Basit harmonik hareket: çembersel hareketin gölgesi
MEB 12. sınıf · Basit harmonik hareket · AYT · Okuma 5 dk · 2 etkinlik
Önce hatırlaDüzgün çembersel harekette periyot, frekans, çizgisel hız ve açısal hız nedir?Bağlantılı konudan (Düzgün çembersel hareket). Önce kendin cevapla, sonra aç.
Düzgün çembersel harekette cisim çember üzerinde eşit sürelerde eşit yaylar alır; hızının büyüklüğü sabit, yönü sürekli değişir. Bir turun süresi periyot (T), birim zamandaki tur sayısı frekanstır (f = 1/T). Çizgisel hız v = 2πr/T, açısal hız ω = 2π/T'dir ve aralarında v = ω·r bağıntısı vardır.
✎Konu anlatımı
Basit harmonik hareket nedir, genlik, periyot ve frekans nasıl tanımlanır?
Kısa cevap: Basit harmonik hareket, bir cismin denge noktası etrafında, uzanımla orantılı ve her zaman dengeye doğru yönelen bir geri çağırıcı kuvvetin etkisiyle yaptığı periyodik titreşimdir: F = −k·x. Cismin denge noktasına uzaklığına uzanım, en büyük uzanıma genlik denir. Bir tam salınımın süresi periyot, saniyedeki salınım sayısı frekanstır; bir periyotta alınan yol 4 genliktir.Duvara vuran güneşte dönen bir bisiklet tekerleğinin sibobunun gölgesi, ileri geri sallanan bir yay gibi hareket eder.
Titreşim hareketini Hareket sayfasında öteleme ve dönmeden ayırmıştık. Titreşimlerin en düzenli ve en önemli türü basit harmonik harekettir (BHH). Yaya bağlı kütle, küçük açılarla sallanan sarkaç, ses veren diyapazonun kolları bu hareketi yapar. Ortak noktaları bir denge noktası ve cismi bu noktaya geri çeken bir kuvvettir. Geri çağırıcı kuvvet uzanımla orantılıdır ve yönü hep dengeye doğrudur; bu yüzden eksi işaretle yazılır.
Çembersel hareketle bağlantı
Düzgün çembersel hareket yapan bir noktanın bir çap üzerindeki izdüşümü (gölgesi) tam olarak basit harmonik hareket yapar. Çemberin yarıçapı genliğe, çembersel hareketin periyodu BHH'nin periyoduna eşittir; açısal hız (ω) BHH'de de aynı adla kullanılır. Düzgün çembersel hareket sayfasında gördüğümüz bağıntılar burada da geçerlidir: ω = 2π/T = 2πf.
Genliği 10 cm olan basit harmonik hareket yapan bir cisim 5 s'de 20 tam salınım yapıyor. Periyodu, frekansı ve bir periyotta aldığı yol nedir?
- T = 5 ÷ 20 = 0,25 s; f = 1 ÷ 0,25 = 4 Hz.
- Bir periyotta cisim +A'dan −A'ya gidip döner: 4A = 40 cm.
Cevap: 0,25 s; 4 Hz; 40 cm
Yarıçapı 20 cm olan bir disk periyodu 2 s olacak biçimde düzgün dönüyor; kenarındaki bir noktanın gölgesi duvarda BHH yapıyor. Gölgenin genliği nedir? Bir uçtan öteki uca ve denge noktasından bir uca gitmesi kaç saniye sürer?
- Genlik çemberin yarıçapıdır: A = 20 cm.
- Uçtan uca yarım tur: T/2 = 1 s.
- Dengeden uca çeyrek tur: T/4 = 0,5 s.
Cevap: 20 cm; 1 s; 0,5 s
✔ Doğru
- Bir periyotta alınan yol 4A'dır.
- Uçtan dengeye gitme süresi T/4'tür.
- BHH, düzgün çembersel hareketin bir doğru üzerindeki izdüşümüdür.
✘ Sık yapılan hata
- Bir tam salınımda yolu 2A sanmak.
- Periyot ile frekansı karıştırmak.
- Uçtan uca gitme süresini T sanmak; T/2'dir.
Nasıl sorulurSalınım sayısı ve süre verilip periyot, frekans ya da belirli sürede alınan toplam yol sorulur; çembersel hareket ile BHH arasındaki ilişki yorumlatılır.
TuzakBir tam salınımda alınan yolu 2A sanmaktır; cisim uçtan uca gidip geri döner, yol 4A'dır. İkinci tuzak, periyot ile frekansı karıştırmaktır.
▭Boşluk doldurma
Genliği 5 cm, periyodu 0,8 s olan basit harmonik hareket yapan cisim bir periyotta cm yol alır; bir uçtan öteki uca s'de gider.
?Soru çöz
Genliği 8 cm olan basit harmonik hareket yapan bir cisim 3 s'de 30 tam salınım yapıyor. Cismin frekansı ve bir tam salınımda aldığı yol sırasıyla nedir?