Işık ve aynalar: aydınlanma, gölge, yansıma, düzlem ve küresel aynalar

Aydınlanmanın uzaklıkla nasıl azaldığını, gölgenin neden iki bölgeli olduğunu ve aynalardaki görüntünün yerini özel ışınlarla adım adım anlatıyoruz.

6 durakTYT · 10. sınıf
13 etkinlikeşleştir · sırala · doldur · çöz
0 / 13tamamlanan etkinlik
Sorularuygulamaya ekleniyor
KAVRAM · AYDINLANMA

Işık ve aydınlanma: lamba uzaklaştıkça masa neden kararır?

MEB 10. sınıf · Optik · TYT · Okuma 6 dk · 3 etkinlik

Önce hatırlaGüç nedir, birimi nedir ve nasıl hesaplanır?Bağlantılı konudan (İş, enerji ve güç). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Güç, birim zamanda yapılan iş ya da aktarılan enerjidir: P = W/t. SI birimi watt'tır (W = J/s) ve güç skaler bir niceliktir. Aynı işi daha kısa sürede yapan daha güçlüdür; aynı sürede daha çok iş yapan da daha güçlüdür. Elektrik faturasındaki kilovatsaat (kWh) bir güç değil, enerji birimidir.

Güç

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Işık şiddeti, ışık akısı ve aydınlanma nedir, aydınlanma uzaklıkla nasıl değişir?

Kısa cevap: Işık şiddeti (I), bir kaynağın belirli bir yönde yaydığı ışığın gücüdür; birimi kandeladır (cd). Işık akısı (Φ), kaynaktan çıkıp bir yüzeye ulaşan ışık miktarıdır; birimi lümendir (lm). Aydınlanma (E), birim yüzeye düşen ışık akısıdır; birimi lükstür (lx). Aydınlanma ışık şiddetiyle doğru, uzaklığın karesiyle ters orantılıdır ve ışık yüzeye eğik geldikçe azalır.

Masa lambasını iki kat yukarı kaldırınca kitabın üzerindeki aydınlık yarıya değil, dörtte birine iner.

Işığın ne olduğu yüzyıllarca tartışıldı. Newton ışığı küçük taneciklerin akışı olarak düşündü; Huygens ise ışığın bir dalga olduğunu savundu. Bugün ışığın bazı olaylarda dalga, bazılarında tanecik (foton) gibi davrandığı kabul edilir. Işık, homojen bir ortamda doğrusal yayılır ve boşlukta yaklaşık 300 000 km/s hızla ilerler; kaynağın daha parlak olması ışığı hızlandırmaz. Güneş ve yıldızlar doğal, ampul ve fener yapay ışık kaynaklarıdır; ışık kaynağı olmayan cisimler, üzerlerine düşen ışığı yansıtarak görülür.

Işık şiddeti, ışık akısı ve aydınlanma

Bir boya spreyini düşün: spreyin gücü ışık şiddeti, kâğıda ulaşan boya miktarı ışık akısı, kâğıttaki koyuluk ise aydınlanmadır. Sprey kâğıttan uzaklaştıkça aynı boya daha geniş bir alana yayılır, koyuluk azalır. Noktasal bir kaynaktan d uzaklıktaki yüzeye ulaşan ışık, 2d uzaklıkta 4 kat büyük bir alana yayılır; bu yüzden aydınlanma uzaklığın karesiyle ters orantılıdır. Işık yüzeye eğik gelirse aynı akı daha geniş alana dağılır ve aydınlanma azalır.

E = Id2 E = I · cos αd2α: ışığın yüzeyin normaliyle yaptığı açı. Bu bağıntılarla değer hesaplanmaz; uzaklık, açı ve şiddet değişince aydınlanmanın kaç katına çıktığı yorumlanır.
Kaynaktan uzaklık iki katına çıkınca ışığın yayıldığı yüzeyin kenarları iki, alanı dört katına çıkar; birim alana düşen ışık dörtte birine iner.Görsel: Sınav Defteri
Üç nicelik, üç birim
NicelikNe anlatır?Birim
Işık şiddeti (I)kaynağın bir yöndeki ışık gücü; temel nicelikkandela (cd)
Işık akısı (Φ)kaynaktan çıkan ya da yüzeye ulaşan ışık miktarı; ampul kutusundaki değerlümen (lm)
Aydınlanma (E)birim yüzeye düşen ışık akısılüks (lx)
Çözümlü örnek

Noktasal bir kaynağın 1 m uzağındaki bir yüzeyin aydınlanması E'dir. Yüzey 2 m uzağa götürülürse ve kaynağın şiddeti iki katına çıkarılırsa yeni aydınlanma kaç E olur? (Işık yüzeye dik geliyor.)

  1. Uzaklık 2 katı: aydınlanma 1/22 = 1/4 ile çarpılır.
  2. Şiddet 2 katı: aydınlanma 2 ile çarpılır.
  3. 2 · 1/4 = 1/2.

Cevap: E/2

Çözümlü örnek

Bir masa lambası bir kitabı önce dik, sonra kitap eğilerek ışık normalle 60° açı yapacak biçimde aydınlatıyor. Uzaklık aynıysa aydınlanma nasıl değişir? (cos 60° = 0,5)

  1. Dik gelişte açı 0°, cos 0° = 1.
  2. 60°'de cos 60° = 0,5: aynı ışık daha geniş alana dağılır.

Cevap: yarıya iner.

✔ Doğru

  • E = I/d²: uzaklık 2 katı → aydınlanma 1/4.
  • Işık şiddeti kandela, ışık akısı lümen, aydınlanma lüks.
  • Işığın hızı kaynağın şiddetine bağlı değildir.

✘ Sık yapılan hata

  • Uzaklık 2 katına çıkınca aydınlanmayı yarıya indirmek.
  • Aydınlanmanın birimini kandela, şiddetinkini lüks sanmak.
  • Şiddetli kaynağın ışığının daha hızlı yayıldığını sanmak.
Akılda kalsın: Şiddet kaynağın, akı ışığın, aydınlanma yüzeyin niceliğidir: cd, lm, lx. Uzaklık 2 katı → aydınlanma 1/4; 3 katı → 1/9.
Sınavda

Nasıl sorulurKaynağın şiddeti, uzaklık ya da geliş açısı değişince aydınlanmanın nasıl değiştiği; üç niceliğin birimleri; ışık kaynaklarının sınıflandırılması sorulur.

TuzakAydınlanmayı uzaklıkla doğrudan ters orantılı sanıp 2 kat uzaklıkta yarıya indirmektir; karesi alınır. İkinci tuzak, birimleri karıştırmaktır: aydınlanma lüks, akı lümen, şiddet kandeladır. Kaynağın şiddeti artınca ışığın hızı artmaz.

Sınavda işaretlekandela kaynağın, lümen ışığın, lüks yüzeyin birimidir; şıklarda önce birimi niceliğe eşle.

▭Boşluk doldurma

Kaynağın şiddeti değişmeden yüzey kaynaktan 3 kat uzaklaştırılırsa aydınlanma katına iner. Işık akısının birimi 'dir.

1/9lümen1/3lükskandela

?Soru çöz

Işıkla ilgili nicelik–birim eşleştirmelerinden hangisi doğrudur?

✓ B. Birim yüzeye düşen ışık akısı aydınlanmadır, birimi lükstür. A ışık şiddeti ile ışık akısını karıştırır (lümen akının birimidir); C ise tersini yapar (kandela şiddetin birimidir); D aydınlanmaya temel nicelik olan ışık şiddetinin birimini verir.

?Soru çöz oran

Noktasal bir ışık kaynağından 2 m uzaklıktaki perdenin aydınlanması E'dir. Kaynağın ışık şiddeti 2 katına çıkarılıp perde kaynaktan 4 m uzağa taşınırsa perdenin aydınlanması kaç E olur? (Işık perdeye dik düşüyor.)

✓ C. E = I/d²: şiddet 2 katı, uzaklık 2 katı (karesi 4 katı); yeni aydınlanma 2/4 = 1/2·E. A uzaklığın karesini almaz (2/2); B şiddetin arttığını hesaba katmaz (1/4); D oranı ters kurup aydınlanmayı d² ile doğru orantılı alır (4/2).
GRAFİK · GÖLGE

Gölge: ışığın düz gitmesinin kanıtı

MEB 10. sınıf · Optik · TYT · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

✎Konu anlatımı

Saydam, yarı saydam ve saydam olmayan maddeler nedir, tam gölge ve yarı gölge nasıl oluşur?

Kısa cevap: Saydam maddeler ışığın çoğunu geçirir, yarı saydam maddeler bir kısmını dağıtarak geçirir, saydam olmayan maddeler ışığı geçirmez. Saydam olmayan bir engelin arkasında ışığın ulaşamadığı bölgeye tam gölge, kaynağın yalnız bir kısmından ışık alan bölgeye yarı gölge denir. Noktasal kaynakla yalnız tam gölge, geniş kaynakla tam gölge ve onu çevreleyen yarı gölge oluşur.

Güneş tutulmasında Ay'ın gölgesindeki kentler gündüzün ortasında kararır; çevredeki kentlerde ise Güneş yalnız kısmen örtülür.

Işık homojen bir ortamda doğrusal yayıldığı için önüne konan engel arkasında ışık almayan bir bölge bırakır: gölge. Cam ve temiz su gibi saydam maddeler ışığı büyük ölçüde geçirir, arkalarındaki cisimler net görülür. Buzlu cam ve aydınger kâğıdı gibi yarı saydam maddeler ışığın bir kısmını dağıtarak geçirir; arkası bulanık görülür. Tahta ve metal gibi saydam olmayan maddeler ışığı geçirmez, arkalarında gölge oluşur.

Tam gölgeye kaynağın hiçbir noktasından ışık gelmez; yarı gölgeye kaynağın bir kısmından gelir. Kaynak noktasal olsaydı yarı gölge oluşmazdı.Görsel: Sınav Defteri

Delikli kutu (karanlık oda)

Bir yüzünde küçük delik, karşı yüzünde yarı saydam perde bulunan kutuya bakılan cismin ters görüntüsü perdede oluşur; nedeni ışığın doğrusal yayılmasıdır, yansıma değildir. Delik büyütülürse görüntünün boyu değişmez, netliği azalır; kutu uzatılırsa görüntü büyür. Gölge ve yarı gölge alanlarıyla ilgili hesap yapılmaz; çizim ve yorum istenir.

Çözümlü örnek

Noktasal bir ışık kaynağıyla perde arasına saydam olmayan bir top konuyor. Perdede ne görülür? Kaynak yerine geniş bir floresan lamba konursa ne değişir?

  1. Noktasal kaynakta her noktaya ışık tek bir noktadan gelir; ya ulaşır ya ulaşmaz: yalnız tam gölge.
  2. Geniş kaynakta bazı noktalar kaynağın yalnız bir kısmını görür: tam gölgenin çevresinde yarı gölge oluşur.

Cevap: önce yalnız tam gölge; geniş kaynakta tam gölge + yarı gölge

Çözümlü örnek

Şekildeki düzenekte engel perdeye doğru yaklaştırılırsa tam gölge ve yarı gölge nasıl değişir?

  1. Engel perdeye yaklaşınca gölge çizgilerinin perdeye kadar ayrılacak mesafesi kısalır.
  2. Tam gölge engelin boyutuna yaklaşır, yani büyür; yarı gölge kuşağı daralır.
  3. Engel perdeye değecek kadar yaklaşırsa gölge engelin kendi boyutuna eşit olur.

Cevap: tam gölge büyür, yarı gölge daralır.

✔ Doğru

  • Noktasal kaynak yalnız tam gölge verir.
  • Geniş kaynak tam gölge ve yarı gölge verir.
  • Delikli kutu ters görüntü verir; ışık doğrusal yayılır.

✘ Sık yapılan hata

  • Noktasal kaynakla yarı gölge oluştuğunu sanmak.
  • Delikli kutudaki görüntüyü yansımaya bağlamak.
  • Delik büyüyünce görüntünün küçüldüğünü sanmak; boy değişmez, netlik azalır.
Akılda kalsın: Noktasal kaynak tek gölge, geniş kaynak iki gölge verir. Tam gölgeye kaynaktan hiç ışık gelmez; yarı gölgeye biraz gelir. Delikli kutu ters görüntü verir, çünkü ışık düz gider.
Sınavda

Nasıl sorulurKaynak, engel ve perde düzeneklerinde tam ve yarı gölgenin yeri ve büyüklüğü, maddelerin ışık geçirme özellikleri, delikli kutudaki görüntü sorulur.

TuzakNoktasal kaynakla da yarı gölge oluştuğunu sanmaktır. İkinci tuzak, delikli kutudaki görüntünün yansımayla oluştuğunu ya da delik büyüyünce görüntünün küçüldüğünü sanmaktır.

⇄Bilgi eşleştirme madde ya da düzenek → sonuç

?Soru çöz

Geniş bir ışık kaynağının önüne saydam olmayan bir top, topun arkasına da bir perde konuyor. Perdede oluşanlarla ilgili aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

✓ D. Geniş kaynakta bazı noktalara kaynağın hiçbir yerinden, bazılarına bir kısmından ışık gelir. A noktasal kaynağın durumunu geniş kaynağa uygular; B tam gölgeyi atlar; C ters sonuçtur, noktasal kaynakta yarı gölge hiç oluşmaz.
KURAL · YANSIMA

Yansıma: gelme açısı, yansıma açısına eşittir

MEB 10. sınıf · Optik · TYT · Okuma 4 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaDoğrusal ve dairesel su dalgaları düz ve parabolik engellerden nasıl yansır?Bağlantılı konudan (Dalgalar). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Su dalgasının ilerleme yönü dalga tepelerine diktir. Doğrusal dalga düz bir engelden gelme açısı yansıma açısına eşit olacak biçimde yansır. Parabolik engele asal eksene paralel gelen doğrusal dalgalar yansıyınca odakta toplanan dairesel dalgalara dönüşür; odaktan çıkan dairesel dalgalar doğrusal dalga olarak, merkezden çıkanlar kendi üzerine geri yansır.

Su dalgalarında yansıma

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Işığın yansıma kanunları nelerdir, düzgün ve dağınık yansıma arasındaki fark nedir?

Kısa cevap: Işık bir yüzeye çarpıp geldiği ortama geri döner: buna yansıma denir. Yansıma kanunlarına göre gelen ışın, yansıyan ışın ve yüzeyin normali aynı düzlemdedir ve gelme açısı yansıma açısına eşittir; açılar normale göre ölçülür. Pürüzsüz yüzeyde düzgün, pürüzlü yüzeyde dağınık yansıma olur. Cisimleri, yüzeylerinden yansıyıp gözümüze gelen ışık sayesinde görürüz.

Durgun göl yüzeyinde dağların görüntüsü vardır; rüzgâr çıkınca görüntü kaybolur ama göl yine parlak görünür.

Dalgalar sayfasında su dalgalarının düz engelden gelme açısı yansıma açısına eşit olacak biçimde yansıdığını görmüştük. Işık da aynı kanuna uyar. Yüzeye çarptığı noktada yüzeye dik çizilen doğruya normal denir; gelen ışının normalle yaptığı açı gelme açısı, yansıyanınki yansıma açısıdır ve ikisi eşittir. Ayna ve durgun su gibi pürüzsüz yüzeylere paralel gelen ışınlar paralel yansır: düzgün yansıma; bu yüzden görüntü oluşur. Kâğıt, duvar ve dalgalı su gibi pürüzlü yüzeylerde her küçük parçanın normali farklı olduğundan ışınlar her yöne dağılır: dağınık yansıma. Dağınık yansımada da her ışın yansıma kanununa uyar.

Düzgün yansımada ışınlar düzenini korur ve görüntü oluşur; dağınık yansımada ışınlar dağılır, cisim her yönden görülebilir ama görüntü oluşmaz.Görsel: Sınav Defteri
Çözümlü örnek

Düzlem bir aynaya gelen ışın ayna yüzeyiyle 30° açı yapıyor. Gelme açısı ve yansıma açısı kaç derecedir?

  1. Açılar normale göre ölçülür; normal yüzeye diktir (90°).
  2. Gelme açısı: 90° − 30° = 60°.
  3. Yansıma açısı gelme açısına eşit: 60°.

Cevap: 60° ve 60°

Çözümlü örnek

Karanlık bir odada bir masa görülmüyor; el feneri tutulunca görülüyor. Görme için neden ışık kaynağı gerekir? Masanın kendisi ışık kaynağı mıdır?

  1. Görmek için cisimden gözümüze ışık gelmelidir.
  2. Masa ışık kaynağı değildir; fenerden gelen ışığı dağınık yansıtır.
  3. Karanlıkta yansıtacak ışık olmadığı için masa görülmez.

Cevap: masa ışık kaynağı değildir; yansıttığı ışıkla görülür.

✔ Doğru

  • Gelme açısı = yansıma açısı; açılar normalden ölçülür.
  • Gelen ışın, normal ve yansıyan ışın aynı düzlemdedir.
  • Dağınık yansımada da yansıma kanunları geçerlidir.

✘ Sık yapılan hata

  • Açıyı ayna yüzeyinden ölçmek.
  • Dağınık yansımada kanunların geçersiz olduğunu sanmak.
  • Yüzeyle 30° yapan ışının yansıma açısını 30° yazmak; normalle 60° yapar.
Akılda kalsın: Açıları normalden ölç. Ayna görüntü verir (düzgün), duvar vermez (dağınık); ama ikisi de aynı kanuna uyar.
Sınavda

Nasıl sorulurGelme ve yansıma açısı hesabı, düzgün ve dağınık yansıma örnekleri, görme olayında yansımanın rolü sorulur.

TuzakAçıyı ayna yüzeyinden ölçmektir. İkinci tuzak, dağınık yansımada yansıma kanunlarının geçerli olmadığını sanmaktır. Bir cismin görülebilmesi için cismin ışık kaynağı olması gerekmez; ışık yansıtması yeterlidir.

↕Sıralama görme olayının aşamaları

  1. Yansıyan ışığın bir kısmı göze girer.
  2. Kaynaktan çıkan ışık cismin yüzeyine düşer.
  3. Göz ışığı algılar, beyin görüntüyü yorumlar.
  4. Cismin yüzeyi ışığı her yöne yansıtır.

?Soru çöz

Düzlem bir aynaya gelen ışın, ayna yüzeyiyle 30° açı yapmaktadır. Yansıma açısı kaç derecedir?

✓ A. Gelme açısı normale göre 90° − 30° = 60°; yansıma açısı da 60°. B açıyı ayna yüzeyinden ölçer; C gelen ile yansıyan ışın arasındaki açıyı (60° + 60°) yansıma açısı sanır; D normali yansıyan ışın sanar.
GRAFİK · DÜZLEM AYNA

Düzlem ayna: görüntü aynanın arkasında, eşit uzaklıkta

MEB 10. sınıf · Optik · TYT · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaIşık şiddeti, ışık akısı ve aydınlanma nedir, aydınlanma uzaklıkla nasıl değişir?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

Işık şiddeti (I), bir kaynağın belirli bir yönde yaydığı ışığın gücüdür; birimi kandeladır (cd). Işık akısı (Φ), kaynaktan çıkıp bir yüzeye ulaşan ışık miktarıdır; birimi lümendir (lm). Aydınlanma (E), birim yüzeye düşen ışık akısıdır; birimi lükstür (lx). Aydınlanma ışık şiddetiyle doğru, uzaklığın karesiyle ters orantılıdır ve ışık yüzeye eğik geldikçe azalır.

Işığın doğası ve aydınlanma

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Düzlem aynada görüntü nasıl oluşur, görüntünün özellikleri ve görüş alanı nedir?

Kısa cevap: Düzlem aynada görüntü, yansıyan ışınların uzantılarının aynanın arkasında kesiştiği yerde oluşur; bu yüzden sanaldır. Görüntü düz, cisimle eşit boyda ve aynaya cisimle eşit uzaklıktadır; sağ-sol ters (simetrik) görülür. Görüş alanı, gözün aynada görebildiği bölgedir; göz aynaya yaklaştıkça ve ayna büyüdükçe genişler.

Aynanın karşısında sağ elini kaldırdığında aynadaki kişi sol elini kaldırır gibi görünür; oysa ayna yalnız önünü arkasına çevirmiştir.

Bir cisimden çıkıp aynadan yansıyan ışınlar gözümüze gelir. Beynimiz ışığın düz geldiğini varsaydığı için bu ışınları geriye doğru uzatır ve cismi uzantıların kesiştiği yerde, aynanın arkasında görür. Işınların kendisi değil uzantıları kesiştiği için görüntü sanaldır; perdeye düşürülemez. Görüntü cisimle aynaya göre simetriktir: aynı boyda, düz, aynaya aynı uzaklıkta. Aynanın bir kısmı kapatılsa da görüntü tam oluşur; yalnız parlaklığı azalır.

Göze gelen ışının uzantısı (kesikli) görüntünün ucundan geliyormuş gibidir. Cisim ve görüntü aynaya eşit uzaklıktadır.Görsel: Sınav Defteri

Görüş alanı

Bir gözün aynada görebildiği bölgeye görüş alanı denir. Gözün aynadaki görüntüsünden aynanın iki ucuna çizilen doğrular bu alanı sınırlar. Göz aynaya yaklaştıkça bu doğrular açılır ve görüş alanı büyür; ayna büyütülünce de büyür. Gözle ayna arasına ya da görüş alanına saydam olmayan bir engel konursa görüş alanının bir kısmı kapanır. Kesişen, döndürülen ya da hareketli aynalar ve görüş alanı hesabı bu konuda sorulmaz.

Çözümlü örnek

Düzlem aynadan 2 m uzakta duran bir kişi aynaya 0,5 m yaklaşıyor. Görüntüsü aynadan ve kişiden kaç metre uzakta olur?

  1. Kişinin aynaya yeni uzaklığı 2 − 0,5 = 1,5 m.
  2. Görüntü aynanın arkasında aynı uzaklıkta: 1,5 m.
  3. Kişi ile görüntüsü arası 1,5 + 1,5 = 3 m.

Cevap: aynadan 1,5 m, kişiden 3 m

Çözümlü örnek

Bir öğrenci aynaya yaklaşıyor, sonra aynanın yarısı bir kartonla kapatılıyor. Görüş alanı ve görüntü nasıl değişir?

  1. Aynaya yaklaşmak görüş alanını genişletir.
  2. Aynanın yarısını kapatmak görüş alanını daraltır, çünkü yansıtıcı yüzey küçülür.
  3. Öğrencinin kendi görüntüsü (görüş alanında kaldıkça) tam oluşur; yansıyan ışık azaldığından biraz sönükleşir.

Cevap: yaklaşınca alan büyür; kapatınca alan daralır, görüntü yine oluşur.

✔ Doğru

  • Düzlem aynada görüntü sanal, düz, eşit boyda ve eşit uzaklıktadır.
  • Aynaya yaklaşan gözlemcinin görüş alanı büyür.
  • Aynanın bir kısmı kapatılsa da görüntü tam ve aynı yerde oluşur.

✘ Sık yapılan hata

  • Aynaya yaklaşınca görüş alanının küçüldüğünü sanmak.
  • Ayna kısmen kapatılınca görüntünün yarım kaldığını sanmak.
  • Görüntüyü ayna yüzeyinde sanmak; aynanın arkasında, eşit uzaklıktadır.
Akılda kalsın: Düzlem aynanın görüntüsü S-D-E-E: Sanal, Düz, Eşit boy, Eşit uzaklık. Görüş alanı için “aynaya yaklaşan daha çok görür”.
Sınavda

Nasıl sorulurDüzlem aynada görüntünün yeri ve özellikleri, kişi aynaya yaklaşınca görüntü uzaklığı, görüş alanına giren noktalar ve engelin etkisi sorulur.

TuzakGözlemci aynaya yaklaşınca görüş alanının küçüldüğünü sanmaktır. İkinci tuzak, aynanın bir kısmı kapatılınca görüntünün yarım kaldığını ya da yerinin değiştiğini sanmaktır. Düzlem aynada görüntü cisimden büyük değildir.

▭Boşluk doldurma

Düzlem aynadan 2 m uzaktaki bir cismin görüntüsü aynadan m, cisimden m uzaktadır. Bu görüntü bir görüntüdür.

24sanalgerçek1

?Soru çöz

Düzlem aynayla ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi doğrudur?

✓ C. Düzlem aynada yansıyan ışınların uzantıları kesişir; görüntü sanal, düz ve eşit boyludur. A uzaklık ile görüş alanı ilişkisini ters kurar; B görüntünün aynanın her parçasından oluştuğunu unutur, görüntü tam ama sönük olur; D büyüten aynaları (çukur ayna) düzlem aynayla karıştırır.
KAVRAM · KÜRESEL AYNA

Küresel aynalar: odak, merkez ve dört özel ışın

MEB 10. sınıf · Optik · TYT · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaIşığın yansıma kanunları nelerdir, düzgün ve dağınık yansıma arasındaki fark nedir?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

Işık bir yüzeye çarpıp geldiği ortama geri döner: buna yansıma denir. Yansıma kanunlarına göre gelen ışın, yansıyan ışın ve yüzeyin normali aynı düzlemdedir ve gelme açısı yansıma açısına eşittir; açılar normale göre ölçülür. Pürüzsüz yüzeyde düzgün, pürüzlü yüzeyde dağınık yansıma olur. Cisimleri, yüzeylerinden yansıyıp gözümüze gelen ışık sayesinde görürüz.

Yansıma ve görme

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Çukur ve tümsek aynada odak, merkez ve özel ışınlar nelerdir?

Kısa cevap: Küresel ayna, içi ya da dışı parlatılmış bir küre parçasıdır: içi yansıtan çukur (içbükey), dışı yansıtan tümsek (dışbükey) aynadır. Kürenin merkezi M, aynanın ortası tepe noktası T, M ile T'den geçen doğru asal eksen, M ile T'nin tam ortası odak F'dir (f = r/2). Çukur aynada odak aynanın önünde, tümsek aynada arkasındadır; görüntüler dört özel ışınla bulunur.

Araba farının arkasındaki parlak çanak, ampulün ışığını uzaklara paralel bir demet hâlinde gönderir; tek gereken ampulü doğru noktaya koymaktır.

Çukur aynaya asal eksene paralel gelen ışınlar yansıdıktan sonra tek bir noktada toplanır: bu nokta odaktır ve aynanın önündedir; çukur ayna bu yüzden toplayıcıdır. Tümsek aynada paralel ışınlar yansıyınca dağılır, ama uzantıları aynanın arkasındaki odakta kesişir; tümsek ayna dağıtıcıdır. Odak uzaklığı eğrilik yarıçapının yarısıdır ve ışığın rengine bağlı değildir. Aynada görüntüyü bulmak için aşağıdaki özel ışınlardan ikisini çizmek yeter.

F'den geçerek gelen ışın ise paralel yansır (paralel gelenin tersi). Tümsek aynada aynı kurallar uzantılarla uygulanır: paralel gelenin uzantısı F'den geçer.Görsel: Sınav Defteri
Dört özel ışın
Gelen ışınÇukur aynada yansıyanTümsek aynada yansıyan
Asal eksene paralelodaktan geçeruzantısı odaktan geçer
Odaktan geçerek (ya da odağa doğru)asal eksene paralelasal eksene paralel
Merkezden geçerek (ya da merkeze doğru)kendi üzerinden geri dönerkendi üzerinden geri döner
Tepe noktasınaasal eksene göre simetrikasal eksene göre simetrik
Çözümlü örnek

Araba farında ampul çukur aynanın neresine konursa ışık uzaklara paralel bir demet olarak gider? Neden?

  1. Odaktan çıkan ışınlar çukur aynadan asal eksene paralel yansır.
  2. Paralel demet yayılmadan uzaklara ulaşır.

Cevap: odağa (F)

Çözümlü örnek

Eğrilik yarıçapı 40 cm olan bir tümsek aynanın odağı nerededir? Asal eksene paralel gelen ışın nasıl yansır?

  1. Odak uzaklığı yarıçapın yarısı: 20 cm.
  2. Tümsek aynada odak yansıtıcı yüzeyin arkasındadır: tepe noktasının 20 cm arkasında.
  3. Paralel ışın dağılarak yansır; yansıyan ışının uzantısı arkadaki odaktan geçer.

Cevap: aynanın 20 cm arkasında; uzantısı odaktan geçecek biçimde yansır.

✔ Doğru

  • Çukur aynada odak önde, tümsek aynada arkadadır.
  • Asal eksene paralel gelen ışın odaktan geçecek biçimde yansır.
  • Merkezden gelen ışın kendi üzerinden geri döner.

✘ Sık yapılan hata

  • Tümsek aynanın odağını yansıtıcı yüzeyin önünde sanmak.
  • Paralel ışın ile odaktan gelen ışının kurallarını karıştırmak.
  • Tepe noktasına gelen ışının kendi üzerinden döndüğünü sanmak; asal eksene göre simetrik yansır.
Akılda kalsın: Paralel ↔ odak birbirinin tersidir; merkez kendine, tepe simetriğe yollar. Çukur ayna toplar (odak önde), tümsek ayna dağıtır (odak arkada).
Sınavda

Nasıl sorulurÇukur ve tümsek aynaya gelen ışınların yansıma yolları, odak ve merkezin yeri, aynaların kullanım alanları sorulur.

TuzakTümsek aynanın odağını yansıtıcı yüzeyin önünde sanmaktır. İkinci tuzak, paralel ışın ile odaktan geçen ışının kurallarını karıştırmaktır. Odak uzaklığı ışığın rengine bağlı değildir.

⇄Bilgi eşleştirme çukur ayna: gelen → yansıyan

?Soru çöz

Tümsek bir aynaya asal eksene paralel gelen bir ışın nasıl yansır?

✓ B. Tümsek ayna dağıtıcıdır; odağı arkadadır, paralel gelenin uzantısı oradan geçer. A çukur aynanın kuralını tümseğe uygular; C merkezden gelen ışının kuralıdır; D odaktan gelen ışının kuralını paralel gelene uygular.
GRAFİK · AYNADA GÖRÜNTÜ

Küresel aynalarda görüntü: cisim nerede, görüntü nasıl?

MEB 10. sınıf · Optik · TYT · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaSaydam, yarı saydam ve saydam olmayan maddeler nedir, tam gölge ve yarı gölge nasıl oluşur?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

Saydam maddeler ışığın çoğunu geçirir, yarı saydam maddeler bir kısmını dağıtarak geçirir, saydam olmayan maddeler ışığı geçirmez. Saydam olmayan bir engelin arkasında ışığın ulaşamadığı bölgeye tam gölge, kaynağın yalnız bir kısmından ışık alan bölgeye yarı gölge denir. Noktasal kaynakla yalnız tam gölge, geniş kaynakla tam gölge ve onu çevreleyen yarı gölge oluşur.

Gölge ve yarı gölge

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Çukur ve tümsek aynada görüntünün yeri ve özellikleri cismin konumuna göre nasıl değişir?

Kısa cevap: Çukur aynada görüntü cismin konumuna göre değişir: cisim odağın dışındaysa görüntü ters ve gerçektir; merkezin dışında küçük, merkezde eşit, merkez ile odak arasında büyük olur. Cisim odaktaysa görüntü oluşmaz; odak ile ayna arasındaysa görüntü düz, sanal ve büyüktür. Tümsek aynada görüntü her zaman düz, sanal, cisimden küçük ve odak ile ayna arasındadır.

Parlak bir kaşığın içine bakınca baş aşağı, sırtına bakınca küçülmüş ama dik bir yüz görürsün.

Görüntüyü bulmak için cismin ucundan iki özel ışın çizilir; yansıyan ışınların kesiştiği yer görüntünün ucudur. Işınların kendisi kesişiyorsa görüntü gerçektir ve aynanın önündedir, perdeye düşürülebilir; uzantıları kesişiyorsa sanaldır ve aynanın arkasındadır. Çukur aynada gerçek görüntüler terstir, sanal görüntü düzdür. Bu konuda görüntü uzaklığı ve boyu hesaplatılmaz; çizim ve yorum istenir.

Paralel gelen ışın odaktan geçer, odaktan geçen ışın paralel döner; ikisinin kesiştiği nokta görüntünün ucudur. Işınların kendisi kesiştiği için görüntü gerçektir.Görsel: Sınav Defteri
Çukur ve tümsek aynada görüntü özellikleri
Cismin yeriGörüntünün yeriÖzellikleri
Çukur: merkezin dışındaM ile F arasındaters, gerçek, küçük
Çukur: merkezdemerkezdeters, gerçek, eşit boy
Çukur: M ile F arasındamerkezin dışındaters, gerçek, büyük
Çukur: odaktaoluşmaz (ışınlar paralel gider)—
Çukur: F ile ayna arasındaaynanın arkasındadüz, sanal, büyük
Tümsek: her yerdearkada, F ile ayna arasındadüz, sanal, küçük; cisim yaklaştıkça büyür

Çukur aynalar ışığı toplamak ya da büyütmek için kullanılır: araba farı ve el feneri (kaynak odakta), makyaj ve tıraş aynası, diş hekimi aynası (cisim odak ile ayna arasında), güneş ocağı. Tümsek aynalar geniş görüş alanı sağladığı için araç dikiz aynalarında, market ve kavşak güvenlik aynalarında kullanılır. Gözlükte ayna değil mercek kullanılır.

Çözümlü örnek

Diş hekimi dişi büyük ve düz görmek için çukur aynayı dişe göre nereye yerleştirmelidir?

  1. Çukur aynada düz görüntü yalnız sanal görüntüdür.
  2. Sanal ve büyük görüntü, cisim odak ile ayna arasında iken oluşur.
  3. Ayna dişe odak uzaklığından daha yakın tutulmalıdır.

Cevap: diş, aynanın odağı ile ayna arasında kalmalı.

Çözümlü örnek

Bir araç sürücüsü yan aynada arkasındaki aracı küçük görüyor. Arkadaki araç yaklaştıkça görüntüsü nasıl değişir? Ayna neden tümsektir?

  1. Tümsek ayna her zaman düz, sanal ve küçük görüntü verir.
  2. Cisim aynaya yaklaştıkça görüntü büyür ve aynaya yaklaşır.
  3. Tümsek ayna geniş bir görüş alanı sağlar; bu yüzden dikiz aynasında kullanılır.

Cevap: görüntü büyür; geniş görüş alanı için tümsek ayna

✔ Doğru

  • Tümsek ayna her zaman düz, sanal ve küçük görüntü verir.
  • Çukur aynada cisim odakla ayna arasındaysa görüntü düz, sanal ve büyüktür.
  • Merkezdeki cismin görüntüsü merkezde, ters ve eşit boydadır.

✘ Sık yapılan hata

  • Tümsek aynanın ters ya da gerçek görüntü verebileceğini sanmak.
  • Çukur aynanın hiç sanal görüntü vermediğini sanmak.
  • Merkezdeki cismin görüntüsünü büyük sanmak.
Akılda kalsın: Çukur aynada cisim aynaya yaklaştıkça gerçek görüntü büyür ve uzaklaşır; odağı geçince “düz ve büyük” sanal görüntüye döner. Tümsek ayna sadıktır: hep düz, sanal, küçük.
Sınavda

Nasıl sorulurCismin konumu verilen çukur ya da tümsek aynada görüntünün özellikleri; günlük kullanımda hangi aynanın neden seçildiği; cisim hareket edince görüntünün nasıl değiştiği sorulur.

TuzakTümsek aynanın ters ya da gerçek görüntü verebileceğini sanmaktır. İkinci tuzak, çukur aynanın sanal görüntü veremeyeceğini ya da merkezdeki cismin görüntüsünün büyük olduğunu sanmaktır. Araç farında tümsek değil çukur ayna vardır.

▭Boşluk doldurma

Tümsek aynada görüntü her zaman , ve cisimden olur.

düzsanalküçüktersgerçekbüyük

?Soru çöz

Çukur bir aynanın odak noktası ile tepe noktası arasına konan bir cismin görüntüsünün özellikleri nelerdir?

✓ D. Odak içindeki cisimden yansıyan ışınlar ıraksar; uzantıları arkada kesişir: düz, sanal, büyük görüntü (makyaj aynası). A merkezin dışındaki cismin durumudur; B merkez ile odak arasındaki cisminkidir; C cisim tam odaktayken geçerli olan durumu odak içine uygular.

Karma tekrar

Önceki 3 sayfadan karışık 10 soru. Sınavdaki gibi konular karışık gelir; hangi konudan olduğunu çözümde görürsün. Birkaç gün sonra yeniden çöz.

?Soru 1

Aşağıdaki dalgalardan hangisi boşlukta yayılabilir?

✓ C. Radyo dalgası elektromanyetiktir, ortam gerektirmez. A ses mekanik dalgadır, fanus deneyinde boşlukta duyulmaz; B deprem dalgasını elektromanyetik sanmak yaygın bir karıştırmadır, yer kabuğunda yayılan mekanik dalgadır; D su dalgası su taneciklerinin titreşimidir.Kaynak: Dalgalar · Dalgaların sınıflandırılması

?Soru 2

Aynı sıvıda tamamen batmış, hacimleri eşit bir demir küp ile bir alüminyum küp farklı derinliklerde durmaktadır. Küplere etki eden kaldırma kuvvetleri için aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

✓ A. Batan hacimler ve sıvı aynı; kaldırma kuvveti eşit. B cismin özkütlesinin kaldırma kuvvetini artırdığı yanılgısıdır; C hafif cismin daha çok “kaldırıldığını” sanır, yüzme ile kaldırma kuvvetini karıştırır; D derinliğin etkisini yanlış kurar, alt-üst basınç farkı derinlikle değişmez.Kaynak: Basınç ve kaldırma kuvveti · Kaldırma kuvveti ve Archimedes

?Soru 3

K kabında özkütlesi d olan bir sıvı 3h yüksekliğinde, L kabında özkütlesi 2d olan bir sıvı h yüksekliğindedir. Kapların taban alanları sırasıyla A ve 3A'dır. Taban basınçlarının oranı P(K)/P(L) ve tabana etki eden basınç kuvvetlerinin oranı F(K)/F(L) nedir?

✓ A. P = h·d·g: P(K) = 3h·d·g, P(L) = h·2d·g, oran 3/2. F = P·A: (3/2) · (A/3A) = 1/2. B özkütleyi hesaba katmaz (3h/h = 3, kuvvette 3 · 1/3 = 1); C alan oranını ters alır ((3/2) · 3); D basınç kuvvetini basınçla aynı sanıp taban alanını unutur.Kaynak: Basınç ve kaldırma kuvveti · Durgun sıvı basıncı

?Soru 4

Derin bölgeden sığ bölgeye geçen doğrusal bir su dalgasının yayılma hızı 3/4'üne iniyor. Dalganın sığ bölgedeki dalga boyu, derin bölgedekinin kaç katıdır?

✓ B. Frekansı kaynak belirler; ortam değişince frekans değişmez. v = λ·f'de f sabitse dalga boyu hızla doğru orantılıdır: 3/4. A dalga boyunu hızla ters orantılı sanır; C ortam değişince frekansın değiştiğini, dalga boyunun aynı kaldığını sanır; D oranın karesini alır.Kaynak: Dalgalar · Su dalgalarında derinlik ve kırılma

?Soru 5

Düzgün bir manyetik alanda bulunan ve üzerinden akım geçen düz bir tele etki eden manyetik kuvvetle ilgili aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

✓ A. Manyetik kuvvet akım ve alanın oluşturduğu düzleme diktir. B manyetik kuvveti elektrik alandaki kuvvetle karıştırır; C sinüsü kosinüs gibi düşünür, paralelde kuvvet sıfırdır; D kuvvetin akımla doğru orantılı olduğunu unutup kare alır.Kaynak: Manyetizma · Tele etki eden manyetik kuvvet ve motor

?Soru 6

Derin bölgeden sığ bölgeye geçen doğrusal bir su dalgası için aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

✓ C. Sığ suda dalga yavaşlar; frekans kaynağa bağlı olduğundan sabit kalır, dalga boyu hızla birlikte küçülür. A frekansın ortama bağlı olduğu yanılgısıdır; B derinlik-hız ilişkisini ters kurar; D yön değişmemesini hız ve dalga boyunun da değişmemesi sanır.Kaynak: Dalgalar · Su dalgalarında derinlik ve kırılma

?Soru 7

Taban alanları eşit; biri yukarı doğru genişleyen, biri silindir, biri yukarı doğru daralan üç kap aynı sıvıyla aynı yüksekliğe kadar dolduruluyor. Kapların tabanlarına etki eden sıvı basınçları için ne söylenebilir?

✓ C. Basınç yalnız derinlik, özkütle ve g'ye bağlıdır; üçü aynıdır. A sıvı miktarı çok olan kabın basıncını büyük sanır; B dar boğazın basıncı “sıkıştırdığını” düşünür; D sıvı basıncını sıvının toplam ağırlığına bağlar, oysa basınç miktara bağlı değildir.Kaynak: Basınç ve kaldırma kuvveti · Durgun sıvı basıncı

?Soru 8

Düzgün bir manyetik alana, alana dik ve aynı hızla bir proton ve bir elektron giriyor. Buna göre aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

✓ D. Yükleri zıt olduğu için kuvvetler zıt yönlüdür; kuvvet hıza dik olduğundan süratler sabit kalır. A yük işaretinin kuvvet yönünü değiştirdiğini unutur; B manyetik kuvvetin sürati değiştirdiği yanılgısıdır; C hızın alana paralel olduğu durumu bu duruma uygular.Kaynak: Manyetizma · Yüklü parçacık ve Lorentz kuvveti

?Soru 9

Düzgün bir manyetik alana dik konmuş, akım taşıyan bir tele etki eden manyetik kuvvet F'dir. Alan şiddeti 2 katına çıkarılır, akım yarıya indirilir ve telin alan içindeki uzunluğu 3 katına çıkarılırsa tele etki eden kuvvet kaç F olur?

✓ D. F = B·i·L: üç çarpanla da doğru orantılıdır. 2 · (1/2) · 3 = 3, yeni kuvvet 3F. A akımın yarıya indiğini atlar (2 · 3); B uzunluğu hesaba katmaz (2 · 1/2); C akımı yarıya indirmek yerine iki katına çıkarır (2 · 2 · 3).Kaynak: Manyetizma · Tele etki eden manyetik kuvvet ve motor

?Soru 10

Gergin bir yayda oluşturulan atmanın yayılma hızını artırmak için aşağıdakilerden hangisi yapılmalıdır?

✓ B. Gerginlik arttıkça atma hızlanır. A ve C atmanın genliğini ya da genişliğini hıza bağlayan yanılgılardır; hız ortamın özelliğidir. D tersini yapar: kalın (ağır) yayda atma yavaşlar.Kaynak: Dalgalar · Yay dalgası: atma ve yansıma
+
Daha fazla soru çözmek ister misin?Optik soruları uygulamaya ekleniyor; şimdilik diğer derslerin sorularını çözebilirsin. Yanlışların Hata Defteri'ne kaydedilir.
Soru çöz →