Vektörler ve bağıl hareket: bileşke, bileşenler, akıntıda hareket, gözlem çerçevesi

Vektör toplamanın üç yolunu, bir vektörü bileşenlere ayırmayı ve hareketin kime göre ölçüldüğünü AYT soru kalıplarıyla anlatıyoruz.

6 durakAYT · 11. sınıf
12 etkinlikeşleştir · sırala · doldur · çöz
0 / 12tamamlanan etkinlik
152 sorubu konuda çözebileceğin
KAVRAM · VEKTÖR

Vektörün özellikleri: eşit vektör, zıt vektör ve koordinat sistemi

MEB 11. sınıf · Kuvvet ve hareket · AYT · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaSkaler ve vektörel büyüklükler nelerdir, tek boyutta vektörler nasıl toplanır?Bağlantılı konudan (Fizik bilimine giriş). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Skaler nicelikler yalnız sayı ve birimle tam olarak anlatılır: kütle, zaman, sıcaklık, enerji, yol, sürat. Vektörel niceliklerin ise büyüklüğünün yanında doğrultusu ve yönü de vardır: kuvvet, ağırlık, hız, ivme, yer değiştirme. Aynı doğrultudaki vektörler toplanırken aynı yönlüler eklenir, zıt yönlüler çıkarılır; bileşke büyük olanın yönündedir.

Skaler ve vektörel nicelikler

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Vektör nedir, eşit vektör ve zıt vektör nasıl ayırt edilir?

Kısa cevap: Vektör; büyüklüğü, doğrultusu ve yönü olan niceliktir ve okla gösterilir: okun boyu büyüklüğü, ucu yönü verir. Büyüklüğü ve yönü aynı olan iki vektör eşittir, büyüklüğü aynı yönü ters olanlar zıt vektördür. Vektör, büyüklüğü ve yönü korunarak düzlemde taşınabilir; negatif bir sayıyla çarpılınca yönü ters döner.

“Beş kilometre yürüdüm” diyen biri nerede olduğunu söylemez; “beş kilometre kuzeye yürüdüm” diyen söyler.

Skaler ve vektörel büyüklükleri Fizik bilimine giriş sayfasında gördük: kütle, sıcaklık, enerji yalnız sayı ve birimle anlatılır; kuvvet, hız, yer değiştirme ise yön ister. AYT'nin kuvvet ve hareket sorularının neredeyse hepsi vektörlerle kurulduğu için önce bu dilin kurallarını netleştirelim.

Bir vektörün dört öğesi vardır: başlangıç noktası (kuvvette uygulama noktası), doğrultu (üzerinde bulunduğu doğru), yön (okun gösterdiği taraf) ve büyüklük (şiddet, okun boyu). Doğrultu ile yön aynı şey değildir: doğu-batı doğrultusu tek bir doğrudur, ama bu doğru üzerinde iki yön vardır.

Vektörün nerede çizildiği önemli değildir; L ile K farklı yerlerde dursa da eşittir. Eşitlik için hem boy hem yön aynı olmalıdır.Görsel: Sınav Defteri

Bir sayıyla çarpma ve koordinat sistemi

Bir vektör pozitif bir sayıyla çarpılırsa yönü korunur, boyu o sayı kadar ölçeklenir; negatif bir sayıyla çarpılırsa yönü de ters döner. Şekildeki N vektörü 2K, M vektörü −K'dir. Zıt vektörün büyüklüğü negatif değildir: büyüklük her zaman pozitiftir, eksi işareti yalnız yönü çevirir.

Vektörü sayılarla anlatmak için dik kartezyen koordinat sistemi kullanılır. Düzlemde bir vektör, ucunun başlangıcına göre x ve y doğrultusunda kaç birim ilerlediğiyle tarif edilir; uzayda bunlara z eklenir. Büyüklük, bu ilerlemelerden Pisagor bağıntısıyla bulunur.

|A| = √(Δx² + Δy²) |A| = √(Δx² + Δy² + Δz²) |k·A| = |k|·|A|Δx = uç − başlangıç. Üç boyutta z bileşeni de eklenir. k negatifse yön ters döner, büyüklük yine pozitiftir.
Çözümlü örnek

Şekildeki K, L, M, N ve P vektörlerinden hangileri K'ye eşittir, hangisi K'nin zıttıdır, hangisi K'nin katıdır?

  1. K: 2 birim sağa, 1 birim yukarı. L de 2 sağa 1 yukarı: boy ve yön aynı → L = K.
  2. M: 2 sola, 1 aşağı: boy aynı, yön ters → M = −K.
  3. N: 4 sağa, 2 yukarı: yön aynı, boy iki kat → N = 2K. P'nin boyu aynı ama yönü farklı: eşit değil.

Cevap: L eşit, M zıt, N = 2K; P hiçbiri

Çözümlü örnek

Koordinat sisteminde başlangıcı (1, 1), ucu (4, 5) olan A vektörünün büyüklüğü kaç birimdir? Üç boyutlu sistemde x, y, z bileşenleri 2, 3 ve 6 birim olan bir vektörün büyüklüğü nedir?

  1. Uçtan başlangıç çıkarılır: Δx = 4 − 1 = 3, Δy = 5 − 1 = 4.
  2. |A| = √(9 + 16) = 5 birim.
  3. Üç boyutta: √(4 + 9 + 36) = √49 = 7 birim.

Cevap: 5 birim; 7 birim

✔ Doğru

  • Eşit vektörler farklı noktalardan başlayabilir.
  • Zıt vektörlerin büyüklükleri eşittir.
  • Doğrultu bir doğrudur; her doğrultuda iki yön vardır.

✘ Sık yapılan hata

  • Boyları eşit olan her vektörü eşit vektör saymak.
  • −A vektörünün büyüklüğünü negatif yazmak.
  • Koordinatlardan büyüklük bulurken uç ile başlangıcı toplamak.
Akılda kalsın: Eşitlik için boy + yön, zıtlık için aynı boy + ters yön. Yer önemli değildir: bir vektörü boyunu ve yönünü bozmadan istediğin yere taşıyabilirsin; toplama yöntemlerinin hepsi bu serbestliğe dayanır.
Sınavda

Nasıl sorulurKareli düzlemde birkaç vektör çizilir; hangilerinin eşit, zıt ya da birbirinin katı olduğu sorulur. Koordinatları verilen bir vektörün büyüklüğü de sık istenir.

TuzakAynı boydaki iki vektörü yönlerine bakmadan eşit saymaktır. İkinci tuzak, büyüklük hesabında uç koordinatından başlangıcı çıkarmayı unutup uç koordinatlarını tek başına kullanmaktır.

⇄Bilgi eşleştirme A vektörüne göre

?Soru çöz

Dik koordinat sisteminde başlangıç noktası (−1, 2), uç noktası (5, −6) olan vektörün büyüklüğü kaç birimdir?

✓ B. Δx = 5 − (−1) = 6, Δy = −6 − 2 = −8; büyüklük √(36 + 64) = 10. A bileşenlerin büyüklüklerini skaler gibi toplar (6 + 8); C onları birbirinden çıkarır; D x'te uç ile başlangıcı toplayıp (5 + (−1) = 4) işaret hatası yapar, √(16 + 64) bulur.
HESAP · BİLEŞKE

Vektörlerin toplanması: uç uca ekleme ve paralelkenar yöntemi

MEB 11. sınıf · Kuvvet ve hareket · AYT · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaKuvvet nedir, temas gerektiren ve gerektirmeyen kuvvetler ile dört temel kuvvet nelerdir?Bağlantılı konudan (Kuvvet ve Newton'ın hareket yasaları). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Kuvvet, bir cismin hızını, hareket yönünü ya da şeklini değiştirebilen itme veya çekme etkisidir; vektörel ve türetilmiş bir niceliktir, birimi newtondur (N) ve dinamometreyle ölçülür. Sürtünme, ip gerilmesi ve kaldırma kuvveti temas gerektirir; kütle çekim, elektriksel ve manyetik kuvvetler gerektirmez. Doğadaki dört temel kuvvet kütle çekim, elektromanyetik, güçlü nükleer ve zayıf nükleer kuvvettir.

Kuvvet ve temel kuvvetler

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Vektörler nasıl toplanır, uç uca ekleme ve paralelkenar yöntemi nedir?

Kısa cevap: Bileşke vektör, birden çok vektörün birlikte yaptığı etkiyi tek başına yapan vektördür. Uç uca eklemede vektörler boy ve yönleri korunarak birinin ucuna ötekinin başı gelecek biçimde dizilir; ilk vektörün başından son vektörün ucuna çizilen ok bileşkedir. Paralelkenar yönteminde iki vektör aynı noktadan çizilir ve köşegen bileşkeyi verir.

Üç kilometre doğuya, sonra dört kilometre kuzeye yürüyen biri yedi kilometre yürümüştür; ama başladığı yerden yalnız beş kilometre uzaktadır.

Vektörler sıradan sayılar gibi toplanmaz, çünkü yönleri birbirinin etkisini artırabilir ya da azaltabilir. Bir cisme etki eden kuvvetlerin net etkisini Kuvvet ve Newton'ın hareket yasaları sayfasında aynı doğrultudaki kuvvetler için gördük; şimdi farklı doğrultulardaki vektörleri birleştiriyoruz. Sonuçta bulunan tek vektöre bileşke denir ve genellikle R ile gösterilir.

İki yol, aynı sonuç

Uç uca ekleme (çokgen yöntemi): ilk vektör çizilir; ikincisi, boyu ve yönü bozulmadan başı birincinin ucuna gelecek biçimde taşınır; üçüncüsü ikincinin ucuna eklenir. Bileşke, ilk vektörün başından son vektörün ucuna çizilen oktur. Vektörler hangi sırayla eklenirse eklensin bileşke aynı çıkar. Eklenen vektörler kapalı bir çokgen oluşturursa, yani son uç ilk başlangıca dönerse, bileşke sıfırdır.

Paralelkenar yöntemi iki vektör için kullanılır: ikisi aynı başlangıç noktasına taşınır, uçlarından ötekine paraleller çizilir; ortak başlangıçtan karşı köşeye çizilen köşegen bileşkedir. Fark almak için de aynı yollar kullanılır: A − B = A + (−B), yani B'nin zıttı eklenir.

İki yöntem aynı bileşkeyi verir. Uç uca ekleme ikiden çok vektörde pratiktir; paralelkenar iki vektörün arasındaki açı verildiğinde işe yarar.Görsel: Sınav Defteri
R = A + B + C A − B = A + (−B) kapalı çokgen → R = 0Toplamanın sırası bileşkeyi değiştirmez: A + B = B + A.
Çözümlü örnek

Şekildeki A (3 birim sağa) ve B (4 birim yukarı) vektörlerinin bileşkesi kaç birimdir? Büyüklüklerin toplamıyla karşılaştırınız.

  1. Uç uca eklenince A, B ve R dik üçgen oluşturur; R hipotenüstür.
  2. R = √(3² + 4²) = 5 birim.
  3. Büyüklüklerin toplamı 7'dir; bileşke 5 çıktı, çünkü vektörler aynı yönde değil.

Cevap: 5 birim (7 değil)

Çözümlü örnek

Kareli düzlemde A vektörü 2 birim sağa ve 3 birim yukarı, B vektörü 2 birim sola ve 1 birim yukarı uzanıyor. A + B ve A − B vektörlerinin büyüklüklerini bulunuz.

  1. A + B: yatayda 2 − 2 = 0, düşeyde 3 + 1 = 4 → 4 birim yukarı; büyüklük 4.
  2. A − B için B'nin zıttı eklenir: −B, 2 birim sağa ve 1 birim aşağıdır.
  3. A + (−B): yatayda 2 + 2 = 4, düşeyde 3 − 1 = 2 → √(16 + 4) = √20 = 2√5 birim.

Cevap: |A + B| = 4 birim, |A − B| = 2√5 birim

✔ Doğru

  • Bileşke, ilk başlangıçtan son uca çizilir.
  • A − B için B ters çevrilip eklenir.
  • Kapalı çokgen oluşturan vektörlerin bileşkesi sıfırdır.

✘ Sık yapılan hata

  • Büyüklükleri sayı gibi toplamak (3 + 4 = 7).
  • A − B'yi B − A ile karıştırıp yönü ters bulmak.
  • Bileşkeyi son uçtan ilk başlangıca doğru çizmek.
Akılda kalsın: Uç uca ekleme bir yürüyüş rotasıdır: her vektör bir adım, bileşke ise başladığın yerden vardığın yere çizilen kuş uçuşu çizgi. Rota nasıl kıvrılırsa kıvrılsın, eve dönersen kuş uçuşu sıfırdır.
Sınavda

Nasıl sorulurKareli düzlemde üç-dört vektör verilir, bileşkenin büyüklüğü ya da hangi vektöre eşit olduğu sorulur; “K + L + M = 0 ise hangisi doğrudur?” gibi kapalı çokgen soruları da gelir.

TuzakVektörlerin büyüklüklerini toplamaktır: farklı yönlerdeki vektörlerin bileşkesi büyüklükler toplamından küçüktür. İkinci tuzak, farkta B'yi ters çevirmeyi unutmaktır.

↕Sıralama uç uca ekleme adımları

  1. Üçüncü vektörün başını ikincinin ucuna taşı
  2. İlk vektörü yönünü ve boyunu koruyarak çiz
  3. Bileşkenin boyunu ölçüp büyüklüğü bul
  4. İkinci vektörün başını ilk vektörün ucuna taşı
  5. İlk vektörün başından son vektörün ucuna oku çiz

?Soru çöz

Bir uçak önce 300 km doğuya, sonra 400 km kuzeye, en son 300 km batıya uçuyor. Uçağın yer değiştirmesinin büyüklüğü kaç km'dir?

✓ C. Doğu ve batıdaki 300'er km birbirini götürür; uç uca eklenince geriye 400 km kuzey kalır. A üç büyüklüğü skaler gibi toplar (bu, alınan yoldur); B yalnız ilk iki vektörü alıp batıya dönüşü unutur; D üç vektörü de birbirine dik sanıp karelerini toplar.
HESAP · KOSİNÜS TEOREMİ

Bileşke ve açı: kosinüs teoremi ve eşit vektörlerde özel durumlar

MEB 11. sınıf · Kuvvet ve hareket · AYT · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaDengelenmiş kuvvetler nedir, eylemsizlik yasası ne söyler?Bağlantılı konudan (Kuvvet ve Newton'ın hareket yasaları). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Bir cisme etki eden kuvvetlerin bileşkesi sıfırsa kuvvetler dengelenmiştir; cisim duruyorsa durmaya, hareket ediyorsa aynı hızla düz bir çizgide gitmeye devam eder. Buna eylemsizlik yasası (Newton'ın 1. yasası) denir. Hareketi sürdürmek için kuvvet gerekmez; hızı değiştirmek için dengelenmemiş, yani sıfırdan farklı bir net kuvvet gerekir.

Dengelenmiş kuvvetler ve eylemsizlik

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

İki vektörün bileşkesi kosinüs teoremiyle nasıl bulunur, açı büyüyünce bileşke nasıl değişir?

Kısa cevap: Aralarında θ açısı olan A ve B vektörlerinin bileşkesi R² = A² + B² + 2·A·B·cos θ ile bulunur. Açı büyüdükçe bileşke küçülür: aynı yönde R = A + B en büyük, zıt yönde R = |A − B| en küçük değerdir. Eşit büyüklükteki iki vektörün bileşkesi 60°'de F√3, 90°'de F√2, 120°'de F olur.

İki kişi bir kutuyu aynı yöne çekerse güçleri toplanır; kollarını açtıkça birbirlerinin işini azaltırlar.

Paralelkenar yönteminde bileşke bir köşegendir; köşegenin boyunu bulmak için matematikteki kosinüs teoremi kullanılır. Formüldeki 2AB cos θ terimi, iki vektörün birbirine ne kadar “yardım ettiğini” ölçer: θ küçükken cos θ pozitif ve büyüktür, bileşke büyür; θ = 90° iken terim sıfırdır ve formül Pisagor'a döner; θ 90°'yi geçince cos θ negatifleşir ve vektörler birbirini zayıflatır.

R² = A² + B² + 2·A·B·cos θ |A − B| ≤ R ≤ A + Bθ, iki vektörün başları aynı noktadayken aralarındaki açıdır. cos 60° = 0,5, cos 90° = 0, cos 120° = −0,5, cos 37° = 0,8.

Eşit büyüklükteki iki vektör

İki vektör eşit büyüklükte (F) ise paralelkenar bir eşkenar dörtgene döner ve bileşke iki vektörün tam ortasından, yani açıortaydan geçer. Bu durumda formül R = 2F·cos(θ/2) biçimine sadeleşir ve aşağıdaki değerler ezbere bilinmeye değer. Özellikle 120° önemlidir: aralarında 120° olan üç eşit vektörün bileşkesi sıfırdır, çünkü ikisinin bileşkesi üçüncünün tam zıttıdır.

Büyüklüğü F olan iki vektörün bileşkesi
Aradaki açı0°60°90°120°180°
Bileşke2FF√3F√2F0
Bileşkenin yönüvektörlerle aynıaçıortay üzerindeyok

Büyüklükleri farklı iki vektörün bileşkesi ise büyük olana daha yakın durur. Bu yüzden 3 N ve 5 N'luk kuvvetlerin bileşkesi, açı ne olursa olsun, 2 N ile 8 N arasında kalır ve yönü 5 N'luk kuvvete daha yakındır.

Çözümlü örnek

Aynı noktaya etki eden 3 N ve 5 N'luk iki kuvvet arasındaki açı 60°'dir. Bileşke kaç N'dur? (cos 60° = 0,5)

  1. R² = 3² + 5² + 2 · 3 · 5 · 0,5.
  2. R² = 9 + 25 + 15 = 49.
  3. R = 7 N; sonuç 2 N ile 8 N arasında, beklendiği gibi.

Cevap: 7 N

Çözümlü örnek

Bir noktaya etki eden 10'ar N'luk üç kuvvet aralarında 120° açı yapacak biçimde dengededir. Kuvvetlerden biri kaldırılırsa kalan iki kuvvetin bileşkesi kaç N olur ve nereye yönelir?

  1. Üç kuvvet dengede: toplamları sıfırdır; kalan ikisinin bileşkesi, kaldırılanın zıttı olmak zorundadır.
  2. Kontrol: aralarında 120° olan eşit iki kuvvetin bileşkesi tablodan F'dir, yani 10 N.
  3. Yönü, kaldırılan kuvvetin tam tersidir.

Cevap: 10 N, kaldırılan kuvvete zıt yönde

✔ Doğru

  • R² = F₁² + F₂² + 2·F₁·F₂·cos θ; θ iki vektör arasındaki açıdır.
  • Eşit iki vektör: 60° → F√3, 90° → F√2, 120° → F.
  • Bileşke her zaman |F₁ − F₂| ile F₁ + F₂ arasındadır.

✘ Sık yapılan hata

  • θ yerine vektörlerden birinin yatayla yaptığı açıyı koymak.
  • 120° açılı iki eşit vektörün bileşkesini sıfır sanmak.
  • Bileşkeyi büyüklükleri doğrudan toplayarak bulmak.
Akılda kalsın: Eşit iki vektörde açıyı 60 → √3, 90 → √2, 120 → 1 diye oku: açı büyüdükçe kökün içi bir azalır. Farklı iki vektörde bileşke her zaman fark ile toplam arasında kalır; şıklarda bu aralığın dışındaki değerleri hemen ele.
Sınavda

Nasıl sorulurİki kuvvetin büyüklükleri ve arasındaki açı verilip bileşke sorulur ya da “bileşke hangisi olamaz?” denir. Eşit kuvvetlerde açı değişince bileşkenin nasıl değiştiği de sık sorulur.

TuzakFormülde θ yerine kuvvetlerden birinin yatayla yaptığı açıyı koymaktır; θ, iki vektör arasındaki açıdır. İkinci tuzak, 120°'de bileşkeyi sıfır sanmaktır: iki eşit vektörün bileşkesi 120°'de F'dir, sıfır olması için üçüncü vektör gerekir.

▭Boşluk doldurma

3 N ve 5 N'luk iki kuvvet arasında 60° varken bileşke N'dur. Açı değiştirilirse bileşke en çok N, en az N olabilir.

782154

?Soru çöz

Büyüklükleri F olan iki kuvvetin bileşkesinin büyüklüğü de F'dir. Buna göre kuvvetler arasındaki açı kaç derecedir?

✓ A. F² = F² + F² + 2F² cos θ eşitliğinden cos θ = −0,5, θ = 120°. B eşkenar üçgeni düşünüp 60° seçer, oysa 60°'de bileşke F√3'tür; C dik açıda bileşkeyi F sanır (F√2'dir); D zıt yönlü eşit vektörleri seçer, onların bileşkesi sıfırdır.
HESAP · BİLEŞENLER

Vektörü bileşenlerine ayırma: sin mi, cos mu?

MEB 11. sınıf · Kuvvet ve hareket · AYT · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaVektör nedir, eşit vektör ve zıt vektör nasıl ayırt edilir?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

Vektör; büyüklüğü, doğrultusu ve yönü olan niceliktir ve okla gösterilir: okun boyu büyüklüğü, ucu yönü verir. Büyüklüğü ve yönü aynı olan iki vektör eşittir, büyüklüğü aynı yönü ters olanlar zıt vektördür. Vektör, büyüklüğü ve yönü korunarak düzlemde taşınabilir; negatif bir sayıyla çarpılınca yönü ters döner.

Vektörün özellikleri

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Bir vektör bileşenlerine nasıl ayrılır, sin ve cos hangi bileşende kullanılır?

Kısa cevap: Bir vektör, birbirine dik iki eksen üzerindeki izdüşümlerinin toplamı olarak yazılabilir; bu izdüşümlere bileşen denir. x ekseniyle θ açısı yapan F vektörünün bileşenleri Fx = F·cos θ ve Fy = F·sin θ'dır. Çok sayıda vektör toplanırken x ve y bileşenleri ayrı ayrı toplanır, bileşke R = √(Rx² + Ry²) ile bulunur.

Bir valizi eğik tutulmuş sapından çeken yolcunun kuvvetinin bir kısmı valizi ileri götürür, bir kısmı da onu yerden kaldırmaya çalışır.

Uç uca eklemenin tersini düşün: tek bir vektörü, toplamı kendisini verecek iki dik vektöre bölebiliriz. Dik doğrultular birbirini etkilemez; yatay bileşen yalnız yatay hareketi, düşey bileşen yalnız düşey hareketi değiştirir. Bu yüzden eğik kuvvetli, eğik düzlemli ve atışlı problemlerin hepsi bileşenlere ayırmayla başlar. Eğik düzlemde ağırlığın bileşenlerini Sabit ivmeli hareket sayfasında, atışlarda hızın bileşenlerini Atış hareketleri sayfasında göreceğiz.

Bileşenler, vektörün ucundan eksenlere inilen dikmelerle bulunur. Hangi bileşende cos kullanılacağını eksenin adı değil, açının yeri belirler.Görsel: Sınav Defteri
Fx = F·cos θ Fy = F·sin θ R = √(Rx² + Ry²)θ x ekseniyle ölçülmüşse. Açı y ekseniyle verilmişse roller değişir: Fy = F·cos θ, Fx = F·sin θ.

Bileşenlerle toplama

Kosinüs teoremi iki vektör için rahattır; üç ya da daha çok vektörde bileşen yöntemi daha güvenlidir. Her vektörün x ve y bileşenleri işaretleriyle yazılır (sağ ve yukarı pozitif), aynı eksendekiler toplanır, sonra iki dik toplamdan bileşke bulunur. Bileşkenin yönü de bu iki toplamın işaretlerinden okunur.

Çözümlü örnek

20 N'luk bir kuvvet +x ekseniyle 37° açı yapmaktadır. Bileşenleri kaç N'dur? (sin 37° = 0,6, cos 37° = 0,8)

  1. Açı x ekseniyle ölçülmüş: x bileşeni açıya komşudur, Fx = 20 · 0,8 = 16 N.
  2. Fy = 20 · 0,6 = 12 N.
  3. Kontrol: 16² + 12² = 400 = 20².

Cevap: Fx = 16 N, Fy = 12 N

Çözümlü örnek

Bir noktaya üç kuvvet etki ediyor: F₁ = 10 N, +x ekseniyle 37° açıyla sağa-yukarı; F₂ = 4 N, −x yönünde; F₃ = 3 N, −y yönünde. Bileşke kaç N'dur? (sin 37° = 0,6, cos 37° = 0,8)

  1. F₁'in bileşenleri: +8 N (x) ve +6 N (y).
  2. x toplamı: 8 − 4 = 4 N; y toplamı: 6 − 3 = 3 N.
  3. R = √(4² + 3²) = 5 N; iki toplam da pozitif, bileşke sağa-yukarı (x ekseniyle 37°).

Cevap: 5 N

✔ Doğru

  • Açıya komşu bileşen cos, karşısındaki sin ile bulunur.
  • Bileşenler işaretleriyle toplanır.
  • Bileşenlerin kareleri toplamı vektörün karesini verir.

✘ Sık yapılan hata

  • “x'te hep cos” diye ezberleyip açı y ekseniyle verilince yanılmak.
  • Bileşenlerin toplamını (8 + 6 = 14) vektörün büyüklüğü sanmak.
  • Sola ve aşağı bileşenleri eksi işaretsiz yazmak.
Akılda kalsın: Komşu = cos, karşı = sin. Açının kollarından biri hangi eksense, o eksendeki bileşen cos ile bulunur. 37-53-90 üçgeninde kenarlar 3-4-5 oranındadır: 10 N'luk bir kuvvetin bileşenleri her zaman 6 ve 8'dir, hangisinin 8 olduğunu açı söyler.
Sınavda

Nasıl sorulurEğik bir ip ya da sapla çekilen cismin yatay ve düşey bileşenleri sorulur ya da kareli düzlemdeki birkaç vektörün bileşkesi bileşenlerle istenir.

TuzakAçı düşeyle verildiğinde de x bileşenine cos yazmaktır. İkinci tuzak, sin 37° ile cos 37°'yi karıştırmaktır: yatayla 37° yapan kuvvetin yatay bileşeni büyük olandır (0,8).

▭Boşluk doldurma

Yatayla 53° açı yapan 25 N'luk bir kuvvetin yatay bileşeni N, düşey bileşeni N'dur. (sin 53° = 0,8, cos 53° = 0,6)

15202512

?Soru çöz

Yatay zemindeki bir kutu, yatayla 37° açı yapan bir iple 50 N'luk kuvvetle çekiliyor. Kuvvetin kutuyu yatayda çeken bileşeni kaç N'dur? (sin 37° = 0,6, cos 37° = 0,8)

✓ B. Açı yatayla ölçülmüş; yatay bileşen komşudur: 50 · 0,8 = 40 N. A sin ile cos'u karıştırıp düşey bileşeni (30 N) verir; C kuvvetin tamamını yatay sayar, bileşenlere ayırmaz; D formülü ters kurup 50'yi 0,8'e böler (bileşen hiçbir zaman vektörün kendisinden büyük olamaz).
HESAP · BAĞIL HIZ

Bağıl hız: hareketli gözlemci ötekini nasıl görür?

MEB 11. sınıf · Kuvvet ve hareket · AYT · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaÖteleme, dönme ve titreşim hareketi nedir, hareket neden görecelidir?Bağlantılı konudan (Hareket). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Bir cismin konumu zamanla değişiyorsa cisim hareketlidir. Cismin bütün noktaları aynı yönde eşit yer değiştiriyorsa öteleme, noktaları bir eksen etrafında dönüyorsa dönme, cisim bir denge konumu etrafında gidip geliyorsa titreşim hareketi yapar. Hareket görecelidir: aynı cisim bir gözlemciye göre durgun, başka bir gözlemciye göre hareketli olabilir.

Hareket türleri ve referans

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Bağıl hız nedir, hareketli bir gözlemci başka bir aracı hangi hızla görür?

Kısa cevap: Bağıl hız, bir cismin hareketli bir gözlemciye göre hızıdır ve v(bağıl) = v(cisim) − v(gözlemci) ile bulunur. Aynı yönde giden iki araçta bağıl hızın büyüklüğü hızların farkı, zıt yönde gidenlerde hızların toplamıdır. Farklı doğrultularda giden araçlarda çıkarma vektörel yapılır: gözlemcinin hızının zıttı cismin hızına eklenir.

Otoyolda yanınızdan geçen bir araç size yavaş yavaş uzaklaşıyormuş gibi görünür; karşı şeritten gelen ise bir anda yanınızdan geçip gider.

Hareketin göreceli olduğunu Hareket sayfasında gördük: aynı cisim bir gözlemciye göre durgun, ötekine göre hareketli olabilir. Bağıl hız bu fikrin sayıya dökülmüş hâlidir. Gözlemci kendini durgun kabul eder; bunu yapabilmek için kendi hızını sıfırlaması, yani bütün dünyaya kendi hızının zıttını eklemesi gerekir. Formüldeki çıkarma işlemi buradan gelir.

vbağıl = vcisim − vgözlemci aynı yön: |v1 − v2| zıt yön: v1 + v2“K'ye göre L'nin hızı” = v(L) − v(K). Sıra ters kurulursa büyüklük aynı, yön ters çıkar.

Doğrultular farklı olunca

Araçlar dik yollarda gidiyorsa çıkarma, uç uca eklemeyle yapılır: cismin hızına gözlemcinin hızının zıttı eklenir. Aşağıdaki şekilde K doğuya 8 m/s, L kuzeye 6 m/s gidiyor. K'deki gözlemci kendi hızını “yok sayar”; bu yüzden L'yi hem kuzeye hem de batıya gidiyormuş gibi görür. Yağmur damlaları da böyledir: durgun havada düşey düşen yağmur, koşan birine önden ve eğik geliyormuş gibi görünür.

Bağıl hız bulunurken gözlemcinin hızı ters çevrilip cismin hızına eklenir. Dik hızlarda sonuç Pisagor'la bulunur: √(6² + 8²) = 10 m/s.Görsel: Sınav Defteri
Çözümlü örnek

Düz bir yolda K aracı 25 m/s, L aracı 15 m/s ile doğuya gidiyor. K'deki sürücü L'yi hangi hızla görür? L batıya gitseydi ne olurdu?

  1. Doğu pozitif: vL − vK = 15 − 25 = −10 m/s; K'deki sürücü L'yi 10 m/s ile batıya, yani geriye doğru gidiyor görür.
  2. L batıya giderse vL = −15 m/s: −15 − 25 = −40 m/s.
  3. Zıt yönlü araçlar birbirini hızlarının toplamıyla görür.

Cevap: 10 m/s batıya; ikinci durumda 40 m/s batıya

Çözümlü örnek

Rüzgârsız havada yağmur damlaları 8 m/s sabit hızla düşey düşüyor. Doğuya 6 m/s ile koşan bir atlet damlaları hangi hızla ve nereden geliyor görür?

  1. Damlaya göre değil, atlete göre soruluyor: vdamla − vatlet.
  2. Damlanın hızı 8 m/s aşağı; atletin hızının zıttı 6 m/s batı. İkisi diktir: √(8² + 6²) = 10 m/s.
  3. Damlalar aşağı ve batıya doğru gidiyor görünür; yani atlete önden, doğu tarafından eğik gelir. Şemsiyeyi öne eğmesinin nedeni budur.

Cevap: 10 m/s, önden ve eğik

✔ Doğru

  • K'ye göre L'nin hızı: v(L) − v(K).
  • Aynı yönlü hızlar çıkarılır, zıt yönlüler toplanır.
  • Dik hızlarda bağıl hız Pisagor'la bulunur (8 ve 6 → 10).

✘ Sık yapılan hata

  • Çıkarma sırasını ters kurmak.
  • Dik hızlarda büyüklükleri doğrudan çıkarmak (8 − 6 = 2).
  • Gözlemcinin hızını ters çevirmeden eklemek.
Akılda kalsın: “Kime göre?” sorusunun cevabı, eksi işaretiyle giren hızdır. Gözlemcinin hızını ters çevir, gördüğün cismin hızına ekle. Aynı yönde fark, zıt yönde toplam, dik yönde Pisagor.
Sınavda

Nasıl sorulurKavşakta dik yollarda giden iki aracın birbirine göre hızı, yağmurun koşan birine göre görünüşü ya da farklı hızlardaki araçlardan hangisinin hangisini hangi yönde gördüğü sorulur.

TuzakÇıkarmanın sırasını ters kurmaktır: “K'ye göre L” için L'nin hızından K'ninki çıkarılır. İkinci tuzak, dik hızlarda büyüklükleri doğrudan çıkarmaktır (8 − 6 = 2); vektörel fark Pisagor'la bulunur.

⇄Bilgi eşleştirme bağıl hızın büyüklüğü

?Soru çöz

Bir kavşaktan K aracı doğuya 8 m/s, L aracı kuzeye 6 m/s sabit hızla geçiyor. L'deki gözlemciye göre K'nin hızı için ne söylenebilir?

✓ D. L'ye göre K: v(K) − v(L) = 8 doğu + 6 güney; büyüklük √(64 + 36) = 10 m/s, yön güneydoğu. A dik hızları sayı gibi çıkarır; B onları skaler toplar; C sırayı ters kurup K'ye göre L'nin hızını verir: büyüklük aynı, yön tam tersi.
HESAP · AKINTI

Akıntılı nehirde hareket: süre neden akıntıya bağlı değil?

MEB 11. sınıf · Kuvvet ve hareket · AYT · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaSürat ile hız arasındaki fark nedir, ortalama hız nasıl hesaplanır?Bağlantılı konudan (Hareket). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Sürat, birim zamanda alınan yoldur ve skalerdir; hız ise birim zamandaki yer değiştirmedir ve yönü olan vektörel bir büyüklüktür. Ortalama sürat toplam yolun toplam süreye, ortalama hız toplam yer değiştirmenin toplam süreye oranıdır. İkisinin de SI birimi m/s'dir; yön değiştiren harekette ortalama sürat, ortalama hızın büyüklüğünden büyüktür.

Sürat, hız, ortalama hız

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Akıntılı nehirde karşıya geçme süresi neye bağlıdır, kayık ne kadar sürüklenir?

Kısa cevap: Hareketli bir ortamdaki cismin yere göre hızı, ortama göre hızı ile ortamın yere göre hızının vektörel toplamıdır: v(yer) = v(suya göre) + v(akıntı). Nehirde karşıya geçiş süresi yalnız hızın kıyıya dik bileşenine bağlıdır: t = d / v(dik). Akıntı süreyi değiştirmez; kayığın ne kadar sürükleneceğini belirler.

Karşı kıyıya dümdüz kürek çeken biri, kıyıya vardığında başladığı noktanın epey aşağısında olduğunu görür.

Akıntıdaki kayık iki hareketi birlikte yapar: kendi motoruyla suya göre ilerler, su da onu yere göre taşır. Kayıktaki biri yalnız suya göre hızı görür; kıyıdaki gözlemci ise iki hızın bileşkesini görür. Bu iki gözlem çerçevesi aynı olayı farklı tarif eder, ama ikisi de doğrudur.

vyer = vsuya göre + vakıntı t = dvdik xkayma = vakıntı · td: nehrin genişliği; v(dik): hızın kıyıya dik bileşeni. Kayık suya göre eğik giderse kayma, akıntı ile kayığın kıyıya paralel bileşeninin toplamından bulunur.
Kayığın burnu karşıya bakar, ama izlediği yol eğiktir. Kıyıdaki gözlemci 5 m/s'lik eğik hareketi, kayıktaki ise 4 m/s'lik dik hareketi görür.Görsel: Sınav Defteri

Neden süre değişmez?

Akıntı kıyıya paraleldir; kayığı karşı kıyıya ne yaklaştırır ne uzaklaştırır. Karşıya yaklaşmayı yalnız hızın dik bileşeni sağlar. Akıntı artınca kayık daha çok sürüklenir, ama karşıya aynı sürede varır. Tam karşıya çıkmak isteyen yüzücü ise burnunu akıntıya doğru eğer; böylece hızının bir bileşeni akıntıyı sıfırlar, karşıya yalnız kalan dik bileşenle geçer ve süre uzar. Aynı mantık yürüyen bantta yürüyen yolcu, rüzgârda uçan uçak ve hareketli trende yuvarlanan top için de geçerlidir.

Çözümlü örnek

Genişliği 120 m olan nehirde akıntı hızı 3 m/s'dir. Suya göre 4 m/s hızla burnu kıyıya dik tutulan kayık karşıya kaç saniyede geçer, ne kadar sürüklenir, yere göre ne kadar yol alır?

  1. Süre dik bileşenle: t = 120 ÷ 4 = 30 s.
  2. Kayma: x = 3 · 30 = 90 m.
  3. Yere göre hız √(4² + 3²) = 5 m/s; aldığı yol 5 · 30 = 150 m (kontrol: √(120² + 90²) = 150).

Cevap: 30 s, 90 m kayma, 150 m yol

Çözümlü örnek

Durgun suda 10 m/s giden bir tekne, akıntı hızı 2 m/s olan nehirde akıntı yönünde 240 m gidip aynı yoldan geri dönüyor. Gidiş-dönüş kaç saniye sürer? Durgun suda kaç saniye sürerdi?

  1. Akıntı yönünde yere göre hız 10 + 2 = 12 m/s: 240 ÷ 12 = 20 s.
  2. Akıntıya karşı 10 − 2 = 8 m/s: 240 ÷ 8 = 30 s. Toplam 50 s.
  3. Durgun suda 480 ÷ 10 = 48 s. Akıntı gidiş-dönüşü uzatır, çünkü tekne yavaş giden bölümde daha uzun kalır.

Cevap: 50 s; durgun suda 48 s

✔ Doğru

  • Karşıya geçiş süresi yalnız akıntıya dik hız bileşenine bağlıdır.
  • Kayma = akıntı hızı × geçiş süresi.
  • Tam karşıya çıkmak için kayık akıntıya karşı açıyla tutulur; süre uzar.

✘ Sık yapılan hata

  • Süreyi yere göre (bileşke) hızla hesaplamak.
  • Akıntı artınca geçiş süresinin arttığını sanmak.
  • Kaymayı kayığın suya göre hızıyla hesaplamak.
Akılda kalsın: Süreyi dik bileşen, kaymayı paralel bileşen belirler. Akıntı büyüse de karşıya varış süresi değişmez; değişen yalnız varış noktasıdır. Tam karşıya çıkmanın bedeli ise daha uzun süredir.
Sınavda

Nasıl sorulurKıyıya dik ya da eğik yüzen birkaç yüzücünün karşıya varış süreleri ve çıkış noktaları karşılaştırılır; tam karşıya çıkmak için gereken süre ya da akıntı hızı değişince neyin değişeceği sorulur.

TuzakKarşıya geçme süresini yere göre hızla (5 m/s) hesaplamaktır; süre yalnız dik bileşene bağlıdır. İkinci tuzak, akıntı artınca sürenin de arttığını sanmaktır.

▭Boşluk doldurma

Genişliği 60 m, akıntı hızı 4 m/s olan nehirde, burnu kıyıya dik tutulan ve suya göre 3 m/s hızla giden kayık karşıya s'de geçer ve tam karşısındaki noktadan m uzakta karaya çıkar.

20801260

?Soru çöz

Suya göre hızı 5 m/s olan bir yüzücü, akıntı hızı 3 m/s olan 80 m genişliğindeki nehirde tam karşı kıyıdaki noktaya çıkmak için uygun açıyla yüzüyor. Karşıya kaç saniyede geçer?

✓ D. Hızın akıntıya karşı bileşeni 3 m/s olmalı ki akıntı sıfırlansın; kalan dik bileşen √(25 − 9) = 4 m/s, süre 80 ÷ 4 = 20 s. A yüzücünün tüm hızını karşıya geçişe sayar (80 ÷ 5); B hızları toplar (80 ÷ 8); C hızları sayı gibi çıkarır (80 ÷ 2).

Karma tekrar

Önceki 3 sayfadan karışık 10 soru. Sınavdaki gibi konular karışık gelir; hangi konudan olduğunu çözümde görürsün. Birkaç gün sonra yeniden çöz.

?Soru 1

Işığın X ortamındaki hızı, Y ortamındaki hızının 4/3 katıdır. X ve Y ortamlarının kırılma indislerinin oranı n(X)/n(Y) kaçtır?

✓ B. n = c/v: kırılma indisi ışığın ortamdaki hızıyla ters orantılıdır. n(X)/n(Y) = v(Y)/v(X) = 3/4; ışık X'te daha hızlı olduğu için X'in indisi küçüktür. A indisi hızla doğru orantılı sanır; C doğru orantı kurup karesini alır; D ters orantıyı bulur ama karesini alır.Kaynak: Kırılma ve mercekler · Kırılma ve kırılma indisi

?Soru 2

Bir ışık ışınının iki saydam ortamın sınırında tam yansıma yapabilmesi için aşağıdakilerden hangisi gereklidir?

✓ A. İki şart birlikte gerekir: yoğundan seyreğe gitmek ve sınır açısını aşmak. B yönü ters kurar, o geçişte ışık normale yaklaşıp her zaman geçer; C sınır açısından küçük açıda ışık kırılarak çıkar; D ikinci ortamın indisini artırmak farkı küçültür, tam yansımayı zorlaştırır.Kaynak: Kırılma ve mercekler · Tam yansıma ve sınır açısı

?Soru 3

Bir merceğin odak uzaklığı aşağıdakilerden hangisine bağlı değildir?

✓ B. Şiddet ışığın parlaklığıdır, kırılma miktarını değiştirmez. A, C ve D kırılmayı doğrudan etkiler: indis ve eğrilik büyüdükçe ya da ortamla mercek arasındaki indis farkı arttıkça ışık daha çok kırılır, odak yaklaşır.Kaynak: Kırılma ve mercekler · Mercek çeşitleri

?Soru 4

Geniş bir ışık kaynağının önüne saydam olmayan bir top, topun arkasına da bir perde konuyor. Perdede oluşanlarla ilgili aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

✓ D. Geniş kaynakta bazı noktalara kaynağın hiçbir yerinden, bazılarına bir kısmından ışık gelir. A noktasal kaynağın durumunu geniş kaynağa uygular; B tam gölgeyi atlar; C ters sonuçtur, noktasal kaynakta yarı gölge hiç oluşmaz.Kaynak: Işık ve aynalar · Gölge ve yarı gölge

?Soru 5

Tümsek bir aynaya asal eksene paralel gelen bir ışın nasıl yansır?

✓ B. Tümsek ayna dağıtıcıdır; odağı arkadadır, paralel gelenin uzantısı oradan geçer. A çukur aynanın kuralını tümseğe uygular; C merkezden gelen ışının kuralıdır; D odaktan gelen ışının kuralını paralel gelene uygular.Kaynak: Işık ve aynalar · Küresel aynalar ve özel ışınlar

?Soru 6

Işığın kırılmasıyla ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi doğrudur?

✓ C. Dik gelişte kırılma açısı da sıfırdır; ama ortam değiştiği için hız değişir. A hız değişimini renk değişimi sanır, frekans ve renk aynı kalır; B hızlanan ışığın yönünü ters kurar, normalden uzaklaşır; D ışığın boşluktaki hızının en büyük hız olduğunu unutur, n ≥ 1'dir.Kaynak: Kırılma ve mercekler · Kırılma ve kırılma indisi

?Soru 7

Gergin bir yayda oluşturulan atmanın yayılma hızını artırmak için aşağıdakilerden hangisi yapılmalıdır?

✓ B. Gerginlik arttıkça atma hızlanır. A ve C atmanın genliğini ya da genişliğini hıza bağlayan yanılgılardır; hız ortamın özelliğidir. D tersini yapar: kalın (ağır) yayda atma yavaşlar.Kaynak: Dalgalar · Yay dalgası: atma ve yansıma

?Soru 8

Düzlem aynayla ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi doğrudur?

✓ C. Düzlem aynada yansıyan ışınların uzantıları kesişir; görüntü sanal, düz ve eşit boyludur. A uzaklık ile görüş alanı ilişkisini ters kurar; B görüntünün aynanın her parçasından oluştuğunu unutur, görüntü tam ama sönük olur; D büyüten aynaları (çukur ayna) düzlem aynayla karıştırır.Kaynak: Işık ve aynalar · Düzlem ayna ve görüş alanı

?Soru 9

Aynı yayda karşılıklı ilerleyen, biçimleri ve genlikleri aynı olan, biri baş yukarı diğeri baş aşağı iki atma tam üst üste geliyor. Buna göre aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

✓ D. Zıt yönlü özdeş atmaların yer değiştirmeleri o an toplamda sıfırdır; ayrıldıktan sonra atmalar aynen devam eder. A enerjinin yok olduğunu sanır, oysa enerji yayın hareketinde saklıdır; B aynı yönlü atmaların durumunu buraya uygular; C atmaların birbirinden yansıdığı yanılgısıdır.Kaynak: Dalgalar · İletim ve atmaların karşılaşması

?Soru 10

Derin bölgeden sığ bölgeye geçen doğrusal bir su dalgasının yayılma hızı 3/4'üne iniyor. Dalganın sığ bölgedeki dalga boyu, derin bölgedekinin kaç katıdır?

✓ B. Frekansı kaynak belirler; ortam değişince frekans değişmez. v = λ·f'de f sabitse dalga boyu hızla doğru orantılıdır: 3/4. A dalga boyunu hızla ters orantılı sanır; C ortam değişince frekansın değiştiğini, dalga boyunun aynı kaldığını sanır; D oranın karesini alır.Kaynak: Dalgalar · Su dalgalarında derinlik ve kırılma
152
Daha fazla soru çözmek ister misin?Fizik konusundan 152 soru seni bekliyor. Çözümlü; yanlışların Hata Defteri'ne kaydedilir.
Soru çöz →