Vektörün özellikleri: eşit vektör, zıt vektör ve koordinat sistemi
MEB 11. sınıf · Kuvvet ve hareket · AYT · Okuma 6 dk · 2 etkinlik
Önce hatırlaSkaler ve vektörel büyüklükler nelerdir, tek boyutta vektörler nasıl toplanır?Bağlantılı konudan (Fizik bilimine giriş). Önce kendin cevapla, sonra aç.
Skaler nicelikler yalnız sayı ve birimle tam olarak anlatılır: kütle, zaman, sıcaklık, enerji, yol, sürat. Vektörel niceliklerin ise büyüklüğünün yanında doğrultusu ve yönü de vardır: kuvvet, ağırlık, hız, ivme, yer değiştirme. Aynı doğrultudaki vektörler toplanırken aynı yönlüler eklenir, zıt yönlüler çıkarılır; bileşke büyük olanın yönündedir.
✎Konu anlatımı
Vektör nedir, eşit vektör ve zıt vektör nasıl ayırt edilir?
Kısa cevap: Vektör; büyüklüğü, doğrultusu ve yönü olan niceliktir ve okla gösterilir: okun boyu büyüklüğü, ucu yönü verir. Büyüklüğü ve yönü aynı olan iki vektör eşittir, büyüklüğü aynı yönü ters olanlar zıt vektördür. Vektör, büyüklüğü ve yönü korunarak düzlemde taşınabilir; negatif bir sayıyla çarpılınca yönü ters döner.“Beş kilometre yürüdüm” diyen biri nerede olduğunu söylemez; “beş kilometre kuzeye yürüdüm” diyen söyler.
Skaler ve vektörel büyüklükleri Fizik bilimine giriş sayfasında gördük: kütle, sıcaklık, enerji yalnız sayı ve birimle anlatılır; kuvvet, hız, yer değiştirme ise yön ister. AYT'nin kuvvet ve hareket sorularının neredeyse hepsi vektörlerle kurulduğu için önce bu dilin kurallarını netleştirelim.
Bir vektörün dört öğesi vardır: başlangıç noktası (kuvvette uygulama noktası), doğrultu (üzerinde bulunduğu doğru), yön (okun gösterdiği taraf) ve büyüklük (şiddet, okun boyu). Doğrultu ile yön aynı şey değildir: doğu-batı doğrultusu tek bir doğrudur, ama bu doğru üzerinde iki yön vardır.
Bir sayıyla çarpma ve koordinat sistemi
Bir vektör pozitif bir sayıyla çarpılırsa yönü korunur, boyu o sayı kadar ölçeklenir; negatif bir sayıyla çarpılırsa yönü de ters döner. Şekildeki N vektörü 2K, M vektörü −K'dir. Zıt vektörün büyüklüğü negatif değildir: büyüklük her zaman pozitiftir, eksi işareti yalnız yönü çevirir.
Vektörü sayılarla anlatmak için dik kartezyen koordinat sistemi kullanılır. Düzlemde bir vektör, ucunun başlangıcına göre x ve y doğrultusunda kaç birim ilerlediğiyle tarif edilir; uzayda bunlara z eklenir. Büyüklük, bu ilerlemelerden Pisagor bağıntısıyla bulunur.
Şekildeki K, L, M, N ve P vektörlerinden hangileri K'ye eşittir, hangisi K'nin zıttıdır, hangisi K'nin katıdır?
- K: 2 birim sağa, 1 birim yukarı. L de 2 sağa 1 yukarı: boy ve yön aynı → L = K.
- M: 2 sola, 1 aşağı: boy aynı, yön ters → M = −K.
- N: 4 sağa, 2 yukarı: yön aynı, boy iki kat → N = 2K. P'nin boyu aynı ama yönü farklı: eşit değil.
Cevap: L eşit, M zıt, N = 2K; P hiçbiri
Koordinat sisteminde başlangıcı (1, 1), ucu (4, 5) olan A vektörünün büyüklüğü kaç birimdir? Üç boyutlu sistemde x, y, z bileşenleri 2, 3 ve 6 birim olan bir vektörün büyüklüğü nedir?
- Uçtan başlangıç çıkarılır: Δx = 4 − 1 = 3, Δy = 5 − 1 = 4.
- |A| = √(9 + 16) = 5 birim.
- Üç boyutta: √(4 + 9 + 36) = √49 = 7 birim.
Cevap: 5 birim; 7 birim
✔ Doğru
- Eşit vektörler farklı noktalardan başlayabilir.
- Zıt vektörlerin büyüklükleri eşittir.
- Doğrultu bir doğrudur; her doğrultuda iki yön vardır.
✘ Sık yapılan hata
- Boyları eşit olan her vektörü eşit vektör saymak.
- −A vektörünün büyüklüğünü negatif yazmak.
- Koordinatlardan büyüklük bulurken uç ile başlangıcı toplamak.
Nasıl sorulurKareli düzlemde birkaç vektör çizilir; hangilerinin eşit, zıt ya da birbirinin katı olduğu sorulur. Koordinatları verilen bir vektörün büyüklüğü de sık istenir.
TuzakAynı boydaki iki vektörü yönlerine bakmadan eşit saymaktır. İkinci tuzak, büyüklük hesabında uç koordinatından başlangıcı çıkarmayı unutup uç koordinatlarını tek başına kullanmaktır.
⇄Bilgi eşleştirme A vektörüne göre
?Soru çöz
Dik koordinat sisteminde başlangıç noktası (−1, 2), uç noktası (5, −6) olan vektörün büyüklüğü kaç birimdir?