek devir hızı, güçlü sendikalar
Toyotizm (yalın üretim)Tam zamanında üretim, kanban, sürekli iyileştirme (kaizen), kalite çemberleriÇok becerili, takım hâlinde çalışan işçi; yoğun tempo
Post-Fordizm (esnek üretim)Küçük partiler, çeşitli ürün, esnek teknoloji, taşeronlaşmaEsnek istihdam: çekirdek ve çevre işgücü

Frederick Taylor 1911'de yayımladığı bilimsel yönetim ilkeleriyle işçinin bilgisini yönetime aktardı; Henry Ford 1913'te hareketli montaj hattını kurdu ve işçilerin aldıkları ücretle kendi ürettikleri arabayı alabileceği bir kitle tüketimi düzeni öngördü. Harry Braverman bu süreci emeğin vasıfsızlaştırılması olarak eleştirdi. Fordizm 1970'lerin krizinde talebin çeşitlenmesi ve katı hatların pahalı kalmasıyla sarsıldı.

Girişteki fabrika esnek üretime geçmiştir. Esnek üretimde işletme küçük bir çekirdek işgücünü güvenceli tutar, dalgalanmayı belirli süreli, kısmi süreli ve alt işveren işçilerinden oluşan çevre işgücüyle karşılar. İş hukukunun temel kavramları sayfasında gördüğümüz belirli süreli ve kısmi süreli sözleşmeler, alt işveren ve geçici iş ilişkisi bu esnekliğin hukuki araçlarıdır.

Akılda kalsın: Taylor (1911): zaman-hareket etüdü, düşünme-yapma ayrımı. Ford (1913): montaj hattı, kitle üretimi-tüketimi. Toyotizm: tam zamanında, kanban, kaizen, kalite çemberi, çok becerili işçi. Post-Fordizm: esnek üretim, çekirdek-çevre işgücü. Braverman: vasıfsızlaşma.
Sınavda

Nasıl sorulurModellerin özellikleri eşleştirme ya da “hangisi … özelliklerinden değildir” kalıbıyla sorulur.

TuzakÇok becerili işçi ve takım çalışmasını Fordizme yüklemektir: bunlar Toyotizmin özelliğidir. İkinci tuzak, büyük stokla çalışmayı esnek üretime bağlamaktır; esnek üretim stoksuzluğu hedefler.

?Soru çöz

Aşağıdakilerden hangisi Toyotizm olarak adlandırılan üretim anlayışının özelliklerinden biri değildir?

✓ C. Büyük stokla standart üretim Fordizme özgüdür; Toyotizm stoksuz, tam zamanında üretimi hedefler. A tam zamanında üretimi, B kalite çemberlerini, D çok becerili işçiyi anlatır; üçü de Toyotizmin özelliğidir.

↕Sıralama eskiden yeniye

  1. Fordizmin krizi ve esnek üretimin yaygınlaşması
  2. Ford'un hareketli montaj hattı
  3. Hawthorne araştırmaları
  4. Taylor'ın bilimsel yönetim ilkeleri
ÇALIŞMA SOSYOLOJİSİ · KURAM

Hawthorne araştırmaları, insan ilişkileri okulu ve sanayi sonrası toplum

ÇEEİ · Çalışma Psikolojisi ve Çalışma Sosyolojisi · Okuma 4 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaErgonomi nedir? İş kazalarını açıklayan kaza yatkınlığı, domino ve insan hatası yaklaşımları ne söyler?Bu konunun bağlandığı sayfadan (Çalışma psikolojisi). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Ergonomi, işi ve iş ortamını insanın fiziksel ve zihinsel özelliklerine uydurmayı amaçlar. İş kazasını kaza yatkınlığı kuramı kişinin özelliklerine, Heinrich'in domino kuramı güvensiz davranış ve koşulları başlatan bir zincire, insan hatası yaklaşımı ise sistemdeki katmanların aynı anda açık vermesine bağlar. Güncel yaklaşım suçlu aramak yerine sistemi düzeltmeyi önerir.

Ergonomi ve iş kazası psikolojisi

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Hawthorne araştırmaları ne buldu? İnsan ilişkileri okulu ve sanayi sonrası toplum nedir?

Kısa cevap: Western Electric'in Hawthorne fabrikasında 1924–1932 arasında yapılan araştırmalar, verimliliğin yalnız fiziksel koşul ve ücretle değil, ilgi görme, grup normları ve sosyal ilişkilerle de belirlendiğini gösterdi. Elton Mayo'nun öncülüğündeki insan ilişkileri okulu bu bulgularla Taylorizmin ekonomik insan varsayımını eleştirdi. Daniel Bell ise hizmet ve bilginin öne çıktığı sanayi sonrası toplumu tanımladı.

Bir araştırma ekibi bir montaj bölümünde ışığı artırdı, verim yükseldi; ışığı azalttı, verim yine yükseldi. Ne oluyordu?

Çalışma psikolojisi sayfasında çalışanı ücretten başka ihtiyaçların da güdülediğini gördük. Bu fikrin sosyolojideki kaynağı Hawthorne araştırmalarıdır. ABD'de Western Electric şirketinin Hawthorne fabrikasında önce aydınlatmanın verime etkisi ölçüldü. Işık değişen deney grubunda da, değişmeyen kontrol grubunda da verim arttı. Araştırmacılar çalışanların gözlendiklerini ve önemsendiklerini hissetmelerinin davranışı değiştirdiği sonucuna vardı; bu etkiye Hawthorne etkisi denir.

Grup normları

Röle montajı deneyleri dinlenme ve ilgi değişkenlerini inceledi; bank wiring (sargı) gözlem odasındaki çalışma ise çarpıcı bir bulgu verdi: işçiler kendi aralarında kabul edilebilir bir üretim miktarı belirlemiş, fazla çalışanı “hız kesici” diye, az çalışanı “kaytarıcı” diye dışlıyordu. Yani resmî örgütün yanında informal (resmî olmayan) grup verimi belirliyordu.

İnsan ilişkileri okulu ve sonrası

Elton Mayo ve arkadaşları bu bulgulardan yola çıkarak çalışanı yalnız ücretle hareket eden “ekonomik insan” olarak değil, ait olma ve tanınma ihtiyacı olan “sosyal insan” olarak gördü. Yöneticinin iletişimi, katılım ve grup uyumu önem kazandı. Eleştirmenler ise okulun çatışmayı ve sendikaları göz ardı ettiğini söyledi. Daniel Bell 1973'te, sanayi toplumundan sonra hizmet sektörünün ve bilgiye dayalı mesleklerin baskın olduğu sanayi sonrası toplumun geldiğini ileri sürdü.

Akılda kalsın: Hawthorne (1924–1932, Western Electric): aydınlatma → her iki grupta verim arttı; Hawthorne etkisi = gözlenmenin etkisi. Bank wiring (sargı) gözlem odası: informal grup normu. Mayo: insan ilişkileri okulu, sosyal insan. Bell (1973): sanayi sonrası toplum, hizmet ve bilgi.
Sınavda

Nasıl sorulurHawthorne bulguları öncüllü ya da “hangisi … sonuçlarından değildir” kalıbıyla sorulur.

TuzakVerimin yalnız ışığın artırıldığı grupta yükseldiğini söylemektir. İkinci tuzak, insan ilişkileri okulunu Taylorizmin devamı saymaktır; okul Taylorizmin ekonomik insan varsayımına tepkidir.

?Soru çöz

Hawthorne araştırmaları ve insan ilişkileri okuluyla ilgili aşağıdaki ifadelerden hangileri doğrudur?
I. Aydınlatma deneylerinde verim yalnız ışığın artırıldığı grupta yükselmiştir.
II. İnsan ilişkileri okulu çalışanı yalnız ekonomik güdülerle hareket eden biri olarak görür.
III. Bank wiring (sargı) gözlem odasındaki çalışma, işçilerin kendi aralarında bir üretim normu oluşturduğunu göstermiştir.

✓ D. Bank wiring (sargı) gözlem odası informal grubun üretim normunu ortaya koydu (III). I yanlıştır: verim kontrol grubunda da arttı ve bu Hawthorne etkisine yorumlandı. II yanlıştır: ekonomik insan varsayımı Taylorizmindir; insan ilişkileri okulu çalışanı sosyal insan olarak görür. A ve B yanlış I'i, C yanlış II'yi içerir.

✎Boşluk doldurma Hawthorne

Çalışanların gözlendiklerini hissetmeleri sonucu verimlerinin artmasına denir. İnsan ilişkileri okulunun öncüsü çalışanı “sosyal insan” olarak gördü. Daniel Bell hizmet ve bilginin öne çıktığı toplumu toplum diye adlandırdı.

Hawthorne etkisiElton Mayosanayi sonrasıFrederick Tayloresnek
ENDÜSTRİ İLİŞKİLERİ · KURAM

Endüstri ilişkileri kuramları: Dunlop'un sistemi ve Fox'un üç çerçevesi

ÇEEİ · Çalışma Psikolojisi ve Çalışma Sosyolojisi · Okuma 4 dk · 2 etkinlik

✎Konu anlatımı

Dunlop'un endüstri ilişkileri sistemi nedir? Fox'un tekçi, çoğulcu ve radikal yaklaşımları neyi savunur?

Kısa cevap: Endüstri ilişkileri, çalışanlar, işverenler ve devlet arasındaki ilişkileri ve bu ilişkilerin ürettiği kuralları inceler. John Dunlop bunu üç aktörün belirli bir bağlam içinde ortak bir ideolojiyle kurallar ağı ürettiği bir sistem olarak modelledi. Alan Fox ise işyerine üç bakış ayırdı: çatışmayı sapma sayan tekçi, olağan sayan çoğulcu ve sınıf çatışmasının yansıması sayan radikal yaklaşım.

Bir fabrikada grev sürüyor. Genel müdür “birkaç kışkırtıcı yüzünden”, sendika başkanı “çıkarlarımız farklı, masada uzlaşırız”, bir akademisyen “sorun sistemin kendisinde” diyor.

Dunlop'un sistemi

John Dunlop 1958'de endüstri ilişkilerini ekonomik ve siyasi sistemden ayrı bir alt sistem olarak tanımladı. Sistemin aktörleri üçtür: işçiler ve örgütleri, işverenler ve yöneticiler, devletin ilgili kurumları. Aktörler bir bağlam içinde hareket eder: teknoloji, piyasa ya da bütçe kısıtları ve toplumdaki güç dağılımı. Onları bir arada tutan, rollerini karşılıklı kabul etmelerini sağlayan ortak ideolojidir. Sistemin çıktısı ise ücret, çalışma süresi, disiplin ve uyuşmazlık çözümünü düzenleyen kurallar ağıdır. Toplu iş hukuku sayfasında gördüğümüz toplu iş sözleşmesi bu kurallar ağının bir parçasıdır.

Üç aktör, bir bağlam ve ortak ideoloji kurallar ağını üretir.Görsel: Sınav Defteri
Fox'un üç çerçevesi: temel fikir
Çerçeveİşyerine bakışSendikaya bakış
Tekçi (üniter)İşyeri ortak amaçlı bir takımdır; tek otorite yönetimdir, çatışma sapmadır.Gereksiz, hatta zararlı
ÇoğulcuFarklı çıkar grupları vardır; çatışma olağandır ve kurallarla yönetilir.Meşru temsilci, toplu pazarlık tarafı
RadikalÇatışma, sermaye ile emek arasındaki eşitsiz gücün yansımasıdır.Sınıf mücadelesinin aracı; toplu pazarlık sorunu çözmez

Girişteki genel müdür tekçi, sendika başkanı çoğulcu, akademisyen radikal çerçeveden konuşmaktadır.

Akılda kalsın: Dunlop (1958): üç aktör (işçi, işveren, devlet) + bağlam (teknoloji, piyasa/bütçe, güç) + ideoloji → kurallar ağı. Fox: tekçi = çatışma sapma; çoğulcu = çatışma olağan, pazarlık; radikal = sınıf çatışması.
Sınavda

Nasıl sorulurDunlop modelinin öğeleri ya da bir görüşün hangi çerçeveye ait olduğu sorulur.

TuzakÇatışmayı olağan sayıp toplu pazarlığı savunan görüşü radikal saymaktır: bu çoğulcu çerçevedir. İkinci tuzak, Dunlop'un aktörlerine siyasi partileri eklemektir.

?Soru çöz

Dunlop'un endüstri ilişkileri sistemiyle ilgili aşağıdakilerden hangisi yanlıştır?

✓ B. Dunlop'un üç aktörü işçiler ve örgütleri, işverenler ve yöneticiler ile devletin ilgili kurumlarıdır; siyasi partiler aktör değildir. A sistemin çıktısını, C bağlamı, D ideolojinin işlevini doğru anlatır.

⇄Bilgi eşleştirme görüş → çerçeve

ENDÜSTRİ İLİŞKİLERİ · TARİH

Sendikacılığın doğuşu ve akımları: ekonomik, siyasal, devrimci, Hristiyan

ÇEEİ · Çalışma Psikolojisi ve Çalışma Sosyolojisi · Okuma 3 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaSendika özgürlüğü nedir? 6356 sayılı Kanun'a göre sendika nasıl kurulur, işkolu ne demektir?Bu konunun bağlandığı sayfadan (Toplu iş hukuku). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Anayasa m.51'e göre çalışanlar ve işverenler önceden izin almadan sendika kurabilir, serbestçe üye olabilir ve üyelikten çekilebilir; kimse üye olmaya ya da olmamaya zorlanamaz. 6356 sayılı Kanun'a göre sendika en az yedi işçi veya işverenin bir işkolunda faaliyet için kurduğu tüzel kişidir; kuruluş belgeleri valiliğe verilince tüzel kişilik kazanır.

Sendika özgürlüğü ve sendika kurma

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Sendikacılık nasıl doğdu? Ekonomik, siyasal, devrimci ve Hristiyan sendikacılık akımları arasındaki farklar nelerdir?

Kısa cevap: Sendikacılık sanayi devrimiyle İngiltere'de doğdu; işçi birlikleri önce yasaklandı, 1824'te yasak kaldırıldı. Ekonomik sendikacılık ücret ve çalışma koşullarına odaklanıp siyasetten uzak durur; siyasal sendikacılık toplumu dönüştürmeyi hedefler ve partilerle bağ kurar. Devrimci sendikacılık genel grevle düzeni değiştirmeyi, Hristiyan sendikacılık ise sınıflar arası uzlaşmayı savunur.

Aynı yıl kurulan iki sendikadan biri yalnız ücret pazarlığıyla uğraşıyor, öteki seçimlerde bir partiyi açıkça destekliyor.

Toplu iş hukuku sayfasında bugünkü sendika kurma kurallarını gördük; burada sendikacılığın nereden geldiğine bakıyoruz. Sanayi devrimiyle fabrikada toplanan işçiler uzun çalışma saatleri ve düşük ücretlere karşı birleşti. İngiltere'de işçi birlikleri 1799–1800 yasalarıyla yasaklandı, yasak 1824'te kaldırıldı. Aynı dönemde makineleri işsizliğin nedeni sayıp kıran Luddite hareketi, örgütlü sendikacılık öncesinin kendiliğinden tepkisiydi.

Sendikacılık akımları: temel fikir
AkımTemel fikirÖrnek
Ekonomik (iş) sendikacılığıÜcret, süre, çalışma koşulları; mevcut düzen içinde toplu pazarlık; partiden bağımsızlıkABD sendikacılığı (Samuel Gompers)
Siyasal (sınıf) sendikacılığıToplumsal dönüşüm; işçi partileriyle yakın bağKıta Avrupası, İngiliz İşçi Partisi'yle ilişki
Devrimci sendikacılık (anarko-sendikalizm)Partiye ve devlete güvensizlik; genel grevle düzeni yıkmakErken dönem Fransız sendikacılığı
Hristiyan (sosyal) sendikacılıkSınıf çatışması yerine işbirliği; kilisenin sosyal öğretisiKatolik sendikalar (Rerum Novarum, 1891)

Akımların sınırları keskin değildir; çoğu sendika toplu pazarlığı esas alıp zaman zaman siyasete de katılır. Son dönemde sendikaların çevre, kadın ve göçmen örgütleriyle ittifak kurduğu toplumsal hareket sendikacılığı da tartışılmaktadır. Girişteki ilk sendika ekonomik, ikincisi siyasal sendikacılığa yakındır.

Akılda kalsın: Doğuş: İngiltere, sanayi devrimi; birlik yasakları 1799–1800, kaldırılış 1824; Luddite = makine kırıcılığı. Ekonomik = pazarlık, siyasetten uzak (Gompers). Siyasal = dönüşüm, parti bağı. Devrimci = genel grev. Hristiyan = sınıf işbirliği (Rerum Novarum).
Sınavda

Nasıl sorulurBir sendikanın tutumu verilip hangi akıma girdiği sorulur.

TuzakGenel grevle düzeni değiştirmeyi siyasal sendikacılığa bağlamaktır: bu devrimci sendikacılıktır ve partiye de güvenmez. İkinci tuzak, Hristiyan sendikacılığı sınıf çatışmasını savunan akım saymaktır.

?Soru çöz

Siyasi partilere de devlete de güvenmeyen, işçilerin genel grevle mevcut düzeni değiştirmesi gerektiğini savunan sendikacılık akımı aşağıdakilerden hangisidir?

✓ D. Parti ve devlete güvensizlik ile genel grev stratejisi devrimci sendikacılığın (anarko-sendikalizm) ayırt edici özelliğidir. A düzen içinde toplu pazarlığa, B sınıflar arası işbirliğine odaklanır; C dönüşümü işçi partileriyle birlikte hedefler, partiye güvensizlik onun özelliği değildir.

⇄Bilgi eşleştirme ipucu → akım

ENDÜSTRİ İLİŞKİLERİ · KURUM

Toplu pazarlık düzeyleri, sosyal diyalog ve Ekonomik ve Sosyal Konsey

ÇEEİ · Çalışma Psikolojisi ve Çalışma Sosyolojisi · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaILO ne zaman kuruldu, yapısı nasıldır? Philadelphia Bildirgesi'nin ilkeleri nelerdir? ILO'nun temel sözleşmeleri hangileridir?Bu konunun bağlandığı sayfadan (Sosyal politika). Önce kendin cevapla, sonra aç.

ILO, 1919'da Versay Barış Antlaşması'yla kuruldu, merkezi Cenevre'dedir ve 1946'dan beri Birleşmiş Milletler'in uzmanlık kuruluşudur. Hükümet, işçi ve işveren temsilcilerinin birlikte karar verdiği üçlü yapısıyla ayrılır. 1944 Philadelphia Bildirgesi “emek bir meta değildir” ilkesini koydu. Türkiye 1932'de üye oldu.

ILO ve Philadelphia Bildirgesi

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Toplu pazarlık hangi düzeylerde yapılır? Sosyal diyalog nedir? Ekonomik ve Sosyal Konsey'in görevi nedir?

Kısa cevap: Toplu pazarlık ulusal, işkolu ya da işletme-işyeri düzeyinde yapılabilir; merkezî sistemler ücretleri sıkıştırır, ademimerkezî sistemler işletmeye esneklik verir. Sosyal diyalog, işçi ve işveren örgütleriyle devletin ekonomik ve sosyal politikalar üzerine görüşmesidir. Türkiye'de üçlü danışma organı Ekonomik ve Sosyal Konsey'dir; Anayasa m.166'ya göre Cumhurbaşkanına istişari görüş bildirir.

Bir ülkede bütün işkollarının ücret artışı her yıl ulusal bir masada belirleniyor; komşu ülkede ise her şirket kendi sendikasıyla ayrı anlaşıyor.

Pazarlık düzeyleri

  • Ulusal (merkezî): İşçi ve işveren konfederasyonları, çoğu zaman devletin de katılımıyla, genel ücret çerçevesini belirler. Ücret farkları azalır, makro politika ile uyum kolaylaşır.
  • İşkolu (sektör): Bir işkolundaki bütün işverenler için ortak koşullar. Kıta Avrupasında yaygındır.
  • İşletme ya da işyeri: Koşullar şirket düzeyinde belirlenir; esneklik yüksektir, kapsam dardır.

Toplu iş hukuku sayfasında gördüğümüz gibi Türkiye'de toplu iş sözleşmesi esas olarak işyeri ve işletme düzeyinde yapılır; grup sözleşmesi ve çerçeve sözleşme ise üst düzey seçeneklerdir. Bu yapı Türkiye'yi ademimerkezî pazarlık sistemlerine yaklaştırır.

Sosyal diyalog ve üçlü yapı

Sosyal politika sayfasında ILO'nun hükümet, işçi ve işveren temsilcilerinden oluşan üçlü yapısını gördük. Aynı fikir ulusal düzeyde sosyal diyalog adını alır: işçi ve işveren örgütlerinin kendi aralarında (ikili) ya da devletle birlikte (üçlü) ekonomik ve sosyal politikaları görüşmesi. Devletin, güçlü ve merkezî örgütlerle büyük politikalarda uzlaşmayı kurumsallaştırdığı düzene neo-korporatizm denir.

Türkiye'de bu işlevi Ekonomik ve Sosyal Konsey görür. 4641 sayılı Kanun'la 2001'de kuruldu; 2010'da Anayasa m.166'ya eklenen hükümle anayasal dayanak kazandı. Konsey ekonomik ve sosyal politikaların oluşturulmasında Cumhurbaşkanına istişari görüş bildirir; kararları bağlayıcı değildir. Başkanı Cumhurbaşkanıdır, üyelerini Cumhurbaşkanı belirler. Çerçeve sözleşmenin tarafları da bu Konsey'de temsil edilen konfederasyonlara üye sendikalardır.

Akılda kalsın: Düzeyler: ulusal (merkezî) → işkolu → işletme/işyeri (ademimerkezî). Türkiye: TİS işyeri-işletme ağırlıklı. Sosyal diyalog: ikili ya da üçlü; neo-korporatizm. Ekonomik ve Sosyal Konsey: 4641 (2001), Anayasa m.166 (2010), istişari, başkanı Cumhurbaşkanı.
Sınavda

Nasıl sorulurKonsey'in niteliği ya da pazarlık düzeylerinin sonuçları öncüllü sorulur.

TuzakEkonomik ve Sosyal Konsey kararlarının bağlayıcı olduğunu söylemektir: görüşleri istişaridir. İkinci tuzak, merkezî pazarlığın ücret farklarını artırdığını söylemektir; merkezî pazarlık farkları sıkıştırır.

?Soru çöz

Toplu pazarlık ve sosyal diyalogla ilgili aşağıdaki ifadelerden hangileri doğrudur?
I. Ekonomik ve Sosyal Konsey, ekonomik ve sosyal politikaların oluşturulmasında Cumhurbaşkanına istişari görüş bildirir.
II. 6356 sayılı Kanun'a göre çerçeve sözleşme, işkolundaki bütün işyerlerinde uygulanacak ücret düzeyini belirler.
III. Merkezî toplu pazarlık sistemlerinde ücretler her işyerinde ayrı ayrı belirlenir.

✓ B. Konsey'in görüşleri istişaridir (I; Anayasa m.166). II yanlıştır: Toplu iş hukuku sayfasında gördüğümüz çerçeve sözleşme, Konsey'de temsil edilen konfederasyonların üyesi sendikalar arasında yapılır, yalnız tarafların üyelerine uygulanır ve ücreti değil meslekî eğitim, iş sağlığı ve güvenliği gibi konuları düzenler. III yanlıştır: merkezî sistemde ücret çerçevesi ulusal masada belirlenir; işyeri bazında belirleme ademimerkezî sistemin özelliğidir. A ve D yanlış II'yi doğru sayar; C iki yanlışı birden içerir.

⇄Bilgi eşleştirme durum → kavram

ENDÜSTRİ İLİŞKİLERİ · TÜRKİYE

Türkiye'de sendikacılığın gelişimi: Tatil-i Eşgal'den 6356'ya

ÇEEİ · Çalışma Psikolojisi ve Çalışma Sosyolojisi · Okuma 3 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaToplu iş sözleşmesi yapma yetkisi nasıl belirlenir? İşkolu barajı ve işyeri çoğunluğu nedir?Bu konunun bağlandığı sayfadan (Toplu iş hukuku). Önce kendin cevapla, sonra aç.

İşçi sendikası, kurulu olduğu işkolundaki işçilerin en az yüzde birini üye kaydetmişse ve başvuru tarihinde işyerindeki işçilerin yarıdan fazlası, işletmedeki işçilerin ise yüzde kırkı üyesiyse TİS yapmaya yetkilidir (6356 m.41). Yetkiyi Bakanlık tespit eder; tespite altı iş günü içinde mahkemeye itiraz edilebilir.

Yetki: yüzde 1, yarıdan fazla, yüzde 40

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Türkiye'de sendikacılık nasıl gelişti? Sendika, toplu iş sözleşmesi ve grev hakları hangi dönemlerde tanındı?

Kısa cevap: Osmanlı'da 1908 grev dalgasının ardından 1909'da Tatil-i Eşgal Kanunu grevleri sınırladı. Cumhuriyet'te 1936 İş Kanunu grev ve lokavtı yasakladı; 1947'de ilk sendikalar kanunu çıktı. Toplu iş sözleşmesi ve grev hakkı 1961 Anayasası ve 1963 kanunlarıyla tanındı. 1980 sonrası 1983 kanunları, 2012'de ise bugünkü 6356 sayılı Kanun yürürlüğe girdi.

Bir sendika genel merkezinin duvarında 1909'dan 2012'ye uzanan bir tarih şeridi var; ziyaretçi “grev hakkı ne zaman tanındı?” diye soruyor.

Önce örgütlenme (1947), sonra grev ve toplu sözleşme hakkı (1961–1963) geldi.Görsel: Sınav Defteri

Şeridin ana çizgisi şudur: örgütlenme hakkı grev hakkından önce geldi. 1947 kanunu sendika kurmayı tanıdı ama grev ve toplu sözleşme yoktu; bu yüzden ilk dönem sendikacılığı ağırlıkla devlete yakın, uzlaşmacı bir çizgide gelişti. 1961 Anayasası ile toplu pazarlık düzeni kuruldu. 1983 düzenlemesi işkolu barajı ve ayrıntılı grev yasaklarıyla dar bir çerçeve çizdi; 6356 bunun yerini aldı. Toplu iş hukuku sayfasında gördüğümüz yüzde birlik işkolu barajı ve yetki kuralları bu son kanunun ürünüdür. Kamu görevlileri için örgütlenme ise 2001'de çıkan 4688 sayılı Kanun ve 2010 Anayasa değişikliğiyle gelen toplu sözleşme hakkıyla ayrı bir yol izledi.

Akılda kalsın: 1909 Tatil-i Eşgal; 1936 İş Kanunu grev yasağı; 1938 sınıf esaslı dernek yasağı; 1947 ilk sendikalar kanunu (grevsiz); 1952 Türk-İş; 1961–1963 grev ve toplu sözleşme hakkı; 1967 DİSK; 1983 2821-2822; 2012 6356.
Sınavda

Nasıl sorulurGelişmeler kronolojik sıralama ya da “hangisi … dönemine aittir” kalıbıyla sorulur.

TuzakGrev hakkının 1947 kanunuyla tanındığını söylemektir: 1947 kanunu sendikayı tanıdı, grev hakkı 1961 Anayasası ve 1963 kanunuyla geldi. İkinci tuzak, Türk-İş ile DİSK'in kuruluş sırasını ters vermektir.

↕Sıralama eskiden yeniye

  1. Türk-İş'in kuruluşu
  2. 6356 sayılı Kanun
  3. Tatil-i Eşgal Kanunu
  4. Grev hakkını tanıyan anayasa ve kanunlar
  5. İlk sendikalar kanunu (5018)

?Soru çöz

Türkiye'de sendikacılığın gelişimiyle ilgili aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

✓ C. 1961 Anayasası sendika, toplu sözleşme ve grev hakkını tanıdı; 1963 kanunları bunu düzenledi. A yanlıştır: 1947 kanunu grev hakkı vermedi. B yanlıştır: Türk-İş 1952'de, DİSK 1967'de kuruldu. D yanlıştır: 1936 İş Kanunu grev ve lokavtı yasakladı.

Karma tekrar

Önceki 3 sayfadan karışık 10 soru. Sınavdaki gibi konular karışık gelir; hangi konudan olduğunu çözümde görürsün. Birkaç gün sonra yeniden çöz.

?Soru 1

Emek göçüyle ilgili aşağıdakilerden hangisi yanlıştır?

✓ C. Alıcı ülkedeki yüksek ücret çekici etkendir; itici etkenler gönderen yerdeki işsizlik ve düşük ücret gibi olumsuzluklardır. A işçi dövizinin, B getiri süresi uzun olduğu için gençlerin daha çok göçmesinin, D beyin dolaşımının doğru anlatımıdır.Kaynak: İşsizlik ve istihdam politikaları · Göç ve beyin göçü

?Soru 2

Aynı birimde aynı işi yapan iki uzmandan biri, daha az deneyimli meslektaşının kendisiyle aynı ücreti aldığını öğrenince fazla mesaiye kalmayı bırakmıştır. Bu davranış aşağıdaki kuramlardan hangisiyle en iyi açıklanır?

✓ C. Uzman kendi girdisini (deneyim) ve kazancını meslektaşınınkiyle karşılaştırmış, oranının düşük olduğunu algılayınca çabasını azaltmıştır. A amacın zorluğu ve belirginliğiyle, B ihtiyaç basamaklarıyla, D hijyen-motive edici ayrımıyla ilgilidir; hiçbiri karşılaştırmaya dayanmaz.Kaynak: Çalışma psikolojisi · Süreç kuramları

?Soru 3

Asgari ücretle ilgili aşağıdaki ifadelerden hangileri doğrudur?
I. Türkiye'de asgari ücret, Asgari Ücret Tespit Komisyonu aracılığıyla en geç iki yılda bir belirlenir.
II. Monopson piyasasında uygun düzeyde belirlenen asgari ücret istihdamı artırabilir.
III. Rekabetçi piyasada denge ücretinin altında belirlenen asgari ücret işsizlik yaratır.

✓ B. I, Çalışma koşulları sayfasındaki 4857 m.39 kuralıdır; II monopsonda asgari ücretin ek işçinin maliyetini sabitleyerek istihdamı artırabilmesidir. III yanlıştır: denge altındaki asgari ücret bağlayıcı değildir, piyasa zaten daha yüksek ücret öder. A I'i atlar; C ve D yanlış III'ü içerir.Kaynak: Emek piyasası ve ücret · Piyasa yapıları ve asgari ücret

?Soru 4

TÜİK'in işgücü tanımlarına göre aşağıdakilerden hangisi işsiz sayılır?

✓ D. Çalışmayan, son dört hafta içinde iş arayan ve iki hafta içinde başlayabilen kişi işsizdir. A bir saat ölçütünü aştığı için istihdamdadır (zamana bağlı eksik istihdam). B iş aramadığı için işgücü dışında, potansiyel işgücündedir. C işi olduğu hâlde geçici olarak çalışmadığından istihdamda sayılır.Kaynak: İşsizlik ve istihdam politikaları · TÜİK işgücü tanımları

?Soru 5

Doğal işsizlik oranıyla ilgili aşağıdaki ifadelerden hangileri doğrudur?
I. Friksiyonel ve yapısal işsizliğin toplamından oluşur.
II. Ekonominin tam istihdamda olması işsizliğin sıfır olması demektir.
III. Gerçekleşen işsizlik oranının doğal oranı aşan kısmı konjonktürel işsizliktir.

✓ C. Doğal oran friksiyonel ve yapısal işsizliğin toplamıdır (I); bunun üstündeki kısım konjonktüreldir (III). II yanlıştır: tam istihdam, işsizliğin doğal orana inmesidir; arama ve uyumsuzluk her zaman bir miktar işsizlik bırakır. A III'ü atlar; B ve D yanlış II'yi içerir.Kaynak: İşsizlik ve istihdam politikaları · İşsizlik türleri

?Soru 6

Rekabetçi bir emek piyasasında emek talebi Ld = 900 − 5w, emek arzı Ls = 10w − 300'dür. Asgari ücret 100 TL olarak belirlenirse piyasada kaç kişi işsiz kalır?

✓ D. Denge: 900 − 5w = 10w − 300 → w = 80, L = 500. 100 TL'de talep 900 − 500 = 400, arz 1000 − 300 = 700; işsizlik 700 − 400 = 300. A yalnız işini kaybedenleri (500 − 400) sayar; B yalnız yeni iş arayanları (700 − 500) sayar; C talep edilen emeği işsizlik sanır.Kaynak: Emek piyasası ve ücret · Piyasa yapıları ve asgari ücret

?Soru 7

Emek arzıyla ilgili aşağıdaki ifadelerden hangileri doğrudur?
I. Gelir etkisinin baskın olduğu ücret düzeyinde ücret artışı çalışma süresini artırır.
II. Piyasa ücreti rezervasyon ücretinin altında kalan kişi işgücüne katılmaz.
III. Durgunlukta iş aramayı bırakanlar işgücüne katılma oranını düşürür.

✓ C. Rezervasyon ücretinin altındaki ücret kişiyi çalışmaya razı etmez (II); aramayı bırakan işgücü dışına çıkar ve katılım oranı düşer, bu cesareti kırılmış işçi etkisidir (III). I yanlıştır: gelir etkisi baskınsa ücret artışı çalışma süresini azaltır, eğri bu yüzden geriye bükülür. A III'ü atlar; B ve D yanlış I'i içerir.Kaynak: Emek piyasası ve ücret · Emek arzı ve işgücüne katılma

?Soru 8

Personel seçiminde kullanılan araçlarla ilgili aşağıdakilerden hangisi yanlıştır?

✓ A. Tutarlılık güvenirliktir; güvenilir bir test ölçmek istediğini ölçmüyorsa geçersizdir ve iş başarısını yordamaz. B ortak soru ve ölçütün geçerliği artırdığını, C değerlendirme merkezinin yapısını, D mülakatçı yanılgısını doğru anlatır.Kaynak: Çalışma psikolojisi · Personel seçimi ve eğitim

?Soru 9

Bir rafineride kaza sonrası inceleme, bakım planının aksadığını, alarm sisteminin kapatıldığını ve operatörün yorgun olduğunu ortaya koymuş; kaza, bu zayıflıkların aynı anda üst üste gelmesiyle açıklanmıştır. Bu açıklama aşağıdaki yaklaşımlardan hangisine uygundur?

✓ C. Bakım, alarm ve insan katmanındaki zayıflıkların aynı anda hizalanması Reason'ın İsviçre peyniri modelinin tarifidir. A kazayı operatörün kişisel özelliklerine bağlardı; B bir motivasyon kuramıdır; D yalnız beden-tezgâh uyumuyla ilgilidir.Kaynak: Çalışma psikolojisi · Ergonomi ve iş kazası psikolojisi

?Soru 10

İş stresi, tükenmişlik ve mobbingle ilgili aşağıdaki ifadelerden hangileri doğrudur?
I. Rol çatışması Maslach'ın tükenmişlik boyutlarından biridir.
II. Talep-kontrol modeline göre yüksek iş talebi ile düşük karar yetkisinin birleşmesi en yüksek gerginliği yaratır.
III. TBK'ya göre işveren, işçilerin psikolojik tacize uğramaması için önlem almakla yükümlüdür.

✓ B. Karasek'in modelinde en zararlı bileşim yüksek talep ve düşük kontroldür (II); TBK m.417 işverene psikolojik tacizi önleme borcu yükler (III). I yanlıştır: rol çatışması bir stres kaynağıdır; tükenmişliğin boyutları duygusal tükenme, duyarsızlaşma ve kişisel başarı hissinde azalmadır. A III'ü atlar; C ve D yanlış I'i içerir.Kaynak: Çalışma psikolojisi · İş stresi, tükenmişlik, mobbing
+
Daha fazla soru çözmek ister misin?Çalışma Ekonomisi ve Endüstri İlişkileri soruları uygulamaya ekleniyor; şimdilik diğer derslerin sorularını çözebilirsin. Yanlışların Hata Defteri'ne kaydedilir.
Soru çöz →