Basit harmonik hareket: yay sarkacı, basit sarkaç, periyot

Salınımın neden denge noktasında en hızlı, uçlarda en ivmeli olduğunu ve periyodun hangi değişkene bağlı olduğunu sarkaç ve yay örnekleriyle anlatıyoruz.

6 durakAYT · 12. sınıf
12 etkinlikeşleştir · sırala · doldur · çöz
0 / 12tamamlanan etkinlik
Sorularuygulamaya ekleniyor
KAVRAM · BASİT HARMONİK HAREKET

Basit harmonik hareket: çembersel hareketin gölgesi

MEB 12. sınıf · Basit harmonik hareket · AYT · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaDüzgün çembersel harekette periyot, frekans, çizgisel hız ve açısal hız nedir?Bağlantılı konudan (Düzgün çembersel hareket). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Düzgün çembersel harekette cisim çember üzerinde eşit sürelerde eşit yaylar alır; hızının büyüklüğü sabit, yönü sürekli değişir. Bir turun süresi periyot (T), birim zamandaki tur sayısı frekanstır (f = 1/T). Çizgisel hız v = 2πr/T, açısal hız ω = 2π/T'dir ve aralarında v = ω·r bağıntısı vardır.

Periyot, frekans, açısal hız

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Basit harmonik hareket nedir, genlik, periyot ve frekans nasıl tanımlanır?

Kısa cevap: Basit harmonik hareket, bir cismin denge noktası etrafında, uzanımla orantılı ve her zaman dengeye doğru yönelen bir geri çağırıcı kuvvetin etkisiyle yaptığı periyodik titreşimdir: F = −k·x. Cismin denge noktasına uzaklığına uzanım, en büyük uzanıma genlik denir. Bir tam salınımın süresi periyot, saniyedeki salınım sayısı frekanstır; bir periyotta alınan yol 4 genliktir.

Duvara vuran güneşte dönen bir bisiklet tekerleğinin sibobunun gölgesi, ileri geri sallanan bir yay gibi hareket eder.

Titreşim hareketini Hareket sayfasında öteleme ve dönmeden ayırmıştık. Titreşimlerin en düzenli ve en önemli türü basit harmonik harekettir (BHH). Yaya bağlı kütle, küçük açılarla sallanan sarkaç, ses veren diyapazonun kolları bu hareketi yapar. Ortak noktaları bir denge noktası ve cismi bu noktaya geri çeken bir kuvvettir. Geri çağırıcı kuvvet uzanımla orantılıdır ve yönü hep dengeye doğrudur; bu yüzden eksi işaretle yazılır.

Çembersel hareketle bağlantı

Düzgün çembersel hareket yapan bir noktanın bir çap üzerindeki izdüşümü (gölgesi) tam olarak basit harmonik hareket yapar. Çemberin yarıçapı genliğe, çembersel hareketin periyodu BHH'nin periyoduna eşittir; açısal hız (ω) BHH'de de aynı adla kullanılır. Düzgün çembersel hareket sayfasında gördüğümüz bağıntılar burada da geçerlidir: ω = 2π/T = 2πf.

P noktası çemberi bir kez dolaşırken gölgesi +A'dan −A'ya gidip geri döner: bir tam salınım. Gölge denge noktasından geçerken en hızlı, uçlarda bir an durgundur.Görsel: Sınav Defteri
F = −k·x f = 1T ω = 2πTBir tam salınımda alınan yol 4A, uçtan uca gidiş T/2, dengeden uca gidiş T/4 sürer.
Çözümlü örnek

Genliği 10 cm olan basit harmonik hareket yapan bir cisim 5 s'de 20 tam salınım yapıyor. Periyodu, frekansı ve bir periyotta aldığı yol nedir?

  1. T = 5 ÷ 20 = 0,25 s; f = 1 ÷ 0,25 = 4 Hz.
  2. Bir periyotta cisim +A'dan −A'ya gidip döner: 4A = 40 cm.

Cevap: 0,25 s; 4 Hz; 40 cm

Çözümlü örnek

Yarıçapı 20 cm olan bir disk periyodu 2 s olacak biçimde düzgün dönüyor; kenarındaki bir noktanın gölgesi duvarda BHH yapıyor. Gölgenin genliği nedir? Bir uçtan öteki uca ve denge noktasından bir uca gitmesi kaç saniye sürer?

  1. Genlik çemberin yarıçapıdır: A = 20 cm.
  2. Uçtan uca yarım tur: T/2 = 1 s.
  3. Dengeden uca çeyrek tur: T/4 = 0,5 s.

Cevap: 20 cm; 1 s; 0,5 s

✔ Doğru

  • Bir periyotta alınan yol 4A'dır.
  • Uçtan dengeye gitme süresi T/4'tür.
  • BHH, düzgün çembersel hareketin bir doğru üzerindeki izdüşümüdür.

✘ Sık yapılan hata

  • Bir tam salınımda yolu 2A sanmak.
  • Periyot ile frekansı karıştırmak.
  • Uçtan uca gitme süresini T sanmak; T/2'dir.
Akılda kalsın: BHH'de dört çeyrek vardır: uçtan dengeye, dengeden öbür uca, oradan dengeye, dengeden ilk uca. Her çeyrek T/4 sürer ve A kadar yol alınır; bir periyot 4A eder.
Sınavda

Nasıl sorulurSalınım sayısı ve süre verilip periyot, frekans ya da belirli sürede alınan toplam yol sorulur; çembersel hareket ile BHH arasındaki ilişki yorumlatılır.

TuzakBir tam salınımda alınan yolu 2A sanmaktır; cisim uçtan uca gidip geri döner, yol 4A'dır. İkinci tuzak, periyot ile frekansı karıştırmaktır.

▭Boşluk doldurma

Genliği 5 cm, periyodu 0,8 s olan basit harmonik hareket yapan cisim bir periyotta cm yol alır; bir uçtan öteki uca s'de gider.

200,4100,8

?Soru çöz

Genliği 8 cm olan basit harmonik hareket yapan bir cisim 3 s'de 30 tam salınım yapıyor. Cismin frekansı ve bir tam salınımda aldığı yol sırasıyla nedir?

✓ A. f = 30 ÷ 3 = 10 Hz; bir salınımda yol 4A = 32 cm. B periyodu (0,1 s) frekans sanır; C bir salınımda yalnız uçtan uca gidildiğini düşünüp 2A yazar; D genliği alınan yol sanır.
GRAFİK · KONUM-ZAMAN

Basit harmonik harekette konum-zaman grafiği

MEB 12. sınıf · Basit harmonik hareket · AYT · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaDüzgün doğrusal harekette konum-zaman ve hız-zaman grafikleri nasıl okunur?Bağlantılı konudan (Hareket). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Düzgün doğrusal harekette cisim düz bir yolda eşit sürelerde eşit yer değiştirir; hızı sabit, ivmesi sıfırdır. Konum-zaman grafiği eğik bir doğrudur ve bu doğrunun eğimi hızı verir. Hız-zaman grafiği zaman eksenine paralel bir doğrudur; grafik ile zaman ekseni arasındaki alan yer değiştirmeyi verir.

Düzgün doğrusal hareket grafikleri

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Basit harmonik harekette konum-zaman grafiği nasıl okunur, hız ve ivme hangi anlarda en büyüktür?

Kısa cevap: Basit harmonik hareketin konum-zaman grafiği, +A ile −A arasında gidip gelen dalgalı (sinüs biçimli) bir eğridir. Eğrinin tepe ve çukurları uç noktalardır; burada hız sıfır, ivme en büyüktür. Eğrinin zaman eksenini kestiği yerler denge noktasından geçişlerdir; burada hız en büyük, ivme sıfırdır. Art arda iki tepe arasındaki süre periyottur.

Kalp grafiğinden deprem kaydına kadar pek çok ölçüm aletinin çizdiği dalgalı eğriler, titreşimin zamanla nasıl değiştiğini gösterir.

Hareket sayfasında konum-zaman grafiğinin eğiminin hızı verdiğini gördük. Bu kural BHH'de de işler. Tepe noktalarında eğri bir an yatay olur: eğim sıfır, yani cisim uçta bir an durur. Eğrinin zaman eksenini kestiği yerde eğim en diktir: cisim denge noktasından en büyük hızla geçer. İvme ise uzanımla orantılı ve ona zıt yönlüdür; uzanım en büyükken ivme de en büyüktür.

Eğrinin eğimi hızdır: tepede yatay (v = 0), eksen kesiminde en dik (v en büyük). İki tepe arası bir periyot, tepeden çukura yarım periyottur.Görsel: Sınav Defteri
tepe → çukur: T/2 tepe → eksen kesimi: T/4Grafikten genlik dikey eksende, periyot yatay eksende okunur. Hızın ve ivmenin işareti eğrinin o noktadaki eğimine ve konumun işaretine göre belirlenir.
Çözümlü örnek

Bir BHH'nin konum-zaman grafiğinde art arda iki tepe noktası t = 0,2 s ve t = 1,0 s'de, tepe değeri 6 cm'dir. Genlik, periyot ve frekans nedir?

  1. Genlik tepe değeridir: A = 6 cm.
  2. Art arda iki tepe arası bir periyot: T = 1,0 − 0,2 = 0,8 s.
  3. f = 1 ÷ 0,8 = 1,25 Hz.

Cevap: 6 cm; 0,8 s; 1,25 Hz

Çözümlü örnek

Şekildeki grafiğe göre T/4 ile T/2 arasında cismin hızı ve ivmesi hakkında ne söylenebilir?

  1. Cisim dengeden −A'ya gidiyor: konum azalıyor, hız negatif yönde.
  2. Uzanım negatif ve büyüyor: ivme pozitif (dengeye doğru) ve büyüyor.
  3. Hız ile ivme zıt yönlü: cisim yavaşlıyor ve −A'da bir an duruyor.

Cevap: cisim negatif yönde yavaşlıyor; ivme pozitif ve artıyor

✔ Doğru

  • Uç noktada hız sıfır, ivme en büyüktür.
  • Denge noktasında hız en büyük, ivme sıfırdır.
  • Grafikte tepe ile çukur arası T/2'dir.

✘ Sık yapılan hata

  • Uç noktalarda ivmenin de sıfır olduğunu sanmak.
  • Tepe ile çukur arasındaki süreyi periyot sanmak.
  • Konum pozitifken ivmeyi de pozitif sanmak; ivme hep dengeye doğrudur.
Akılda kalsın: Grafikte tepe = dur, eksen = koş. İvme hep dengeyi gösterir: konum pozitifse ivme negatif, konum negatifse ivme pozitiftir. Dengeye yaklaşırken cisim hızlanır, uzaklaşırken yavaşlar.
Sınavda

Nasıl sorulurKonum-zaman grafiği verilip genlik, periyot, belirli bir anda hız ve ivmenin yönü ya da hızlanıp yavaşlama sorulur.

TuzakUç noktalarda ivmenin de sıfır olduğunu sanmaktır; hız sıfırdır, ivme en büyüktür. İkinci tuzak, tepe ile çukur arasındaki süreyi periyot sanmaktır; o yarım periyottur.

⇄Bilgi eşleştirme t = 0'da +A'dan başlayan BHH

?Soru çöz

Basit harmonik hareket yapan bir cisim t = 0 anında +A uç noktasındadır ve ilk kez −A noktasına t = 0,6 s'de ulaşıyor. Hareketin periyodu kaç saniyedir?

✓ C. Bir uçtan öteki uca gitmek yarım periyottur: T/2 = 0,6 s, T = 1,2 s. A yarım salınımı tam salınım sanır; B uçtan uca gidişi çeyrek periyot sanıp 4 ile çarpar; D yarım periyodu ikiye böler.
HESAP · HIZ VE İVME

Kuvvet, hız ve ivmenin konuma göre değişimi

MEB 12. sınıf · Basit harmonik hareket · AYT · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaMekanik enerjinin korunumu nedir, serbest düşme ve yay problemlerinde nasıl kullanılır?Bağlantılı konudan (Enerji ve momentum). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Sürtünme ve hava direnci yoksa cismin mekanik enerjisi, yani kinetik ve potansiyel enerjilerinin toplamı sabit kalır: Ek + Ep = sabit. Yüksekten kayan cismin hızı yolun biçimine değil yalnız yükseklik farkına bağlıdır: v² = 2·g·Δh. Sıkışmış yayın enerjisi de cisme kinetik enerji olarak aktarılır: ½·k·x² = ½·m·v².

Mekanik enerjinin korunumu

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Basit harmonik harekette kuvvet, hız ve ivme konuma göre nasıl değişir?

Kısa cevap: Basit harmonik harekette ivme uzanımla orantılı ve zıt yönlüdür: a = −ω²·x. İvme ve geri çağırıcı kuvvet uç noktalarda en büyük (a = ω²·A), denge noktasında sıfırdır. Hız ise denge noktasında en büyük (v = ω·A), uçlarda sıfırdır; herhangi bir x konumunda v = ω·√(A² − x²) ile bulunur.

Salıncaktaki çocuk en yüksek noktada bir an asılı kalır, en alçak noktadan ise rüzgâr gibi geçer.

Geri çağırıcı kuvvet F = −k·x olduğuna göre Newton'ın ikinci yasasıyla ivme a = −(k/m)·x olur. BHH'de k/m = ω² olduğundan ivme −ω²·x'tir. Hız için enerjiye bakmak yeter: uçta bütün enerji yayda depolanmıştır, dengede tamamı kinetik enerjidir. Arada enerji iki biçim arasında paylaşılır ve bu paylaşım hız formülünü verir. Mekanik enerjinin korunumunu Enerji ve momentum sayfasında gördük.

a = −ω²·x v = ω·√(A² − x²) vmax = ω·A amax = ω²·Aω = 2π/T; yay sarkacında ω² = k/m. Toplam mekanik enerji ½·k·A² sabittir.
Denge noktası ve uç noktada büyüklükler
BüyüklükDenge noktası (x = 0)Uç nokta (x = ±A)
Geri çağırıcı kuvvet0en büyük: k·A
İvme0en büyük: ω²·A
Hızen büyük: ω·A0
Kinetik enerjien büyük0
Yayın potansiyel enerjisi0en büyük: ½·k·A²
Çözümlü örnek

Genliği 0,1 m, açısal hızı 10 rad/s olan BHH'de cismin en büyük hızı ve en büyük ivmesi nedir?

  1. vmax = ω·A = 10 · 0,1 = 1 m/s (denge noktasında).
  2. amax = ω²·A = 100 · 0,1 = 10 m/s² (uç noktalarda).

Cevap: 1 m/s; 10 m/s²

Çözümlü örnek

Aynı hareketteki cisim denge noktasından 0,06 m uzaktayken hızı ve ivmesi nedir?

  1. v = 10 · √(0,01 − 0,0036) = 10 · √0,0064 = 10 · 0,08 = 0,8 m/s.
  2. |a| = 100 · 0,06 = 6 m/s², yönü denge noktasına doğru.
  3. Kontrol: hız en büyük değerin 0,8 katı, ivme en büyük değerin 0,6 katı; 0,8² + 0,6² = 1.

Cevap: 0,8 m/s; 6 m/s², dengeye doğru

✔ Doğru

  • F = −k·x: kuvvet ve ivme konumla doğru orantılı, dengeye yöneliktir.
  • x = A/2'de ivme en büyük değerin yarısıdır.
  • x = A/2'de hız en büyük değerin √3/2 katıdır.

✘ Sık yapılan hata

  • Hızın da konumla doğrusal azaldığını sanmak.
  • Uç noktada hız sıfır diye ivmenin de sıfır olduğunu sanmak.
  • Geri çağırıcı kuvveti konumla aynı yönde sanmak.
Akılda kalsın: Hız ile ivme nöbetleşir: biri en büyükken öteki sıfırdır. İvme konumla doğru orantılıdır (yarı yolda yarısı), ama hız öyle değildir: x = A/2'de hız en büyük değerin yarısı değil, √3/2 katıdır.
Sınavda

Nasıl sorulurGenlik ve periyot verilip en büyük hız ve ivme, ya da belirli bir konumda hız, ivme ve kuvvet sorulur; denge ve uç noktalardaki büyüklükler karşılaştırılır.

TuzakHızın da konumla doğrusal azaldığını sanmaktır. İkinci tuzak, uç noktada hız sıfır diye ivmenin de sıfır olduğunu düşünmektir.

▭Boşluk doldurma

Yay sabiti 200 N/m olan yaya bağlı 2 kg'lık cisim 0,1 m genlikle titreşiyor. Cisme etki eden en büyük geri çağırıcı kuvvet N, cismin en büyük hızı m/s'dir.

201102

?Soru çöz

Genliği A olan basit harmonik hareket yapan bir cisim, denge noktasından A/2 uzaklıktayken ivmesinin büyüklüğü en büyük ivmesinin kaç katıdır?

✓ B. İvme uzanımla doğru orantılıdır (a = ω²x): x yarıya inince ivme de yarıya iner. A ivmeyi uzanımın karesiyle orantılı sanır; C hızın bu konumdaki oranını (√3/2) ivmeye taşır; D ivmenin dengeye yaklaşınca arttığını düşünür.
HESAP · YAY SARKACI

Yay sarkacı: periyot kütleye ve yay sabitine bağlı, genliğe değil

MEB 12. sınıf · Basit harmonik hareket · AYT · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaHooke yasası nedir, yayda depolanan esneklik potansiyel enerjisi nasıl hesaplanır?Bağlantılı konudan (Enerji ve momentum). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Hooke yasasına göre esnek bir yayı x kadar uzatmak ya da sıkıştırmak için gereken kuvvet F = k·x'tir; k yay sabitidir (N/m). Yayda depolanan esneklik potansiyel enerjisi, F-x grafiğindeki üçgenin alanına eşittir: Ep = ½·k·x². Kinetik enerji Ek = ½·m·v², yer çekimi potansiyel enerjisi Ep = m·g·h ile hesaplanır.

Hooke yasası ve enerji türleri

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Yay sarkacının periyodu neye bağlıdır, nasıl hesaplanır?

Kısa cevap: Yaya bağlı m kütleli cismin oluşturduğu yay sarkacının periyodu T = 2π·√(m/k)'dir. Periyot kütle arttıkça artar, yay sabiti arttıkça azalır. Genliğe, yer çekimi ivmesine ve sarkacın yatay ya da düşey olmasına bağlı değildir; bu yüzden yay sarkacı Ay'da da Dünya'daki periyotla salınır.

Arabanın amortisörlerine dolu bir bagaj yüklenince araba tümseklerde daha yavaş, daha ağır salınır.

Hooke yasasını Enerji ve momentum sayfasında gördük: yay, uzama ya da sıkışmayla orantılı kuvvet uygular. Yaya bağlı bir cisim dengeden çekilip bırakılınca bu kuvvet geri çağırıcı kuvvet olur ve cisim BHH yapar. Önceki konudaki ω² = k/m bağıntısı ile T = 2π/ω birleşince periyot formülü çıkar. Ağır cisim daha zor hızlanır (periyot uzar), sert yay daha güçlü çeker (periyot kısalır).

T = 2π·√(m/k) düşey sarkaçta: m·g = k·Δl → T = 2π·√(Δl/g)Δl: cisim asılınca yayın denge konumundaki uzaması. Düşey yay sarkacında da periyot yalnız m ve k'ye bağlıdır; ikinci yazılış yalnız k bilinmediğinde işe yarar.
Yay sıkışıkken cismi dışa, gerilmişken içe iter: kuvvet hep denge noktasını gösterir. Cisim dengeden geçerken yay kuvveti sıfırdır, hız en büyüktür.Görsel: Sınav Defteri
Çözümlü örnek

Yay sabiti 40 N/m olan yaya bağlı 0,4 kg'lık cismin titreşim periyodu kaç saniyedir? (π = 3)

  1. m/k = 0,4 ÷ 40 = 0,01; √0,01 = 0,1.
  2. T = 2 · 3 · 0,1 = 0,6 s.

Cevap: 0,6 s

Çözümlü örnek

Düşey bir yaya asılan 1 kg'lık cisim yayı 10 cm uzatarak dengede kalıyor. Cisim biraz aşağı çekilip bırakılırsa periyodu ne olur? Aynı düzenek Ay'a götürülürse periyot değişir mi? (g = 10 m/s², π = 3)

  1. Denge: k = m·g/Δl = 10 ÷ 0,1 = 100 N/m.
  2. T = 2π·√(1/100) = 6 · 0,1 = 0,6 s.
  3. Ay'da yay daha az uzar ama m ve k aynıdır: periyot değişmez.

Cevap: 0,6 s; değişmez

✔ Doğru

  • T = 2π√(m/k); genliğe ve g'ye bağlı değildir.
  • Kütle 4 katına çıkarsa periyot 2 katına çıkar.
  • Yay sabiti büyüdükçe periyot kısalır.

✘ Sık yapılan hata

  • Genlik artınca periyodun arttığını sanmak.
  • Yay sarkacının periyodunu g'ye bağlamak.
  • Kütle 2 katına çıkınca periyodun 2 katına çıktığını sanmak; √2 katına çıkar.
Akılda kalsın: Yay sarkacında “kütle yavaşlatır, yay hızlandırır”; genlik ve g'nin ise sözü geçmez. Kütle dört katına çıkarsa periyot iki katına çıkar, çünkü periyot karekökle değişir.
Sınavda

Nasıl sorulurKütle ya da yay sabiti değişince periyodun kaç katına çıkacağı, farklı yay sarkaçlarının periyotlarının sıralanması ya da yay sarkacının başka bir gezegende davranışı sorulur.

TuzakGenliği artırınca periyodun da arttığını sanmaktır. İkinci tuzak, yay sarkacının periyodunu basit sarkaç gibi g'ye bağlamaktır.

↕Sıralama yay sarkacı: periyot küçükten büyüğe

  1. 4 kg kütle, k = 100 N/m
  2. 1 kg kütle, k = 400 N/m
  3. 9 kg kütle, k = 100 N/m
  4. 1 kg kütle, k = 100 N/m

?Soru çöz

Bir yay sarkacında cismin kütlesi 4 katına, yay sabiti 9 katına çıkarılıyor. Yeni periyot ilk periyodun kaç katı olur?

✓ D. T ∝ √(m/k): √(4/9) = 2/3. A karekökü almayı unutur; B oranı ters kurup √(k/m) yazar; C hem karekökü unutur hem oranı ters çevirir.
HESAP · YAY BAĞLAMA

Seri ve paralel bağlı yaylar: eşdeğer yay sabiti

MEB 12. sınıf · Basit harmonik hareket · AYT · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaDirençler seri ve paralel bağlanınca eşdeğer direnç, akım ve gerilim nasıl bulunur?Bağlantılı konudan (Elektrik akımı ve devreler). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Seri bağlı dirençlerden aynı akım geçer, eşdeğer direnç dirençlerin toplamıdır ve gerilim dirençlerle orantılı paylaşılır. Paralel bağlı dirençlerin uçları arasındaki gerilim aynıdır; eşdeğer direncin tersi dirençlerin terslerinin toplamıdır ve akım dirençlerle ters orantılı paylaşılır. Paralel eşdeğer direnç, en küçük dirençten de küçüktür.

Seri ve paralel bağlama

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Seri ve paralel bağlı yayların eşdeğer yay sabiti nasıl bulunur, periyot nasıl değişir?

Kısa cevap: Paralel bağlı yaylarda yük yaylar arasında paylaşılır ve sistem sertleşir: k(eş) = k₁ + k₂. Seri (uç uca) bağlı yaylarda her yay aynı kuvveti taşır, uzamalar toplanır ve sistem yumuşar: 1/k(eş) = 1/k₁ + 1/k₂. Özdeş iki yay paralelde 2k, seride k/2 eşdeğerini verir; buna göre yay sarkacının periyodu paralelde kısalır, seride uzar.

Bir yatak yaylarını yan yana dizer ki tek bir yay gibi çökmesin; uzun bir yayı ikiye kesersen her parçası daha sert olur.

İki yay paralel bağlanınca (yan yana, aynı yükü birlikte taşıyarak) her biri aynı miktar uzar ve yük kuvvetleri toplanarak dengelenir; sistem tek bir yaydan daha serttir. Seri bağlanınca (uç uca) yük her iki yaydan da aynen geçer; her yay kendi sabitine göre uzar ve toplam uzama büyür; sistem daha yumuşaktır. Elektrik akımı ve devreler sayfasında gördüğümüz direnç bağlama kurallarının tam tersi olduğuna dikkat et: dirençlerde seri toplanır, yaylarda paralel toplanır.

paralel: keş = k1 + k2 seri: 1keş = 1k1 + 1k2İki yay için seri: k(eş) = k₁·k₂ / (k₁ + k₂). Özdeş n yay: paralel n·k, seri k/n. Yay tek boyutta (yalnız uzayıp kısalarak) çalışır.
Seride aynı kuvvet iki yaydan da geçer, uzamalar toplanır. Paralelde iki yay aynı miktar uzar, kuvvetler toplanır.Görsel: Sınav Defteri
Çözümlü örnek

Yay sabitleri 300 N/m ve 600 N/m olan iki yay önce seri, sonra paralel bağlanıyor. Her iki durumda eşdeğer yay sabiti nedir?

  1. Seri: keş = 300 · 600 ÷ (300 + 600) = 180 000 ÷ 900 = 200 N/m.
  2. Paralel: keş = 300 + 600 = 900 N/m.
  3. Seri eşdeğer, küçük yaydan bile küçüktür; paralel eşdeğer, büyük yaydan büyüktür.

Cevap: seri 200 N/m; paralel 900 N/m

Çözümlü örnek

Bir cisim tek bir yaya bağlıyken periyodu T'dir. Aynı cisim, bu yayla özdeş iki yay (a) seri, (b) paralel bağlanarak asılırsa periyotlar ne olur?

  1. (a) Seri: keş = k/2; T ∝ 1/√k → periyot √2 · T.
  2. (b) Paralel: keş = 2k → periyot T/√2.

Cevap: seride T√2; paralelde T/√2

✔ Doğru

  • Paralel yaylar: k(eş) = k₁ + k₂ (sistem sertleşir).
  • Seri yaylar: 1/k(eş) = 1/k₁ + 1/k₂ (sistem yumuşar).
  • Yarıya kesilen yayın her parçasının yay sabiti 2k'dir.

✘ Sık yapılan hata

  • Seri yayları dirençler gibi toplamak.
  • Yarıya kesilen yayın yay sabitinin yarıya indiğini sanmak.
  • Paralel bağlamanın periyodu uzattığını sanmak; kısaltır.
Akılda kalsın: Yaylar dirençlerin tersidir: yaylarda paralel toplanır, seri “ters toplanır”. Yan yana yaylar yükü paylaşır (sertleşir), uç uca yaylar uzamayı paylaşır (yumuşar).
Sınavda

Nasıl sorulurSeri ve paralel bağlı yaylardan oluşan düzeneklerin eşdeğer yay sabiti, toplam uzama ya da asılan cismin periyodu sorulur; bir yayın ikiye kesilmesi de sık sorulur.

TuzakYayları dirençler gibi bağlayıp seriyi toplamaktır. İkinci tuzak, yarıya kesilen yayın yay sabitinin yarıya indiğini sanmaktır; her parçanın yay sabiti iki katına çıkar.

▭Boşluk doldurma

Yay sabitleri 200 N/m ve 300 N/m olan iki yay paralel bağlanırsa eşdeğer yay sabiti N/m, seri bağlanırsa N/m olur.

500120250100

?Soru çöz

Bir yaya asılan cisim T periyoduyla titreşiyor. Aynı cisim bu yayla özdeş iki yayın paralel bağlanmasıyla oluşan sisteme asılırsa periyodu ne olur?

✓ C. Paralelde k(eş) = 2k; T ∝ 1/√k olduğundan periyot √2'ye bölünür. A seri bağlamanın sonucunu verir; B karekökü unutup periyodu k ile ters orantılı sanır; D hem karekökü unutur hem paraleli seri gibi düşünür.
HESAP · BASİT SARKAÇ

Basit sarkaç: periyodu ipin uzunluğu ve yer çekimi belirler

MEB 12. sınıf · Basit harmonik hareket · AYT · Okuma 4 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaKütle ile ağırlık arasındaki fark nedir, ağırlık nasıl hesaplanır?Bağlantılı konudan (Kuvvet ve Newton'ın hareket yasaları). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Ağırlık, bir cisme etki eden yer çekimi kuvvetidir: G = m·g. Yer çekimi ivmesi Dünya yüzeyinde yaklaşık 9,8 m/s²'dir (sorularda 10 alınır); kutuplarda ekvatordan biraz büyüktür, yükseldikçe azalır, Ay'da yaklaşık altıda biridir. Bu yüzden ağırlık yere göre değişir, kütle değişmez. Ağırlık dinamometreyle, kütle eşit kollu teraziyle ölçülür.

Ağırlık ve yer çekimi ivmesi

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Basit sarkacın periyodu neye bağlıdır, kütle ve genlik periyodu değiştirir mi?

Kısa cevap: Hafif bir ipin ucuna bağlı küçük bir kütleden oluşan basit sarkaç, küçük açılarla salındığında basit harmonik hareket yapar. Periyodu T = 2π·√(L/g)'dir: ipin uzunluğu arttıkça artar, yer çekimi ivmesi arttıkça azalır. Periyot sarkacın kütlesine ve (küçük açılarda) genliğine bağlı değildir.

Galileo'nun, kilisede sallanan avizenin her salınımı aynı sürede tamamladığını nabzıyla ölçtüğü anlatılır.

Sarkaç denge konumundan ayrılınca ağırlığın iki bileşeni oluşur: biri ip doğrultusunda (ip gerilmesiyle birlikte merkezcil kuvveti sağlar), öteki ipe dik ve dengeye doğrudur. Bu ikinci bileşen m·g·sin θ geri çağırıcı kuvvettir. Küçük açılarda (yaklaşık 10°'ye kadar) bu kuvvet uzanımla orantılı kabul edilir ve hareket BHH olur. Geri çağırıcı kuvvet kütleyle orantılı, hızlandırılan kütle de aynı olduğu için m sadeleşir; bu yüzden ağır ve hafif sarkaçlar aynı periyotla salınır.

T = 2π·√(L/g)L: asılma noktasından kütlenin ağırlık merkezine uzaklık. Formül küçük açılı salınımlar için geçerlidir. Yukarı doğru ivmelenen asansörde etkin g büyür ve periyot kısalır.
Ağırlığın ipe dik bileşeni kütleyi denge konumuna doğru çeker; ip doğrultusundaki bileşen ip gerilmesiyle birlikte çembersel yörüngeyi sağlar.Görsel: Sınav Defteri
Çözümlü örnek

Uzunluğu 2,5 m olan basit sarkacın periyodu kaç saniyedir? (g = 10 m/s², π = 3)

  1. L/g = 2,5 ÷ 10 = 0,25; √0,25 = 0,5.
  2. T = 2 · 3 · 0,5 = 3 s.

Cevap: 3 s

Çözümlü örnek

Dünya'da periyodu T olan bir basit sarkaç, çekim ivmesi Dünya'nınkinin altıda biri olan Ay'a götürülüyor. Periyodu ne olur? Aynı sarkacın ipi Dünya'da 4 katına uzatılsaydı periyot ne olurdu?

  1. T ∝ 1/√g: g altıda birine inince periyot √6 · T olur (yaklaşık 2,45T).
  2. T ∝ √L: ip 4 katı → periyot 2T.
  3. Yay sarkacının periyodu Ay'da değişmezken basit sarkacınki değişir.

Cevap: √6·T; 2T

✔ Doğru

  • T = 2π√(L/g); kütleye ve küçük açılarda genliğe bağlı değildir.
  • İp 4 katına çıkarsa periyot 2 katına çıkar.
  • g küçüldükçe (Ay'da) periyot uzar.

✘ Sık yapılan hata

  • Ağır kütleli sarkacın daha hızlı salındığını sanmak.
  • Basit sarkaç ile yay sarkacının değişkenlerini karıştırmak.
  • Sarkacı dağa çıkarınca periyodun kısaldığını sanmak; g azalır, periyot uzar.
Akılda kalsın: İki sarkacı karıştırma: yay sarkacı m ve k'ye, basit sarkaç L ve g'ye bağlıdır. Basit sarkaç kütleyi umursamaz; yay sarkacı yer çekimini umursamaz.
Sınavda

Nasıl sorulurİp uzunluğu, kütle, genlik ya da çekim ivmesi değiştirilen sarkaçların periyotları karşılaştırılır; sarkacın başka gezegende ya da ivmeli asansörde davranışı sorulur.

TuzakAğır kütleli sarkacın daha hızlı salındığını sanmaktır. İkinci tuzak, basit sarkaç ile yay sarkacının bağlı olduğu değişkenleri karıştırmaktır.

▭Boşluk doldurma

Basit sarkacın ip uzunluğu 4 katına çıkarılırsa periyodu katına çıkar. Sarkaç çekim ivmesi Dünya'nınkinin 4 katı olan bir gezegene götürülürse periyodu katına iner.

20,540,25

?Soru çöz

Uzunluğu 0,4 m olan bir basit sarkaç küçük açılarla salınıyor. Sarkacın periyodu kaç saniyedir? (g = 10 m/s², π = 3)

✓ A. T = 2 · 3 · √(0,4/10) = 6 · 0,2 = 1,2 s. B karekökü almayı unutur (6 · 0,04); C formüldeki 2'yi unutup π·√(L/g) yazar; D kesri ters kurup √(g/L) kullanır.

Karma tekrar

Önceki 3 sayfadan karışık 10 soru. Sınavdaki gibi konular karışık gelir; hangi konudan olduğunu çözümde görürsün. Birkaç gün sonra yeniden çöz.

?Soru 1

Düzgün manyetik alanda sabit hızla döndürülen bir dinamo bobininde oluşan indüksiyon emk'sı hangi durumda en büyüktür?

✓ D. Emk akının değişim hızına bağlıdır; akı, bobin alana paralelken (akının sıfır olduğu anda) en hızlı değişir. A akının büyüklüğünü değişim hızıyla karıştırır; B sabit hızla dönmeyi sabit emk sanır; C dönme hızı azalınca emk'nın da azaldığını gözden kaçırır.Kaynak: Elektromanyetik indüksiyon · Elektrik motoru ve dinamo

?Soru 2

Sabit hızla dönen bir diskin merkezinden r ve 3r uzaklıktaki K ve L noktaları için açısal hızlar oranı ω(K)/ω(L) ve çizgisel hızlar oranı v(K)/v(L) sırasıyla nedir?

✓ A. Aynı diskin noktaları aynı sürede aynı açıyı tarar: ω oranı 1; v = ω·r olduğundan v oranı r oranına eşit, 1/3. B dişlilerdeki kuralı diske uygulayıp ω'yı yarıçapla ters orantılı sanır; C açısal hızı da yarıçapla orantılı kurar; D oranı ters çevirir.Kaynak: Düzgün çembersel hareket · Periyot, frekans, açısal hız

?Soru 3

K cismi r yarıçaplı yörüngede v hızıyla, L cismi 2r yarıçaplı yörüngede v/2 hızıyla dolanıyor. Kütleleri eşit olduğuna göre açısal momentumlarının büyüklükleri oranı L(K)/L(L) nedir?

✓ D. L = m·v·r: K için m·v·r, L için m·(v/2)·(2r) = m·v·r; oran 1. A yalnız yarıçap farkına bakıp hızı unutur; B oranları çarpacağına bölerek 2 · 2 bulur; C yalnız hız farkını hesaba katar.Kaynak: Dönme ve kütle çekimi · Açısal momentum ve tork

?Soru 4

0,2 kg'lık bir cisim 0,4 m uzunluğundaki iple düşey düzlemde döndürülüyor. Cismin çemberin en üst noktasından ip gevşemeden geçebilmesi için o noktadaki hızı en az kaç m/s olmalıdır? (g = 10 m/s²)

✓ B. En üstte T = 0 sınırında yalnız ağırlık merkezcil kuvveti sağlar: m·g = m·v²/r, v = √(10 · 0,4) = 2 m/s. A tepe noktasında hızın sıfır olabileceğini sanır (cisim düşer, ip gevşer); C karekökü almayı unutup g·r'yi hız yazar; D enerji bağıntısı √(2gr) ile karıştırır.Kaynak: Düzgün çembersel hareket · Düşey düzlemde dönme

?Soru 5

Evdeki bir prize bağlanan voltmetre 220 V gösteriyor. Prizdeki alternatif gerilimin ulaştığı en büyük değer için aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

✓ B. Voltmetre etkin değeri gösterir; maksimum değer etkin değerin √2 katıdır: 220√2 ≈ 311 V. A voltmetrenin tepe değeri ölçtüğünü sanır; C bağıntıyı ters kurup etkin değeri √2'ye böler; D gerilimin yön değiştirmesini iki katına çıkma sanır.Kaynak: Elektromanyetik indüksiyon · Alternatif akım

?Soru 6

Eliptik yörüngede dolanan bir gezegen için günberi (Güneş'e en yakın) ve günöte (en uzak) noktaları karşılaştırılıyor. Aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

✓ D. Çekim kuvveti Güneş'e göre tork oluşturmadığından açısal momentum korunur; yarıçap küçük olan günberide hız büyük olmalıdır. A yörüngeyi çember gibi düşünür; B hızın artmasını açısal momentumun artması sanır; C alanlar yasasını ters yorumlar.Kaynak: Dönme ve kütle çekimi · Kepler yasaları

?Soru 7

İdeal bir yükseltici transformatör için;
I. Sekonder gerilimi primer geriliminden büyüktür.
II. Sekonder akımı primer akımından küçüktür.
III. Sekonderden alınan güç primere verilen güçten büyüktür.
yargılarından hangileri doğrudur?

✓ C. Yükselticide sekonderin sarım sayısı büyüktür, gerilim artar (I); ideal transformatörde güç korunduğu için akım aynı oranda azalır (II). A akımın azaldığını gözden kaçırır; B ve D transformatörün enerji ürettiğini sanır: güç artamaz, idealde eşit kalır, gerçekte biraz azalır.Kaynak: Elektromanyetik indüksiyon · Transformatörler

?Soru 8

Kolları açık olarak dönen bir buz patencisi kollarını gövdesine çekiyor. Buna göre;
I. Eylemsizlik momenti azalır.
II. Açısal hızı artar.
III. Açısal momentumu artar.
yargılarından hangileri doğrudur? (Buzun sürtünmesi önemsiz)

✓ C. Kollar eksene yaklaşınca I azalır (I); dış tork olmadığından L = I·ω sabit kalır ve ω artar (II). A açısal hızın değişimini gözden kaçırır; B eylemsizlik momentinin kütle dağılımına bağlı olduğunu unutur; D hızlanmayı açısal momentumun artışı sanır, oysa L korunur.Kaynak: Dönme ve kütle çekimi · Açısal momentumun korunumu

?Soru 9

Kütleleri ve yarıçapları eşit bir halka ve bir dolu disk, aynı eğik düzlemin tepesinden aynı anda serbest bırakılıyor ve kaymadan yuvarlanıyor. Buna göre aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

✓ B. Diskin eylemsizlik momenti küçük olduğu için potansiyel enerjinin daha büyük kısmı ilerlemeye kalır; disk daha hızlı iner. A kaymadan yuvarlanmayı serbest kayma gibi düşünüp kütle dağılımını yok sayar; C kütlenin kenarda olmasını üstünlük sanır; D dönmeye giden enerjinin ilerlemeye eklendiğini sanır, oysa ilerleme payını azaltır.Kaynak: Dönme ve kütle çekimi · Dönme ve eylemsizlik momenti

?Soru 10

Aynı yarıçaplı çembersel bir pistte dolanan bir aracın sabit sürati iki katına çıkarılırsa merkezcil ivmesi nasıl değişir?

✓ B. a = v²/r; r aynı, v iki kat → a dört kat. A ivmeyi hızla doğru orantılı kurar, kareyi unutur; C hız ile yarıçapı karıştırıp ters orantı kurar; D sürat sabit olduğu için ivmenin de sabit kalacağını sanır.Kaynak: Düzgün çembersel hareket · Merkezcil ivme
+
Daha fazla soru çözmek ister misin?Fizik soruları uygulamaya ekleniyor; şimdilik diğer derslerin sorularını çözebilirsin. Yanlışların Hata Defteri'ne kaydedilir.
Soru çöz →