Işık ve aydınlanma: lamba uzaklaştıkça masa neden kararır?
MEB 10. sınıf · Optik · TYT · Okuma 6 dk · 3 etkinlik
Önce hatırlaGüç nedir, birimi nedir ve nasıl hesaplanır?Bağlantılı konudan (İş, enerji ve güç). Önce kendin cevapla, sonra aç.
Güç, birim zamanda yapılan iş ya da aktarılan enerjidir: P = W/t. SI birimi watt'tır (W = J/s) ve güç skaler bir niceliktir. Aynı işi daha kısa sürede yapan daha güçlüdür; aynı sürede daha çok iş yapan da daha güçlüdür. Elektrik faturasındaki kilovatsaat (kWh) bir güç değil, enerji birimidir.
✎Konu anlatımı
Işık şiddeti, ışık akısı ve aydınlanma nedir, aydınlanma uzaklıkla nasıl değişir?
Kısa cevap: Işık şiddeti (I), bir kaynağın belirli bir yönde yaydığı ışığın gücüdür; birimi kandeladır (cd). Işık akısı (Φ), kaynaktan çıkıp bir yüzeye ulaşan ışık miktarıdır; birimi lümendir (lm). Aydınlanma (E), birim yüzeye düşen ışık akısıdır; birimi lükstür (lx). Aydınlanma ışık şiddetiyle doğru, uzaklığın karesiyle ters orantılıdır ve ışık yüzeye eğik geldikçe azalır.Masa lambasını iki kat yukarı kaldırınca kitabın üzerindeki aydınlık yarıya değil, dörtte birine iner.
Işığın ne olduğu yüzyıllarca tartışıldı. Newton ışığı küçük taneciklerin akışı olarak düşündü; Huygens ise ışığın bir dalga olduğunu savundu. Bugün ışığın bazı olaylarda dalga, bazılarında tanecik (foton) gibi davrandığı kabul edilir. Işık, homojen bir ortamda doğrusal yayılır ve boşlukta yaklaşık 300 000 km/s hızla ilerler; kaynağın daha parlak olması ışığı hızlandırmaz. Güneş ve yıldızlar doğal, ampul ve fener yapay ışık kaynaklarıdır; ışık kaynağı olmayan cisimler, üzerlerine düşen ışığı yansıtarak görülür.
Işık şiddeti, ışık akısı ve aydınlanma
Bir boya spreyini düşün: spreyin gücü ışık şiddeti, kâğıda ulaşan boya miktarı ışık akısı, kâğıttaki koyuluk ise aydınlanmadır. Sprey kâğıttan uzaklaştıkça aynı boya daha geniş bir alana yayılır, koyuluk azalır. Noktasal bir kaynaktan d uzaklıktaki yüzeye ulaşan ışık, 2d uzaklıkta 4 kat büyük bir alana yayılır; bu yüzden aydınlanma uzaklığın karesiyle ters orantılıdır. Işık yüzeye eğik gelirse aynı akı daha geniş alana dağılır ve aydınlanma azalır.
| Nicelik | Ne anlatır? | Birim |
|---|---|---|
| Işık şiddeti (I) | kaynağın bir yöndeki ışık gücü; temel nicelik | kandela (cd) |
| Işık akısı (Φ) | kaynaktan çıkan ya da yüzeye ulaşan ışık miktarı; ampul kutusundaki değer | lümen (lm) |
| Aydınlanma (E) | birim yüzeye düşen ışık akısı | lüks (lx) |
Noktasal bir kaynağın 1 m uzağındaki bir yüzeyin aydınlanması E'dir. Yüzey 2 m uzağa götürülürse ve kaynağın şiddeti iki katına çıkarılırsa yeni aydınlanma kaç E olur? (Işık yüzeye dik geliyor.)
- Uzaklık 2 katı: aydınlanma 1/22 = 1/4 ile çarpılır.
- Şiddet 2 katı: aydınlanma 2 ile çarpılır.
- 2 · 1/4 = 1/2.
Cevap: E/2
Bir masa lambası bir kitabı önce dik, sonra kitap eğilerek ışık normalle 60° açı yapacak biçimde aydınlatıyor. Uzaklık aynıysa aydınlanma nasıl değişir? (cos 60° = 0,5)
- Dik gelişte açı 0°, cos 0° = 1.
- 60°'de cos 60° = 0,5: aynı ışık daha geniş alana dağılır.
Cevap: yarıya iner.
✔ Doğru
- E = I/d²: uzaklık 2 katı → aydınlanma 1/4.
- Işık şiddeti kandela, ışık akısı lümen, aydınlanma lüks.
- Işığın hızı kaynağın şiddetine bağlı değildir.
✘ Sık yapılan hata
- Uzaklık 2 katına çıkınca aydınlanmayı yarıya indirmek.
- Aydınlanmanın birimini kandela, şiddetinkini lüks sanmak.
- Şiddetli kaynağın ışığının daha hızlı yayıldığını sanmak.
Nasıl sorulurKaynağın şiddeti, uzaklık ya da geliş açısı değişince aydınlanmanın nasıl değiştiği; üç niceliğin birimleri; ışık kaynaklarının sınıflandırılması sorulur.
TuzakAydınlanmayı uzaklıkla doğrudan ters orantılı sanıp 2 kat uzaklıkta yarıya indirmektir; karesi alınır. İkinci tuzak, birimleri karıştırmaktır: aydınlanma lüks, akı lümen, şiddet kandeladır. Kaynağın şiddeti artınca ışığın hızı artmaz.
Sınavda işaretlekandela kaynağın, lümen ışığın, lüks yüzeyin birimidir; şıklarda önce birimi niceliğe eşle.
▭Boşluk doldurma
Kaynağın şiddeti değişmeden yüzey kaynaktan 3 kat uzaklaştırılırsa aydınlanma katına iner. Işık akısının birimi 'dir.
?Soru çöz
Işıkla ilgili nicelik–birim eşleştirmelerinden hangisi doğrudur?
?Soru çöz oran
Noktasal bir ışık kaynağından 2 m uzaklıktaki perdenin aydınlanması E'dir. Kaynağın ışık şiddeti 2 katına çıkarılıp perde kaynaktan 4 m uzağa taşınırsa perdenin aydınlanması kaç E olur? (Işık perdeye dik düşüyor.)