Fizik nedir: evreni ölçerek anlamak
MEB 9. sınıf · Fizik bilimine giriş · TYT · Okuma 6 dk · 2 etkinlik
✎Konu anlatımı
Fizik nedir, gözlem, deney ve çıkarım arasındaki fark nedir?
Kısa cevap: Fizik, madde ile enerjiyi ve aralarındaki etkileşimleri inceleyen; evrendeki olayları gözlem, deney ve matematiksel modellerle açıklayan temel bilimdir. Fizikte bilgi gözlem ve deneyle sınanır, yeni bulgularla değişebilir. Gözlem olayı izlemek, deney koşulları kontrol ederek değişkenleri sınamak, çıkarım ise gözlemlerden varılan yargıdır.Ay tutulmasını binlerce yıl önce de insanlar görüyordu; fizik, onu yıllar öncesinden dakikasıyla hesaplayabilmemizi sağladı.
Fizik; atom çekirdeğinden galaksilere kadar maddenin nasıl davrandığını, kuvvetin, hareketin, enerjinin, ısının, ışığın ve elektriğin kurallarını arar. Bu kurallar bulununca bir olay yalnız anlatılmaz, önceden tahmin de edilir. Elektrik santralleri, telefonlar, tıbbi görüntüleme cihazları ve uydular bu tahmin gücünün ürünüdür. Evrendeki olayları anlamada fiziğin önemi buradan gelir.
Bilimsel bilginin özellikleri
Bilimsel bilgi sınanabilir: gözlem ya da deneyle doğrulanabilen sorularla ilgilenir. “Bu tablo güzel mi?” sorusu bilimin konusu değildir; bilim her soruya cevap vermez. Bilimsel bilgi değişebilir: yeni bir kanıt eski bir açıklamanın sınırını gösterirse açıklama geliştirilir. Bilgi birikimlidir; her kuşak öncekinin bulgularının üstüne kurar. Planlı çalışmanın yanında tesadüfler de keşfe yol açabilir: X ışınları başka bir deney sırasında fark edilmiştir.
| Ne yapılır? | Örnek | |
|---|---|---|
| Gözlem | olay duyularla ya da ölçü aletiyle izlenir; koşullara dokunulmaz | deniz suyunun sıcaklığını her sabah termometreyle ölçüp kaydetmek (nicel gözlem); “kahve çok sıcak” demek (nitel gözlem) |
| Deney | koşullar kontrol edilir, bir değişken bilerek değiştirilir, sonucu ölçülür | kütleleri farklı iki topu aynı yükseklikten bırakıp yere varış sürelerini karşılaştırmak |
| Çıkarım | gözlemlerden yola çıkarak bir yargıya varılır | sokağın ıslak olduğunu görüp yağmur yağmış olduğunu söylemek |
Deneyde üç tür değişken vardır. Deneyi yapanın bilerek değiştirdiği bağımsız değişken, bu değişikliğe bağlı olarak ölçülen bağımlı değişken ve sonucu etkilemesin diye sabit tutulan kontrol değişkenleri. Bir deneyde yalnız bir bağımsız değişken değiştirilir; yoksa sonucun hangi değişiklikten geldiği anlaşılmaz.
“Ay'ın tutulduğunu gördüm.”, “Dünya, Güneş ile Ay'ın arasına girmiş olmalı.” ve “Tutulma süresini kronometreyle ölçtüm: 84 dakika.” cümleleri gözlem mi, çıkarım mı?
- Birinci cümle doğrudan görüleni bildirir: gözlem (nitel).
- İkinci cümle görülene bir açıklama getirir, doğrudan görülmemiştir: çıkarım.
- Üçüncü cümle ölçü aletiyle yapılmış ölçümdür, koşullara dokunulmamıştır: gözlem (nicel).
Cevap: 1 ve 3 gözlem, 2 çıkarım
Bir öğrenci, aynı tahta bloğu cam, halı ve zımpara yüzeylerde sabit hızla çekip dinamometredeki değeri okuyor. Bağımsız, bağımlı ve kontrol değişkenleri nelerdir?
- Öğrencinin bilerek değiştirdiği şey yüzeyin cinsidir: bağımsız değişken.
- Yüzey değişince ölçülen şey dinamometrenin gösterdiği kuvvettir: bağımlı değişken.
- Blok aynı kaldığı için kütlesi, çekme biçimi ve yüzeye değen yüzü sabittir: kontrol değişkenleri.
Cevap: bağımsız yüzey cinsi, bağımlı ölçülen kuvvet, kontrol bloğun kütlesi ve çekme koşulları
✔ Doğru
- Deneyde bir koşul bilerek değiştirilir, ötekiler sabit tutulur.
- Ölçü aletiyle yapılan düzenli izleme de gözlemdir.
- Bilimsel bilgi yeni bulgularla değişebilir.
✘ Sık yapılan hata
- Termometre kullanılan her çalışmayı deney saymak.
- “Ay'ın tutulduğunu gördüm” gibi doğrudan bildirimi çıkarım sanmak.
- Deneyi bilgiye ulaşmanın tek yolu, bilgiyi kesin ve değişmez saymak.
Nasıl sorulurKısa öğrenci çalışmaları verilir; hangisinin gözlem, hangisinin deney ya da çıkarım olduğu, ya da bir deneyde hangi değişkenin sabit tutulması gerektiği sorulur.
TuzakÖlçü aleti kullanılan her çalışmayı deney sanmaktır: denizin sıcaklığını düzenli ölçmek gözlemdir. Diğer tuzak, “bilimsel bilgi kesindir, değişmez” ve “bilgiye ulaşmak için deney zorunludur” ifadeleridir; ikisi de yanlıştır. Tek tur yerine yirmi turun süresini ölçmek ölçüm hatasını azaltmak içindir.
▭Boşluk doldurma
Sarkacın ip uzunluğunu değiştirip bir salınımın süresini ölçen öğrenci için ip uzunluğu değişken, salınım süresi değişken, sarkacın kütlesi ise değişkenidir.
?Soru çöz
Aşağıdaki çalışmalardan hangisi bir deneydir?