Anayasa nedir: maddi ve şekli anlam, anayasanın üstünlüğü
Hukuk · Anayasa Hukuku · Okuma 6 dk · 2 etkinlik
✎Konu anlatımı
Anayasa nedir? Maddi ve şekli anlamda anayasa arasındaki fark nedir, anayasanın üstünlüğü ne demektir?
Kısa cevap: Anayasa, devletin temel organlarını, bu organların yetkilerini ve kişinin temel hak ve hürriyetlerini düzenleyen en üst hukuk normudur. Maddi anlamda içeriğe bakılır; şekli anlamda ise kanundan zor değiştirilen ve kanunların üstünde duran belge kastedilir. 1982 Anayasası'nın 11. maddesi Anayasa hükümlerinin herkesi bağladığını ve kanunların Anayasaya aykırı olamayacağını söyler.Bir iş mahkemesi, önündeki davada uygulayacağı kanun maddesinin Anayasa'ya aykırı olduğunu düşünüyor. Hâkim kanunu mu uygulayacak, Anayasa'yı mı?
Bu sorunun cevabı “anayasa” sözcüğünün iki anlamında saklıdır. Maddi anlamda anayasa içeriğe bakar: devletin kuruluşunu, organlarını ve temel hakları düzenleyen her kural anayasaldır; bu kural kanunda, içtüzükte, hatta örf ve adette bulunabilir. Şekli anlamda anayasa ise biçime bakar: kanunlardan daha zor bir usulle yapılan ve değiştirilen, normlar sıralamasının en üstündeki metin.
| Ölçüt | Maddi anlam | Şekli anlam |
|---|---|---|
| Neye bakılır? | Kuralın konusuna (devlet yapısı, temel haklar) | Kuralın hangi metinde ve hangi usulle konduğuna |
| Örnek | Milletvekili Seçimi Kanunu, TBMM İçtüzüğü | 2709 sayılı 1982 Anayasası |
| Üstünlük | Kendiliğinden üstünlük doğurmaz | Üstünlük ve anayasa yargısı bu anlama bağlıdır |
| Her devlette var mı? | Evet; yazılı belgesi olmayan devlette de vardır | Hayır; yazılı ve özel usulle yapılmış metin gerekir |
Anayasacılık: iktidarı sınırlama düşüncesi
Anayasalar yalnız organ kurmak için yazılmadı. 18. yüzyıl sonundaki anayasacılık hareketi, siyasi iktidarı yazılı kurallarla sınırlamayı ve kişiye devlete karşı dokunulmaz bir alan bırakmayı amaçladı. Bu yüzden çağdaş anayasanın iki çekirdeği vardır: kuvvetlerin ayrılması ve temel hakların güvencesi. Yalnız “devletin örgüt şeması” olan, ama iktidarı sınırlamayan bir belge bu anlamda anayasacılığa uygun sayılmaz.
Anayasanın üstünlüğü ve normlar hiyerarşisi
1982 Anayasası 11. maddede kendi üstünlüğünü açıkça yazar: Anayasa hükümleri “yasama, yürütme ve yargı organlarını, idare makamlarını ve diğer kuruluş ve kişileri bağlayan temel hukuk kurallarıdır”; kanunlar Anayasaya aykırı olamaz. Girişteki hâkimin yolu da buradan çıkar: kanunu kendiliğinden bir kenara bırakamaz, aykırılığı Anayasa Mahkemesine götürür (itiraz yolu, bu sayfanın son konusu).
| Çatışma | Sonuç | Dayanak |
|---|---|---|
| Kanun – Anayasa | Anayasa; kanun AYM'de iptal edilebilir | m.11, 148 |
| Temel haklara ilişkin andlaşma – kanun | Andlaşma esas alınır | m.90/son |
| Cumhurbaşkanlığı kararnamesi (CBK) – kanun | Kanun uygulanır; aynı konuda kanun çıkarsa CBK hükümsüz kalır | m.104/17 |
| Yönetmelik – kanun ya da CBK | Kanun ya da CBK; yönetmelik onlara aykırı olamaz | m.124 |
Usulüne göre yürürlüğe konulmuş milletlerarası andlaşmalar kanun hükmündedir ve hakkında Anayasaya aykırılık iddiasıyla Anayasa Mahkemesine başvurulamaz. CBK ise yürütme yetkisine ilişkin konularla sınırlıdır: temel haklar, kişi hakları ve siyasi haklar CBK ile düzenlenemez; Anayasa'nın münhasıran kanuna bıraktığı ve kanunda açıkça düzenlenmiş konularda CBK çıkarılamaz.
Nasıl sorulurİki norm arasındaki çatışma verilir ve hangisinin uygulanacağı sorulur; ya da maddi-şekli anlam ayrımı bir örnekle istenir.
TuzakUsulüne göre yürürlüğe konulmuş her andlaşmayı kanundan üstün sanmak; öncelik yalnız temel hak ve özgürlüklere ilişkin andlaşmalar içindir.
Sınavda işaretleCBK ile kanun farklı hüküm içerirse kanun uygulanır.
⇄Bilgi eşleştirme çatışma → sonuç
?Soru çöz
1982 Anayasası'na göre aşağıdakilerden hangisi doğrudur?