Anayasa hukukunun temel kavramları: anayasa, kurucu iktidar, devlet ve hükümet sistemleri

Anayasanın neden kanundan üstün olduğunu, nasıl yapılıp nasıl değiştirildiğini, devlet ve hükümet sistemlerini ve anayasaya uygunluk denetimini Türk anayasalarından örneklerle öğren.

7 durakKPSS A
14 etkinlikeşleştir · sırala · doldur · çöz
0 / 14tamamlanan etkinlik
Sorularuygulamaya ekleniyor
ANAYASA HUKUKU · KAVRAM

Anayasa nedir: maddi ve şekli anlam, anayasanın üstünlüğü

Hukuk · Anayasa Hukuku · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

✎Konu anlatımı

Anayasa nedir? Maddi ve şekli anlamda anayasa arasındaki fark nedir, anayasanın üstünlüğü ne demektir?

Kısa cevap: Anayasa, devletin temel organlarını, bu organların yetkilerini ve kişinin temel hak ve hürriyetlerini düzenleyen en üst hukuk normudur. Maddi anlamda içeriğe bakılır; şekli anlamda ise kanundan zor değiştirilen ve kanunların üstünde duran belge kastedilir. 1982 Anayasası'nın 11. maddesi Anayasa hükümlerinin herkesi bağladığını ve kanunların Anayasaya aykırı olamayacağını söyler.

Bir iş mahkemesi, önündeki davada uygulayacağı kanun maddesinin Anayasa'ya aykırı olduğunu düşünüyor. Hâkim kanunu mu uygulayacak, Anayasa'yı mı?

Bu sorunun cevabı “anayasa” sözcüğünün iki anlamında saklıdır. Maddi anlamda anayasa içeriğe bakar: devletin kuruluşunu, organlarını ve temel hakları düzenleyen her kural anayasaldır; bu kural kanunda, içtüzükte, hatta örf ve adette bulunabilir. Şekli anlamda anayasa ise biçime bakar: kanunlardan daha zor bir usulle yapılan ve değiştirilen, normlar sıralamasının en üstündeki metin.

Maddi ve şekli anlamda anayasa
ÖlçütMaddi anlamŞekli anlam
Neye bakılır?Kuralın konusuna (devlet yapısı, temel haklar)Kuralın hangi metinde ve hangi usulle konduğuna
ÖrnekMilletvekili Seçimi Kanunu, TBMM İçtüzüğü2709 sayılı 1982 Anayasası
ÜstünlükKendiliğinden üstünlük doğurmazÜstünlük ve anayasa yargısı bu anlama bağlıdır
Her devlette var mı?Evet; yazılı belgesi olmayan devlette de vardırHayır; yazılı ve özel usulle yapılmış metin gerekir

Anayasacılık: iktidarı sınırlama düşüncesi

Anayasalar yalnız organ kurmak için yazılmadı. 18. yüzyıl sonundaki anayasacılık hareketi, siyasi iktidarı yazılı kurallarla sınırlamayı ve kişiye devlete karşı dokunulmaz bir alan bırakmayı amaçladı. Bu yüzden çağdaş anayasanın iki çekirdeği vardır: kuvvetlerin ayrılması ve temel hakların güvencesi. Yalnız “devletin örgüt şeması” olan, ama iktidarı sınırlamayan bir belge bu anlamda anayasacılığa uygun sayılmaz.

Anayasanın üstünlüğü ve normlar hiyerarşisi

1982 Anayasası 11. maddede kendi üstünlüğünü açıkça yazar: Anayasa hükümleri “yasama, yürütme ve yargı organlarını, idare makamlarını ve diğer kuruluş ve kişileri bağlayan temel hukuk kurallarıdır”; kanunlar Anayasaya aykırı olamaz. Girişteki hâkimin yolu da buradan çıkar: kanunu kendiliğinden bir kenara bırakamaz, aykırılığı Anayasa Mahkemesine götürür (itiraz yolu, bu sayfanın son konusu).

Normlar arası çatışmada hangisi uygulanır?
ÇatışmaSonuçDayanak
Kanun – AnayasaAnayasa; kanun AYM'de iptal edilebilirm.11, 148
Temel haklara ilişkin andlaşma – kanunAndlaşma esas alınırm.90/son
Cumhurbaşkanlığı kararnamesi (CBK) – kanunKanun uygulanır; aynı konuda kanun çıkarsa CBK hükümsüz kalırm.104/17
Yönetmelik – kanun ya da CBKKanun ya da CBK; yönetmelik onlara aykırı olamazm.124

Usulüne göre yürürlüğe konulmuş milletlerarası andlaşmalar kanun hükmündedir ve hakkında Anayasaya aykırılık iddiasıyla Anayasa Mahkemesine başvurulamaz. CBK ise yürütme yetkisine ilişkin konularla sınırlıdır: temel haklar, kişi hakları ve siyasi haklar CBK ile düzenlenemez; Anayasa'nın münhasıran kanuna bıraktığı ve kanunda açıkça düzenlenmiş konularda CBK çıkarılamaz.

Akılda kalsın: İki soru sor: “Kimi bağlar?” → herkesi (m.11). “Çatışırsa kim kazanır?” → Anayasa her şeyin üstünde; temel hak andlaşması kanunu yener; kanun CBK'yi yener; yönetmelik herkese yenilir.
Sınavda

Nasıl sorulurİki norm arasındaki çatışma verilir ve hangisinin uygulanacağı sorulur; ya da maddi-şekli anlam ayrımı bir örnekle istenir.

TuzakUsulüne göre yürürlüğe konulmuş her andlaşmayı kanundan üstün sanmak; öncelik yalnız temel hak ve özgürlüklere ilişkin andlaşmalar içindir.

Sınavda işaretleCBK ile kanun farklı hüküm içerirse kanun uygulanır.

⇄Bilgi eşleştirme çatışma → sonuç

?Soru çöz

1982 Anayasası'na göre aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

✓ C. Bu, 90. maddenin son fıkrasının hükmüdür. A andlaşmaların Anayasa Mahkemesine götürülemeyeceğini unutur; B 104. maddeyi tersine çevirir, çatışmada kanun uygulanır; D CBK'nin düzenleyemeyeceği alanı karıştırır, temel haklar, kişi hakları ve siyasi haklar kararnamenin dışındadır.
ANAYASA HUKUKU · TÜR

Anayasa türleri: yazılı-yazısız, sert-yumuşak, çerçeve-ayrıntılı

Hukuk · Anayasa Hukuku · Okuma 4 dk · 2 etkinlik

✎Konu anlatımı

Anayasa türleri nelerdir? Sert ve yumuşak anayasa, yazılı ve yazısız anayasa, çerçeve ve ayrıntılı anayasa farkı nedir?

Kısa cevap: Anayasalar üç ölçüte göre ayrılır: biçimine göre yazılı ya da yazısız (örf ve adete dayanan), değiştirilme usulüne göre sert ya da yumuşak, ayrıntı düzeyine göre çerçeve ya da ayrıntılı (kazuistik). Kanundan zor bir usulle değiştirilen anayasa serttir. 1982 Anayasası yazılı, sert ve ayrıntılı bir anayasadır; ayrıca değiştirilemez hükümler içerir.

İngiltere'de tek bir “Anayasa” kitabı bulamazsınız; Türkiye'de ise 177 maddelik bir metin vardır. İkisi de anayasal devlettir.

Anayasa türleri sınavda neredeyse her zaman bir örnekle sorulur: “değiştirilmesi için üye tamsayısının beşte üçü aranan bir anayasa” ya da “yalnız temel ilkeleri koyup ayrıntıyı kanuna bırakan anayasa”. Bu yüzden her türü ölçütüyle birlikte öğrenmek gerekir: aynı anayasa farklı ölçütlere göre aynı anda birden çok türe girer.

Anayasa türleri ve ölçütleri
ÖlçütTürTanım ve örnek
BiçimYazılıTek ya da birkaç resmî belgede toplanmış kurallar; Türk anayasalarının hepsi
YazısızKuralların çoğu örf ve adete, teamüle dayanır; İngiltere (yazılı belgeleri de vardır)
Değiştirilme usulüSert (katı)Kanundan daha zor, özel usul ve nitelikli çoğunluk gerekir; 1982'de beşte üç
Yumuşak (esnek)Kanun gibi, olağan usulle değişir; yazısız anayasalar zorunlu olarak yumuşaktır
Ayrıntı düzeyiÇerçeve (kısa)Temel ilkeleri koyar, ayrıntıyı kanuna bırakır; 23 maddelik 1921 Teşkilât-ı Esasiye
Ayrıntılı (kazuistik)Kanun konusu olabilecek ayrıntıları da düzenler; 1961 ve 1982

Sertliğin derecesi de değişir. Bazı anayasalar belirli hükümlerin hiç değiştirilemeyeceğini söyler; bu, sertliğin en uç biçimidir. 1982 Anayasası'nın 4. maddesi ilk üç maddeyi (devletin şekli Cumhuriyet; Cumhuriyetin nitelikleri; bütünlük, resmî dil, bayrak, millî marş, başkent) değiştirilemez kılar ve değiştirilmesinin teklif edilmesini bile yasaklar. 1924 Anayasası da devletin şeklinin Cumhuriyet olduğu hükmünü bu biçimde korumuştu.

Ayrıntılı anayasaların bir bedeli vardır: metin değişen ihtiyaçlara ayak uydurmakta zorlanır ve sık değiştirilir. 1982 Anayasası yürürlüğe girdiği günden bu yana pek çok kez değişti; en kapsamlıları 2001, 2010 ve hükümet sistemini değiştiren 2017 değişiklikleridir.

Akılda kalsın: Üç soru, üç tür: “Yazılmış mı?” (yazılı-yazısız), “Kolay mı değişiyor?” (yumuşak-sert), “Ayrıntıya giriyor mu?” (çerçeve-ayrıntılı). 1982 = yazılı + sert + ayrıntılı. Yazısız anayasa ister istemez yumuşaktır, çünkü onu değiştirmenin özel usulü yoktur.
Sınavda

Nasıl sorulurBir anayasanın özelliği tarif edilir, hangi türe girdiği sorulur; ya da 1982 Anayasası için hangisinin söylenemeyeceği istenir.

Tuzak“uzun” ile “sert” kavramlarını bağlamak; madde sayısı sertliği değil ayrıntı düzeyini gösterir.

Sınavda işaretledeğiştirilemez hüküm içeren anayasa sert anayasanın uç örneğidir.

✎Boşluk doldurma türler

Kanundan daha zor bir usulle değiştirilebilen anayasaya anayasa denir. Ayrıntıyı kanuna bırakmayıp kendisi düzenleyen anayasa anayasadır. Kuralları büyük ölçüde örf ve teamüle dayanan anayasa ise anayasadır ve zorunlu olarak yumuşaktır.

sertayrıntılıyazısızçerçeveyumuşak

?Soru çöz

1982 Anayasası ile ilgili aşağıdaki nitelendirmelerden hangisi doğrudur?

✓ A. 1982 Anayasası tek metinde yazılıdır, beşte üç çoğunluk gerektirdiği için serttir ve pek çok ayrıntıyı kendisi düzenler. B sertliği yumuşaklıkla karıştırır; C 1921 Teşkilât-ı Esasiye'yi anlatır; D 4. maddedeki değiştirilemez hükümleri atlar.
ANAYASA HUKUKU · KAVRAM

Kurucu iktidar: asli ve tali kurucu iktidar, anayasa yapım yöntemleri

Hukuk · Anayasa Hukuku · Okuma 4 dk · 2 etkinlik

✎Konu anlatımı

Asli kurucu iktidar ile tali kurucu iktidar arasındaki fark nedir? Anayasalar hangi yöntemlerle yapılır?

Kısa cevap: Kurucu iktidar anayasa yapma ya da değiştirme gücüdür. Asli kurucu iktidar, hukuki boşlukta yeni bir anayasa yapar ve önceki hukuk düzeninden yetki almadığı için hukuken sınırsızdır. Tali kurucu iktidar ise yürürlükteki anayasanın gösterdiği usulle anayasayı değiştirir; şekil kurallarına ve değiştirilemez hükümlere bağlıdır, bu yüzden yargısal denetime açıktır.

1961 ve 1982 anayasaları askerî müdahalelerin ardından yapıldı; 2017 değişikliği ise Meclis'te oylanıp halkoyuyla kabul edildi. Üçü de anayasa yarattı, ama aynı türden bir güçle değil.

İki tür kurucu iktidar

Asli ve tali kurucu iktidar
ÖzellikAsli (ilk) kurucu iktidarTali (türev) kurucu iktidar
Ne yapar?Yeni anayasa yaparVar olan anayasayı değiştirir
Ne zaman ortaya çıkar?Hukuki boşlukta: yeni devletin kuruluşu, devrim, darbeOlağan dönemde, anayasa yürürlükteyken
Yetkisini nereden alır?Önceki hukuk düzeninden almaz; fiilî bir güçtürAnayasanın kendisinden (1982'de m.175)
SınırıHukuken sınırsız (siyasi ve toplumsal sınırları vardır)Usul kuralları ve değiştirilemez hükümlerle sınırlı
DenetimYargısal denetimi yokturAnayasa Mahkemesi şekil yönünden denetler (m.148)
Türk örneği1921, 1961, 1982 anayasalarını yapan iradelerTBMM'nin anayasa değişiklikleri (2001, 2010, 2017…)

Anayasa yapım yöntemleri

Anayasalar tarihte iki ana yoldan doğdu. Monarşik (otokratik) yöntemlerde hükümdar anayasayı ya tek taraflı olarak halka “bahşeder” (ferman tipi) ya da güç dengesini kabul ederek bir toplulukla anlaşır (misak ya da sözleşme tipi). Demokratik yöntemlerde kurucu güç halka dayanır: anayasa seçilmiş bir kurucu meclisçe yapılır, bazen ayrıca halkoyuna sunulur. Bir de ikisinin arasında duran plebisit (Bonapartist) yol vardır: otoriter bir iktidar metni kendisi hazırlar, halka yalnız “evet ya da hayır” diye sorar.

Türk anayasaları bu yelpazenin farklı noktalarındadır. 1876 Kanun-i Esasi padişahın iradesiyle ilan edildiği için monarşik yönteme örnek verilir. 1921 Teşkilât-ı Esasiye'yi olağanüstü yetkili Büyük Millet Meclisi yaptı. 1961 ve 1982 anayasaları Kurucu Meclis tarafından hazırlanıp halkoylamasıyla kabul edildi; ancak 1982'de Kurucu Meclis'in bir kanadı Millî Güvenlik Konseyi, öteki kanadı Konsey'in belirleyip atadığı Danışma Meclisi olduğundan bu yöntem tam demokratik sayılmaz. 1982 Anayasası 7 Kasım 1982 halkoylamasıyla kabul edildi. Bu anayasaların tarihî arka planı Vatandaşlık serisindeki Osmanlı'dan bugüne anayasal gelişmeler sayfasında anlatılır.

Akılda kalsın: Asli = “sıfırdan, boşlukta, sınırsız”; tali = “kurallı, sınırlı, denetlenebilir”. Bir değişiklik Anayasa Mahkemesi'nde dava konusu olabiliyorsa onu yapan güç talidir.
Sınavda

Nasıl sorulurBir kurucu gücün özellikleri sıralanır, asli mi tali mi olduğu sorulur; ya da Türk anayasalarının yapılış yöntemi eşleştirilir.

TuzakHalkoylamasına sunulan her metni demokratik yöntemin ürünü saymak; hazırlayan organ seçilmiş değilse plebisite yaklaşır.

Sınavda işaretletali kurucu iktidar anayasadan yetki alır ve yargısal denetime tabidir.

↕Sıralama 1982 Anayasası nasıl yapıldı?

  1. Millî Güvenlik Konseyi metinde değişiklikler yaparak son biçimini verir
  2. Danışma Meclisi'nin Anayasa Komisyonu tasarıyı hazırlar
  3. Metin 7 Kasım 1982'de halkoylamasıyla kabul edilir
  4. Danışma Meclisi Genel Kurulu tasarıyı görüşüp kabul eder

?Soru çöz

Aşağıdakilerden hangisi tali kurucu iktidarın özelliklerinden biri değildir?

✓ D. Hukuki boşlukta doğmak ve hukuken sınırsız olmak asli kurucu iktidarın özelliğidir. A, B ve C tali kurucu iktidarı doğru anlatır: yetki anayasadan gelir (A), usule bağlıdır (B) ve 4. madde gibi değiştirilemez hükümlerle sınırlıdır (C).
ANAYASA HUKUKU · SÜREÇ

Anayasanın değiştirilmesi: teklif, oylama, halkoylaması ve denetim

Hukuk · Anayasa Hukuku · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

✎Konu anlatımı

1982 Anayasası nasıl değiştirilir? Anayasa değişikliği için kaç milletvekilinin oyu gerekir, ne zaman halkoylamasına gidilir?

Kısa cevap: 1982 Anayasası'na göre değişikliği TBMM üye tamsayısının en az üçte biri (200) yazıyla teklif eder; teklif Genel Kurulda iki defa görüşülür ve beşte üç (360) gizli oyla kabul edilir. 360–399 oyla kabul edilen değişiklik Cumhurbaşkanınca Meclis'e iade edilmezse halkoyuna gider; 400 ve üzeri oyla kabul edilen değişikliği Cumhurbaşkanı yayımlar ya da halkoyuna sunar (m.175).

Bir anayasa değişikliği teklifi Meclis'te 380 oy aldı. Cumhurbaşkanı onu doğrudan yayımlayabilir mi?

Cevap hayır: 400'ün altında kalan bir değişikliğin halkoyuna gitmesi zorunludur. Anayasanın değiştirilmesi, tali kurucu iktidarın kullanıldığı ve sınavın en sevdiği sayısal süreçtir. TBMM'nin üye tamsayısı 600 olduğundan oranları sayıya çevirmek gerekir: üçte bir = 200, beşte üç = 360, üçte iki = 400, salt çoğunluk = 301.

Oy sayısı yolu belirler: 360'ın altı ret, 360–399 zorunlu halkoyu, 400 ve üstü Cumhurbaşkanının seçimi.Görsel: Sınav Defteri

Cumhurbaşkanı Anayasa değişikliğine ilişkin kanunu bir daha görüşülmek üzere Meclise geri gönderebilir. Meclis bu metni üçte iki çoğunlukla aynen kabul ederse Cumhurbaşkanı onu halkoyuna sunabilir. Halkoylamasında değişikliğin yürürlüğe girmesi için kullanılan geçerli oyların yarısından çoğu gerekir. Teklifin görüşülmesinde, m.175'teki kayıtlar dışında kanunların görüşülmesine ilişkin hükümler uygulanır; ancak değişiklik teklifi ivedilikle görüşülemez.

Değiştirilemez hükümler ve Anayasa Mahkemesi denetimi

4. maddeye göre 1, 2 ve 3. maddeler değiştirilemez ve değiştirilmesi teklif edilemez. Anayasa Mahkemesi değişiklikleri yalnız şekil bakımından denetler; şekil denetimi teklif çoğunluğu, oylama çoğunluğu ve ivedilikle görüşülememe şartıyla sınırlıdır. Bu denetimi Cumhurbaşkanı ya da TBMM üyelerinin beşte biri (120) isteyebilir; dava, kanunun yayımından itibaren 10 gün içinde açılmalıdır ve şekil bozukluğu sonradan def'i yoluyla ileri sürülemez. Bu 10 günlük süre ve def'i yasağı yalnız anayasa değişikliklerine özgü değildir: kanunlara şekil bozukluğu iddiasıyla açılan iptal davası için de geçerlidir (m.148/3). Fark denetimin kapsamındadır: kanunlarda şekil denetimi yalnız son oylamanın öngörülen çoğunlukla yapılıp yapılmadığına bakar (m.148/2).

Ek bilgi: “teklif edilemez” hükmü ve esas denetimi tartışması

Anayasa Mahkemesi, değiştirilemez maddelere aykırı bir değişikliğin baştan “teklif edilemeyeceği” için teklif şartının şekil unsuru olduğunu, dolayısıyla böyle bir değişikliği şekil denetimi içinde inceleyebileceğini kabul etmiş ve 2008'de bir anayasa değişikliğini bu gerekçeyle iptal etmiştir (5/6/2008, E.2008/16, K.2008/116). Öğretide bu yaklaşımın şekil denetimini esas denetimine dönüştürdüğü eleştirisi yapılır.

Akılda kalsın: 200 – 360 – 400 zinciri: 200 teklif eder, 360 kabul eder, 400 Cumhurbaşkanına seçme hakkı verir. 360–399 arası “halkoyu şart”, 400 ve üzeri “halkoyu Cumhurbaşkanının takdirinde”. Denetim: şekil, 10 gün, CB ya da 120 milletvekili.
Sınavda

Nasıl sorulurBir oy sayısı verilip değişikliğin izleyeceği yol sorulur; ya da Anayasa Mahkemesinin değişiklikleri hangi yönden denetlediği.

TuzakŞekil bozukluğuna dayalı iptal davasının süresini esas yönünden açılan iptal davasının 60 günlük süresiyle karıştırmak; şekil bozukluğuna dayalı dava anayasa değişikliğinde de kanunda da yayımdan itibaren 10 gün içinde açılır.

Sınavda işaretlehalkoylamasında ölçüt seçmen sayısı değil, kullanılan geçerli oylardır.

✎Boşluk doldurma 200 · 360 · 10 gün

Anayasa değişikliğini en az milletvekili teklif edebilir; teklifin kabulü için milletvekilinin gizli oyu gerekir. Değişikliğe karşı şekil yönünden iptal davası yayımdan itibaren gün içinde açılabilir.

2003601030160

?Soru çöz

TBMM'de kabul edilen bir Anayasa değişikliğine ilişkin olarak aşağıdakilerden hangileri doğrudur?

I. 385 oyla kabul edilen değişiklik, Cumhurbaşkanınca Meclise iade edilmezse halkoyuna sunulmak üzere yayımlanır.
II. 410 oyla kabul edilen değişikliği Cumhurbaşkanı halkoyuna sunmadan yayımlayabilir.
III. Anayasa Mahkemesi değişikliği, kabul edilen hükmün içeriği bakımından da denetleyebilir.

✓ B. I doğrudur: 360–399 arasındaki değişiklik iade edilmezse zorunlu olarak halkoyuna gider. II doğrudur: 400 ve üzeri oyla kabul edilen değişikliği Cumhurbaşkanı yayımlayabilir. III yanlıştır: AYM anayasa değişikliklerini yalnız şekil bakımından denetler; A II'yi, C ve D ise III'ü yanlış değerlendirir.
ANAYASA HUKUKU · KARŞILAŞTIRMA

Devlet şekilleri: üniter, federal, bölgeli devlet, konfederasyon ve egemenlik

Hukuk · Anayasa Hukuku · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

✎Konu anlatımı

Üniter devlet, federal devlet ve konfederasyon arasındaki farklar nelerdir? Millî egemenlik ile halk egemenliği nasıl ayrılır?

Kısa cevap: Üniter (tekli) devlette tek anayasa, tek yasama, tek yürütme ve tek yargı vardır; yerinden yönetim yalnız idari niteliktedir. Federal devlette üye devletlerin kendi anayasa, yasama ve yargı organları bulunur, ama dış ilişkilerde tek devlet görünür ve ayrılma hakkı yoktur. Konfederasyon ise egemen devletlerin andlaşmayla kurduğu, ayrılma hakkı tanıyan bir birliktir. Türkiye üniter devlettir.

Almanya'da her eyaletin kendi parlamentosu kanun çıkarır; Türkiye'de il genel meclisi kanun çıkaramaz. Fark, devletin şeklindedir.

Devlet; ülke, insan topluluğu ve bu topluluk üzerinde egemenlik kullanan siyasi iktidardan oluşan, tüzel kişiliği olan bir yapıdır. Devletleri ayırmanın ölçütü, egemenliğin ve özellikle yasama yetkisinin tek merkezde mi, birden çok merkezde mi toplandığıdır.

Devlet şekilleri yan yana
ÖzellikÜniterBölgeliFederalKonfederasyon
Hukuki temelTek anayasaTek anayasaFederal anayasa + üye devlet anayasalarıUluslararası andlaşma
YasamaTek merkezBölgelere anayasayla sınırlı yasama yetkisiFederal ve üye devlet meclisleriHer devlet kendi meclisinde
Devlet mi?EvetEvetEvet, uluslararası alanda tek devletHayır, devletler birliği
Ayrılma hakkıYokYokYokVar
ÖrnekTürkiye, Fransaİtalya, İspanyaABD, Almanya, İsviçreABD (1781–1789), İsviçre (1848'e kadar)

Federal devlette yasama genellikle iki meclislidir: bir meclis nüfusu, öteki üye devletleri eşit biçimde temsil eder. Üye devletlerin federal anayasanın değişikliğine katılması da federalizmin ayırt edici özelliğidir. Bölgeli devlet ise üniter ile federal arasında durur: bölgeler kendi alanında kanun yapabilir, ama kendi anayasaları yoktur ve yetkilerini merkezî anayasadan alırlar.

Türkiye'de Anayasa'nın 3. maddesi devleti ülkesi ve milletiyle bölünmez bir bütün sayar. Belediye ya da il özel idaresi seçimle oluşur, ama bu idari yerinden yönetimdir: kanun yapamaz, merkezî idarenin vesayeti altındadır. Siyasi yerinden yönetim (kendi yasama organı) ise federal ve bölgeli devletin özelliğidir.

Egemenliğin kaynağı: millî egemenlik ve halk egemenliği

Anayasa'nın 6. maddesine göre egemenlik kayıtsız şartsız Milletindir; Millet egemenliğini Anayasa'nın koyduğu esaslara göre yetkili organları eliyle kullanır ve egemenliğin kullanılması hiçbir kişiye, zümreye ya da sınıfa bırakılamaz. Millî egemenlik anlayışında egemen, bireylerden ayrı ve süreklilik taşıyan “millet”tir; bu yüzden temsilî demokrasiye ve serbest (emredici olmayan) temsile yatkındır. Halk egemenliğinde ise egemenlik her yurttaşa paylaştırılmıştır; doğrudan demokrasi araçlarına ve emredici vekâlete yatkındır.

Akılda kalsın: Ayırıcı soru: “Alt birimin kendi anayasası ve kanun yapan meclisi var mı?” Anayasası da var → federal; yalnız sınırlı kanun yetkisi var → bölgeli; hiçbiri yok → üniter. “Ayrılabilir mi?” Evet → konfederasyon.
Sınavda

Nasıl sorulurBir devletin yapısı tarif edilir, şekli sorulur; ya da konfederasyonu federal devletten ayıran özellik istenir.

TuzakTürkiye'deki seçilmiş mahallî idareleri siyasi yerinden yönetim sanmak; mahallî idareler kanun yapamaz, yerinden yönetimleri idaridir.

Sınavda işaretleayrılma hakkı yalnız konfederasyonda vardır.

⇄Bilgi eşleştirme tarif → devlet şekli

?Soru çöz

Aşağıdakilerden hangisi konfederasyonu federal devletten ayıran özelliktir?

✓ D. Konfederasyonun üyeleri egemenliklerini korur ve birlikten ayrılabilir; federal devlette ayrılma hakkı yoktur. A ve B federal devlette de vardır, üye devletlerin meclis ve mahkemeleri bulunur; C ayırıcı değildir, iki yapıda da ortak organlar vardır.
ANAYASA HUKUKU · KARŞILAŞTIRMA

Hükümet sistemleri: meclis hükümeti, parlamenter, başkanlık ve Türkiye

Hukuk · Anayasa Hukuku · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

✎Konu anlatımı

Parlamenter sistem, başkanlık sistemi, yarı başkanlık ve meclis hükümeti arasındaki farklar nelerdir? Türkiye hangi hükümet sistemini uyguluyor?

Kısa cevap: Hükümet sistemleri yasama ile yürütmenin ilişkisine göre ayrılır. Meclis hükümetinde yürütme meclise bağlıdır (kuvvetler birliği). Parlamenter sistemde iki başlı yürütme, karşı-imza, hükümetin meclise karşı siyasi sorumluluğu ve fesih vardır (yumuşak ayrılık). Başkanlık sisteminde halkça seçilen tek başlı yürütme ile meclis birbirini düşüremez (sert ayrılık). Türkiye 2017'den beri Cumhurbaşkanlığı hükümet sistemini uygular.

İngiltere'de başbakan Avam Kamarası'nın güvenini kaybedince gider; ABD'de başkanı Kongre güvensizlik oyuyla düşüremez. İki ülkede de kuvvetler ayrıdır, ama ayrılığın sertliği farklıdır.

Bir hükümet sistemini tanımak için üç soru sorulur: Yürütme kaç başlı? Meclis hükümeti siyasi sorumlulukla düşürebilir mi? Yürütme meclisi feshedebilir mi?

Hükümet sistemlerinin ayırıcı özellikleri
SistemYürütmeMeclis hükümeti düşürür mü?FesihÖrnek
Meclis hükümeti (kuvvetler birliği)Meclisin seçtiği ve emrindeki kurulMeclis istediği zaman azlederYok1921 Teşkilât-ı Esasiye
Parlamenter (yumuşak ayrılık)İki başlı: sorumsuz devlet başkanı + sorumlu bakanlar kuruluEvet, güvensizlik oyuylaVarİngiltere, Almanya; Türkiye 1961, 1982 (2017'ye kadar)
Başkanlık (sert ayrılık)Tek başlı, halkça seçilen başkan; bakanlar ona karşı sorumluHayırYokABD
Yarı başkanlıkHalkça seçilen güçlü cumhurbaşkanı + meclise karşı sorumlu başbakanHükümeti evetVarFransa (1958 Anayasası)

Parlamenter sistemin kilit kavramı karşı-imzadır: siyasi bakımdan sorumsuz devlet başkanının işlemlerini başbakan ve ilgili bakan imzalar ve sorumluluğu onlar üstlenir. Başkanlık sisteminde ise karşılıklı denge başka araçlarla kurulur: başkan kanunları veto eder, ABD'de Kongre bu vetoyu iki meclisin üçte iki çoğunluğuyla aşar; başkan suç işlerse Kongre suçlama (impeachment) yoluna gidebilir.

Türkiye'nin yolculuğu

1921'de yürütme Meclis'in içindeydi; 1924 Anayasası meclis hükümeti ile parlamenter sistem arasında karma bir yapı kurdu; 1961 ve 1982 parlamenter sistemi benimsedi. 2007 değişikliği Cumhurbaşkanının halk tarafından seçilmesini getirdi. 2017 değişikliğiyle (6771 sayılı Kanun) yürütme yetkisi tek başına Cumhurbaşkanına verildi: Bakanlar Kurulu ve başbakanlık kaldırıldı, gensoru denetim yolu olmaktan çıktı; Cumhurbaşkanı beş yıl için ve en fazla iki defa seçilir (m.101). Sistem başkanlıktan iki noktada ayrılır: TBMM üye tamsayısının beşte üçüyle seçimlerin yenilenmesine karar verebilir, Cumhurbaşkanı da bu kararı alabilir; her iki hâlde Meclis ve Cumhurbaşkanlığı seçimleri birlikte yapılır (m.116). Yeni sistemin organlarını ve yetkilerini Türk anayasa düzeni sayfasında ayrıntısıyla göreceğiz.

Akılda kalsın: Güvensizlik oyu + fesih = parlamenter; ikisi de yok = başkanlık; yürütme meclisin içinde = meclis hükümeti. Türkiye'nin sistemi “karşılıklı seçimleri yenileme” ile başkanlıktan ayrılır.
Sınavda

Nasıl sorulurBir sistemin özellikleri öncüllerle verilir, hangi sisteme ait olduğu sorulur; ya da 1982 Anayasası'nın 2017 sonrası düzeni.

TuzakKarşı-imzayı başkanlık sistemine bağlamak; karşı-imza devlet başkanının sorumsuz olduğu parlamenter sistemin aracıdır.

Sınavda işaretle2017 sonrası TBMM'nin denetim yolları meclis araştırması, genel görüşme, Meclis soruşturması ve yazılı sorudur (m.98); gensoru yoktur.

?Soru çöz

Bir hükümet sistemi ile ilgili şu bilgiler veriliyor:

I. Devlet başkanı siyasi bakımdan sorumsuzdur ve işlemleri bakanlarca imzalanır.
II. Hükümet, yasama organının güvenine dayanır.
III. Yürütme organı yasama organını feshedebilir.

Bu özellikler aşağıdaki sistemlerden hangisini tanımlar?

✓ A. Karşı-imza (I), hükümetin meclise karşı siyasi sorumluluğu (II) ve fesih (III) parlamenter sistemin üç ayırıcı aracıdır. B başkanlıkta güvensizlik oyu ve fesih yoktur; C meclis hükümetinde yürütme meclisi feshedemez; D mutlak monarşide kuvvetler hükümdarda birleşir, meclise karşı sorumluluk yoktur.

⇄Bilgi eşleştirme özellik → sistem

ANAYASA HUKUKU · SÜRE

Anayasa yargısı: denetim modelleri, iptal davası, itiraz yolu ve bireysel başvuru

Hukuk · Anayasa Hukuku · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

✎Konu anlatımı

Anayasa yargısı nedir? Anayasa Mahkemesine iptal davası, itiraz yolu ve bireysel başvuru hangi sürelerde ve kimler tarafından yapılır?

Kısa cevap: Anayasa yargısı, normların Anayasaya uygunluğunun yargı yoluyla denetlenmesidir. Türkiye merkezî (toplu) ve sonradan denetim modelini benimser: kanun, CBK ve TBMM İçtüzüğü yalnız Anayasa Mahkemesince iptal edilebilir. Soyut denetim iptal davasıyla (yayımdan itibaren 60 gün), somut denetim mahkemelerin itirazıyla (AYM 5 ayda karar verir) yapılır; temel hak ihlallerine karşı bireysel başvuru da vardır.

Bir kanun yayımlandıktan iki ay sonra muhalefet partisi onu Anayasa Mahkemesine götürmek istiyor; aynı kanun üç yıl sonra bir mahkemenin önüne geliyor. İki yol da Anayasa Mahkemesine çıkar, ama ikisi de aynı kapı değildir.

Denetim modelleri

Anayasaya uygunluk denetiminin modelleri
ÖlçütSeçeneklerTürkiye
Denetleyen organSiyasi organ / yargı organıYargı organı (AYM, 1961'den beri)
Yargı içindeDağınık (her mahkeme, kararı yalnız o davada; ABD) / merkezî (özel anayasa mahkemesi, iptal herkes için; Avusturya 1920)Merkezî
ZamanÖn denetim (yürürlükten önce) / sonradan denetimSonradan denetim
YolSoyut (somut uyuşmazlık olmadan, iptal davası) / somut (görülen davada, itiraz yolu)İkisi de

Anayasa Mahkemesi kanunları, CBK'leri ve TBMM İçtüzüğünü şekil ve esas bakımından denetler, bireysel başvuruları karara bağlar (m.148). Denetim dışında kalanlar sınavın sevdiği ayrıntıdır: olağanüstü hâllerde ve savaş hâlinde çıkarılan CBK'ler, usulüne göre yürürlüğe konulmuş milletlerarası andlaşmalar ve anayasa değişikliklerinin esası.

İptal davasını (soyut denetim) Cumhurbaşkanı, TBMM'de en fazla üyeye sahip iki siyasi parti grubu ve üye tamsayısının en az beşte biri (120 milletvekili) açabilir (m.150). İtiraz yolunda (somut denetim) davaya bakan mahkeme, uygulayacağı kanun ya da CBK hükmünü Anayasaya aykırı görürse veya taraflardan birinin iddiasını ciddi bulursa davayı geri bırakır (m.152). Bireysel başvuruda ise herkes, Anayasa'da güvence altına alınan ve Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi kapsamına da giren bir hakkının kamu gücü tarafından ihlal edildiği iddiasıyla, olağan kanun yollarını tükettikten sonra başvurabilir.

Anayasa yargısının süreleri ve sayıları
KonuSüre / sayıDayanak
Cumhurbaşkanının kanunu yayımlaması ya da geri göndermesi15 gün2709 m.89
Anayasa değişikliğine ve kanuna şekil bozukluğu iddiasıyla iptal davasıYayımdan itibaren 10 gün; sonra def'i yoluyla da ileri sürülemez2709 m.148/3; 6216 m.37
Kanuna esas yönünden; CBK ve İçtüzüğe şekil ve esas yönünden iptal davasıResmî Gazetede yayımdan itibaren 60 gün2709 m.151; 6216 m.37
İtiraz yolunda AYM'nin karar süresiİşin gelişinden itibaren 5 ay; geçerse mahkeme yürürlükteki hükme göre karar verir2709 m.152
Esastan ret kararından sonra aynı hükme itiraz yasağıYayımdan itibaren 10 yıl2709 m.152
İptal kararının yürürlüğünün ertelenmesiEn çok 1 yıl2709 m.153
Bireysel başvuruKanun yollarının tüketilmesinden, yoksa ihlalin öğrenilmesinden itibaren 30 gün6216 m.47

İptal kararları kesindir, gerekçesi yazılmadan açıklanamaz ve geriye yürümez; Anayasa Mahkemesi iptal ederken kanun koyucu gibi davranıp yeni uygulamaya yol açacak hüküm kuramaz (m.153).

Akılda kalsın: Sayı merdiveni: 10 gün (şekil bozukluğu: anayasa değişikliği ve kanun) < 15 gün (yayımlama) < 30 gün (bireysel başvuru) < 60 gün (diğer iptal davaları) < 5 ay (itiraz) < 1 yıl (erteleme) < 10 yıl (ret sonrası bekleme).
Sınavda

Nasıl sorulurBir dava ya da başvuru türü verilir, süresi veya açabilecek kişiler sorulur; ya da hangi işlemin AYM denetimi dışında kaldığı.

Tuzakİtiraz yolunu bireylere açık sanmak; itirazı davaya bakan mahkeme yapar, taraf yalnız iddiada bulunur.

Sınavda işaretleiptal kararları geriye yürümez.

↕Sıralama itiraz yolu

  1. Mahkeme davayı geri bırakır, aykırılık sorununu Anayasa Mahkemesine gönderir
  2. Taraflardan biri, uygulanacak kanun hükmünün Anayasaya aykırı olduğunu ileri sürer
  3. Davaya bakan mahkeme uyuşmazlığı AYM kararına göre sonuçlandırır
  4. Mahkeme iddianın ciddi olduğu kanısına varır
  5. Anayasa Mahkemesi işin gelişinden itibaren beş ay içinde kararını verir

?Soru çöz

1982 Anayasası'na göre aşağıdakilerden hangisi hakkında Anayasaya aykırılık iddiasıyla Anayasa Mahkemesine başvurulabilir?

✓ C. TBMM İçtüzüğü, kanun ve CBK ile birlikte şekil ve esas yönünden AYM denetimine tabidir (m.148). A OHAL ve savaş CBK'lerini, B kanun hükmündeki andlaşmaları, D ise yalnız şekil yönünden denetlenen anayasa değişikliklerini denetime açık sanır; üçü de Anayasa'da denetim dışında bırakılmıştır.

Karma tekrar

Bu sayfadan karışık 7 soru. Sınavdaki gibi konular karışık gelir; hangi konudan olduğunu çözümde görürsün. Birkaç gün sonra yeniden çöz.

?Soru 1

Aşağıdakilerden hangisi tali kurucu iktidarın özelliklerinden biri değildir?

✓ D. Hukuki boşlukta doğmak ve hukuken sınırsız olmak asli kurucu iktidarın özelliğidir. A, B ve C tali kurucu iktidarı doğru anlatır: yetki anayasadan gelir (A), usule bağlıdır (B) ve 4. madde gibi değiştirilemez hükümlerle sınırlıdır (C).Kaynak: bu sayfa · Asli ve tali kurucu iktidar

?Soru 2

1982 Anayasası ile ilgili aşağıdaki nitelendirmelerden hangisi doğrudur?

✓ A. 1982 Anayasası tek metinde yazılıdır, beşte üç çoğunluk gerektirdiği için serttir ve pek çok ayrıntıyı kendisi düzenler. B sertliği yumuşaklıkla karıştırır; C 1921 Teşkilât-ı Esasiye'yi anlatır; D 4. maddedeki değiştirilemez hükümleri atlar.Kaynak: bu sayfa · Anayasa türleri

?Soru 3

1982 Anayasası'na göre aşağıdakilerden hangisi hakkında Anayasaya aykırılık iddiasıyla Anayasa Mahkemesine başvurulabilir?

✓ C. TBMM İçtüzüğü, kanun ve CBK ile birlikte şekil ve esas yönünden AYM denetimine tabidir (m.148). A OHAL ve savaş CBK'lerini, B kanun hükmündeki andlaşmaları, D ise yalnız şekil yönünden denetlenen anayasa değişikliklerini denetime açık sanır; üçü de Anayasa'da denetim dışında bırakılmıştır.Kaynak: bu sayfa · Anayasa yargısı ve süreleri

?Soru 4

TBMM'de kabul edilen bir Anayasa değişikliğine ilişkin olarak aşağıdakilerden hangileri doğrudur?

I. 385 oyla kabul edilen değişiklik, Cumhurbaşkanınca Meclise iade edilmezse halkoyuna sunulmak üzere yayımlanır.
II. 410 oyla kabul edilen değişikliği Cumhurbaşkanı halkoyuna sunmadan yayımlayabilir.
III. Anayasa Mahkemesi değişikliği, kabul edilen hükmün içeriği bakımından da denetleyebilir.

✓ B. I doğrudur: 360–399 arasındaki değişiklik iade edilmezse zorunlu olarak halkoyuna gider. II doğrudur: 400 ve üzeri oyla kabul edilen değişikliği Cumhurbaşkanı yayımlayabilir. III yanlıştır: AYM anayasa değişikliklerini yalnız şekil bakımından denetler; A II'yi, C ve D ise III'ü yanlış değerlendirir.Kaynak: bu sayfa · Anayasanın değiştirilmesi (m.175)

?Soru 5

Bir hükümet sistemi ile ilgili şu bilgiler veriliyor:

I. Devlet başkanı siyasi bakımdan sorumsuzdur ve işlemleri bakanlarca imzalanır.
II. Hükümet, yasama organının güvenine dayanır.
III. Yürütme organı yasama organını feshedebilir.

Bu özellikler aşağıdaki sistemlerden hangisini tanımlar?

✓ A. Karşı-imza (I), hükümetin meclise karşı siyasi sorumluluğu (II) ve fesih (III) parlamenter sistemin üç ayırıcı aracıdır. B başkanlıkta güvensizlik oyu ve fesih yoktur; C meclis hükümetinde yürütme meclisi feshedemez; D mutlak monarşide kuvvetler hükümdarda birleşir, meclise karşı sorumluluk yoktur.Kaynak: bu sayfa · Hükümet sistemleri

?Soru 6

Aşağıdakilerden hangisi konfederasyonu federal devletten ayıran özelliktir?

✓ D. Konfederasyonun üyeleri egemenliklerini korur ve birlikten ayrılabilir; federal devlette ayrılma hakkı yoktur. A ve B federal devlette de vardır, üye devletlerin meclis ve mahkemeleri bulunur; C ayırıcı değildir, iki yapıda da ortak organlar vardır.Kaynak: bu sayfa · Devlet şekilleri ve egemenlik

?Soru 7

1982 Anayasası'na göre aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

✓ C. Bu, 90. maddenin son fıkrasının hükmüdür. A andlaşmaların Anayasa Mahkemesine götürülemeyeceğini unutur; B 104. maddeyi tersine çevirir, çatışmada kanun uygulanır; D CBK'nin düzenleyemeyeceği alanı karıştırır, temel haklar, kişi hakları ve siyasi haklar kararnamenin dışındadır.Kaynak: bu sayfa · Anayasa kavramı ve üstünlüğü
+
Daha fazla soru çözmek ister misin?Hukuk soruları uygulamaya ekleniyor; şimdilik diğer derslerin sorularını çözebilirsin. Yanlışların Hata Defteri'ne kaydedilir.
Soru çöz →