Fizik bilimine giriş: alt dallar, temel ve türetilmiş büyüklükler, skaler ve vektörel nicelikler

Fiziğin neyi incelediğini, hangi olayın hangi alt dala girdiğini ve büyüklüklerin nasıl sınıflandığını örneklerle anlatıyoruz. TYT'nin ilk sorusu çoğu zaman buradan gelir.

5 durakTYT · 9. sınıf
12 etkinlikeşleştir · sırala · doldur · çöz
0 / 12tamamlanan etkinlik
56 sorubu konuda çözebileceğin
KAVRAM · FİZİK BİLİMİ

Fizik nedir: evreni ölçerek anlamak

MEB 9. sınıf · Fizik bilimine giriş · TYT · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

✎Konu anlatımı

Fizik nedir, gözlem, deney ve çıkarım arasındaki fark nedir?

Kısa cevap: Fizik, madde ile enerjiyi ve aralarındaki etkileşimleri inceleyen; evrendeki olayları gözlem, deney ve matematiksel modellerle açıklayan temel bilimdir. Fizikte bilgi gözlem ve deneyle sınanır, yeni bulgularla değişebilir. Gözlem olayı izlemek, deney koşulları kontrol ederek değişkenleri sınamak, çıkarım ise gözlemlerden varılan yargıdır.

Ay tutulmasını binlerce yıl önce de insanlar görüyordu; fizik, onu yıllar öncesinden dakikasıyla hesaplayabilmemizi sağladı.

Fizik; atom çekirdeğinden galaksilere kadar maddenin nasıl davrandığını, kuvvetin, hareketin, enerjinin, ısının, ışığın ve elektriğin kurallarını arar. Bu kurallar bulununca bir olay yalnız anlatılmaz, önceden tahmin de edilir. Elektrik santralleri, telefonlar, tıbbi görüntüleme cihazları ve uydular bu tahmin gücünün ürünüdür. Evrendeki olayları anlamada fiziğin önemi buradan gelir.

Bilimsel bilginin özellikleri

Bilimsel bilgi sınanabilir: gözlem ya da deneyle doğrulanabilen sorularla ilgilenir. “Bu tablo güzel mi?” sorusu bilimin konusu değildir; bilim her soruya cevap vermez. Bilimsel bilgi değişebilir: yeni bir kanıt eski bir açıklamanın sınırını gösterirse açıklama geliştirilir. Bilgi birikimlidir; her kuşak öncekinin bulgularının üstüne kurar. Planlı çalışmanın yanında tesadüfler de keşfe yol açabilir: X ışınları başka bir deney sırasında fark edilmiştir.

Gözlem, deney, çıkarım: üç ayrı iş
Ne yapılır?Örnek
Gözlemolay duyularla ya da ölçü aletiyle izlenir; koşullara dokunulmazdeniz suyunun sıcaklığını her sabah termometreyle ölçüp kaydetmek (nicel gözlem); “kahve çok sıcak” demek (nitel gözlem)
Deneykoşullar kontrol edilir, bir değişken bilerek değiştirilir, sonucu ölçülürkütleleri farklı iki topu aynı yükseklikten bırakıp yere varış sürelerini karşılaştırmak
Çıkarımgözlemlerden yola çıkarak bir yargıya varılırsokağın ıslak olduğunu görüp yağmur yağmış olduğunu söylemek

Deneyde üç tür değişken vardır. Deneyi yapanın bilerek değiştirdiği bağımsız değişken, bu değişikliğe bağlı olarak ölçülen bağımlı değişken ve sonucu etkilemesin diye sabit tutulan kontrol değişkenleri. Bir deneyde yalnız bir bağımsız değişken değiştirilir; yoksa sonucun hangi değişiklikten geldiği anlaşılmaz.

Çözümlü örnek

“Ay'ın tutulduğunu gördüm.”, “Dünya, Güneş ile Ay'ın arasına girmiş olmalı.” ve “Tutulma süresini kronometreyle ölçtüm: 84 dakika.” cümleleri gözlem mi, çıkarım mı?

  1. Birinci cümle doğrudan görüleni bildirir: gözlem (nitel).
  2. İkinci cümle görülene bir açıklama getirir, doğrudan görülmemiştir: çıkarım.
  3. Üçüncü cümle ölçü aletiyle yapılmış ölçümdür, koşullara dokunulmamıştır: gözlem (nicel).

Cevap: 1 ve 3 gözlem, 2 çıkarım

Çözümlü örnek

Bir öğrenci, aynı tahta bloğu cam, halı ve zımpara yüzeylerde sabit hızla çekip dinamometredeki değeri okuyor. Bağımsız, bağımlı ve kontrol değişkenleri nelerdir?

  1. Öğrencinin bilerek değiştirdiği şey yüzeyin cinsidir: bağımsız değişken.
  2. Yüzey değişince ölçülen şey dinamometrenin gösterdiği kuvvettir: bağımlı değişken.
  3. Blok aynı kaldığı için kütlesi, çekme biçimi ve yüzeye değen yüzü sabittir: kontrol değişkenleri.

Cevap: bağımsız yüzey cinsi, bağımlı ölçülen kuvvet, kontrol bloğun kütlesi ve çekme koşulları

✔ Doğru

  • Deneyde bir koşul bilerek değiştirilir, ötekiler sabit tutulur.
  • Ölçü aletiyle yapılan düzenli izleme de gözlemdir.
  • Bilimsel bilgi yeni bulgularla değişebilir.

✘ Sık yapılan hata

  • Termometre kullanılan her çalışmayı deney saymak.
  • “Ay'ın tutulduğunu gördüm” gibi doğrudan bildirimi çıkarım sanmak.
  • Deneyi bilgiye ulaşmanın tek yolu, bilgiyi kesin ve değişmez saymak.
Akılda kalsın: Gözlem bakar, deney dokunur, çıkarım yorumlar. Termometre kullanmak tek başına bir çalışmayı deney yapmaz; deney için bir koşulu bilerek değiştirmek gerekir.
Sınavda

Nasıl sorulurKısa öğrenci çalışmaları verilir; hangisinin gözlem, hangisinin deney ya da çıkarım olduğu, ya da bir deneyde hangi değişkenin sabit tutulması gerektiği sorulur.

TuzakÖlçü aleti kullanılan her çalışmayı deney sanmaktır: denizin sıcaklığını düzenli ölçmek gözlemdir. Diğer tuzak, “bilimsel bilgi kesindir, değişmez” ve “bilgiye ulaşmak için deney zorunludur” ifadeleridir; ikisi de yanlıştır. Tek tur yerine yirmi turun süresini ölçmek ölçüm hatasını azaltmak içindir.

▭Boşluk doldurma

Sarkacın ip uzunluğunu değiştirip bir salınımın süresini ölçen öğrenci için ip uzunluğu değişken, salınım süresi değişken, sarkacın kütlesi ise değişkenidir.

bağımsızbağımlıkontroltemel

?Soru çöz

Aşağıdaki çalışmalardan hangisi bir deneydir?

✓ C. Kütle bilerek değiştiriliyor, diğer koşullar (yükseklik) sabit tutuluyor ve süre ölçülüyor: deney. A ölçü aleti kullanılan her çalışmayı deney sanır, oysa koşullara dokunulmadığı için gözlemdir; B gözlemden varılan bir yargıdır, çıkarımdır; D düzenli izlemedir, yine gözlemdir.
SINIFLAMA · ALT DALLAR

Fiziğin alt dalları: hangi olay kimin işi?

MEB 9. sınıf · Fizik bilimine giriş · TYT · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

✎Konu anlatımı

Fiziğin alt dalları nelerdir, hangi olay hangi alt dalın konusudur?

Kısa cevap: Fizik sekiz alt dalda incelenir: mekanik (kuvvet, hareket, denge), termodinamik (ısı ve sıcaklık), elektromanyetizma (elektrik ve manyetizma), optik (ışık), katıhal fiziği (kristal katıların yapısı ve özellikleri), atom fiziği (atomun yapısı ve elektronları), nükleer fizik (çekirdek) ve yüksek enerji ve plazma fiziği (atom altı parçacıklar ve plazma).

Gökkuşağına bakan biri ışığın kırılmasını, aynı gün kızgın asfaltta yürüyen bir başkası ısının yayılmasını görür; ikisi de fiziktir ama ayrı alt dallar.

Fiziğin ilgi alanı o kadar geniştir ki çalışmalar konusuna göre alt dallara ayrılır. Bir olayın hangi alt dala girdiğini bulmak için olayın neyle ilgili olduğuna bak: hareket ve kuvvetse mekanik, ısı ve sıcaklıksa termodinamik, ışıksa optik. Olayda geçen bir sözcüğe takılma: “enerji” sözcüğü her zaman nükleer fizik, “katı” sözcüğü her zaman katıhal fiziği demek değildir.

Fiziğin sekiz alt dalı
Alt dalNe inceler?Örnek olay ve uygulama
Mekanikkuvvet, hareket, enerji ilişkisi; cisimlerin hareket ve denge şartlarıbisikletin zincir-dişli sistemi, gezegen hareketleri, su dalgaları, depreme dayanıklı yapı
Termodinamikısı, sıcaklık, ısı alışverişi, enerjinin madde içinde yayılmasıbina ısı yalıtımı, asfaltın ısınması, buzulların erimesi, buzdolabı
Elektromanyetizmayüklü parçacıkların etkileşimi, elektrik akımı, mıknatıslar ve manyetik alanpusula, metal atıkların mıknatısla ayrılması, elektrik motoru
Optikışık ve ışık olayları: yansıma, kırılma, gölge, renkgözlük, dürbün, fiber optik kablo, gökkuşağı
Katıhal fiziği (katı hâl fiziği)kristal yapılı katıların atom dizilişi ve elektriksel, manyetik, optik, ısıl özellikleriyarı iletken ve LED, LCD ekran, süper iletkenler, manyetik kaldırmalı tren, şarjlı pil
Atom fiziğiatomun yapısı, elektronların enerji düzeyleri, atomlar arası etkileşimlerlaser, elektron mikroskobu
Nükleer fizik (çekirdek fiziği)atom çekirdeği, çekirdek tepkimeleri ve ışımalarınükleer santral, nükleer tıp, karbon-14 ile yaş tayini
Yüksek enerji ve plazma fiziğiatom altı parçacıklar ve maddenin plazma hâliparçacık hızlandırıcılar, neon ve floresan lambalar

Fizik tek başına çalışmaz

Fizik diğer disiplinlerle iç içedir. Matematik fiziğin dilidir; kimya atomun yapısını fizikle açıklar; biyofizik sinir iletimini ve kan akışını inceler; mühendislik ve teknoloji fizik yasalarını ürüne dönüştürür; tıp röntgen ve ultrason gibi görüntüleme yöntemlerini fiziğe borçludur. Sporda sürtünme ve denge, sanatta ses ve renk, felsefede evrenin yapısı sorusu da fiziğe değer. Alt dallarla ilgili mesleklere makine, elektrik-elektronik ve nükleer enerji mühendisliği, optisyenlik, tıbbi fizik uzmanlığı ve astronomi örnek verilebilir.

Çözümlü örnek

Asfaltın güneşte ısınması, LED lambanın yarı iletken yapısı ve havuza atılan taşın oluşturduğu dalgalar hangi alt dallarla açıklanır?

  1. Asfalt katıdır ama olay ısınmadır: termodinamik (katıhal fiziği değil).
  2. Yarı iletken, kristal katının elektriksel özelliğidir: katıhal fiziği.
  3. Su dalgası suyun hareketidir: mekanik (dalga sözcüğü optik demek değildir).

Cevap: termodinamik, katıhal fiziği, mekanik

Çözümlü örnek

Büyüteçle bir noktaya toplanan güneş ışığı kâğıdı tutuşturuyor. Bu olay hangi iki alt dalı ilgilendirir?

  1. Işığın mercekten geçerken kırılıp bir noktada toplanması: optik.
  2. Toplanan enerjinin kâğıdı ısıtıp tutuşma sıcaklığına çıkarması: termodinamik.
  3. Olayda kuvvet ya da hareket incelenmiyor; mekanik bu olayın alt dalı değildir.

Cevap: optik ve termodinamik

✔ Doğru

  • Olayın türüne bak: ısınma termodinamik, ışığın kırılması optik.
  • Elektronlar ve enerji düzeyleri atom fiziğinin konusudur.
  • Yarı iletken, LED ve kristal yapı katıhal fiziğine girer.

✘ Sık yapılan hata

  • Katıda olan her olayı katıhal fiziğine bağlamak (buzulun erimesi termodinamiktir).
  • Elektronların hareketini nükleer fiziğe vermek.
  • Ayranın ekşimesi gibi kimyasal bir olayı fiziğin bir dalına yazmak.
Akılda kalsın: Olayın fiilini bul: hareket ediyorsa mekanik, ısınıyorsa termodinamik, ışık kırılıyorsa optik. Atom fiziği elektronlara, nükleer fizik çekirdeğe bakar.
Sınavda

Nasıl sorulurGünlük hayattan olaylar verilir ve hangi alt dalla ilişkili olduğu sorulur; ya da bir cihazın farklı işlevlerinde hangi alt dalların birlikte kullanıldığı istenir.

TuzakKatı bir cisimde olan her olayı katıhal fiziğine bağlamaktır: buzulun erimesi ve asfaltın ısınması termodinamiktir. İkinci tuzak, elektronların enerji düzeylerini nükleer fiziğe vermektir; çekirdek dışındaki elektronlar atom fiziğinin konusudur. Yoğurdun mayalanması gibi biyolojik ve kimyasal değişimler fiziğin alt dallarına girmez.

⇄Bilgi eşleştirme olay → alt dal

?Soru çöz

Aşağıdaki olay–alt dal eşleştirmelerinden hangisi yanlıştır?

✓ A. Elektronların enerji düzeyleri atom fiziğinin konusudur; nükleer fizik çekirdekle ilgilenir. B doğrudur, katı cisimde olsa da olay ısınmadır; C doğrudur, yapının kuvvetlere dayanması mekaniktir (katıhal sanılabilir); D doğrudur, neon lambada gaz plazma hâline geçer.
KAVRAM · NİCELİKLER

Temel ve türetilmiş nicelikler: yedi taşla kurulan bina

MEB 9. sınıf · Fizik bilimine giriş · TYT · Okuma 6 dk · 3 etkinlik

✎Konu anlatımı

Temel ve türetilmiş büyüklükler nelerdir, SI birimleri nedir?

Kısa cevap: Temel nicelikler başka niceliklere başvurmadan tanımlanan yedi niceliktir: uzunluk (metre), kütle (kilogram), zaman (saniye), elektrik akımı (amper), sıcaklık (kelvin), madde miktarı (mol) ve ışık şiddeti (kandela). Hız, kuvvet, enerji, basınç ve özkütle gibi diğer nicelikler bu yedisinden türetilir; birimleri de temel birimlerle yazılır.

Bir binada kaç kat olursa olsun temel aynı kalır; fizikte de yüzlerce nicelik yalnız yedi temel niceliğin üstüne kurulur.

Ölçülebilen her büyüklüğe fiziksel nicelik denir. Bazı nicelikler doğrudan ölçülür ve kendi başına tanımlanır; bunlara temel nicelik denir. Diğerleri temel niceliklerin çarpımı ya da bölümüyle elde edilir; bunlar türetilmiş niceliktir. Dünyanın her yerinde aynı birimlerin kullanılması için Uluslararası Birim Sistemi (SI) kabul edilmiştir.

SI'daki yedi temel nicelik
NicelikSembolSI birimiÖlçüm aracı
Uzunlukℓ, xmetre (m)cetvel, şerit metre
Kütlemkilogram (kg)eşit kollu terazi
Zamantsaniye (s)kronometre
Elektrik akımıIamper (A)ampermetre
SıcaklıkTkelvin (K)termometre
Madde miktarınmol—
Işık şiddetiIkandela (cd)fotometre

Türetme zinciri

Türetilmiş bir niceliğin birimi, tanım bağıntısından okunur. Hız uzunluğun zamana oranıdır, ivme hızın zamana oranıdır; kuvvet kütle ile ivmenin çarpımıdır. Zincir böyle uzar:

Her halka bir öncekinden türetilir. Bir niceliğin birimini temel birimlerle yazmak, onu tanıyan bir sınav sorusunun anahtarıdır.Görsel: Sınav Defteri

Günlük hayatta kullanılan birimler SI birimi değildir: ısı için kalori, sıcaklık için santigrat derece (°C), kütle için gram, zaman için saat, uzunluk için santimetre yaygındır; SI karşılıkları sırasıyla joule, kelvin, kilogram, saniye ve metredir. Ölçü aletinin ölçtüğü niceliğin türü de sorulur: ampermetre temel bir nicelik (akım), voltmetre türetilmiş bir nicelik (potansiyel farkı), dinamometre türetilmiş bir nicelik (kuvvet), kalorimetre kabı ise türetilmiş bir nicelik (ısı) ölçer.

Çözümlü örnek

Kuvvetin SI birimi olan newtonu (N) temel birimlerle yazınız.

  1. Tanım bağıntısı: kuvvet = kütle × ivme.
  2. Kütlenin birimi kg, ivmenin birimi m/s².
  3. Çarpım: 1 N = 1 kg · m/s2.

Cevap: N = kg·m/s²

Çözümlü örnek

Bir öğrenci bir X niceliğinin birimini temel birimlerle kg·m²/s³ olarak buluyor. X aşağıdakilerden hangisidir: kuvvet, enerji, güç, basınç?

  1. Kuvvet kg·m/s²'dir; m² ve s³ yok, elenir.
  2. Enerji = kuvvet × yol: kg·m/s2 · m = kg·m2/s2; paydada s² var, s³ değil.
  3. Güç = enerji ÷ zaman: kg·m2/s2 ÷ s = kg·m2/s3. Eşleşti.

Cevap: güç (watt)

✔ Doğru

  • Isının SI birimi joule, sıcaklığınki kelvin.
  • Elektrik akımı ve ışık şiddeti temel niceliktir.
  • Ağırlık türetilmiştir (N).
  • Alan ve hacim türetilmiştir (m², m³).

✘ Sık yapılan hata

  • Kalori ya da °C'yi SI birimi sanmak.
  • Akımı “elektrikle ilgili” diye türetilmiş saymak.
  • Dinamometreyle doğrudan ölçüldüğü için ağırlığı temel sanmak.
  • Alanı tek bir temel birimden (m) geldiği için temel saymak.
Akılda kalsın: Yedi temel nicelik: uzunluk, kütle, zaman, akım, sıcaklık, madde miktarı, ışık şiddeti. Gerisi türetilmiştir. Doğrudan ölçülmek bir niceliği temel yapmaz; tanımında başka nicelik kullanılıyorsa türetilmiştir.
Sınavda

Nasıl sorulurBir tabloda nicelikler, birimleri ve ölçüm araçları verilir; hangi eşleştirmenin yanlış olduğu ya da hangi aletin temel bir nicelik ölçtüğü sorulur. Birimi temel birimlerle verilen bir niceliği tanımak da sık kalıptır.

TuzakGünlük birimleri (kalori, °C, gram, saat) SI birimi sanmaktır. İkinci tuzak, ağırlığı temel, akımı ve sıcaklığı türetilmiş saymaktır; durum tam tersidir.

⇄Bilgi eşleştirme SI birimi

?Soru çöz

Bir öğrenci aşağıdaki ölçü aletleriyle ölçüm yapıyor. Hangisiyle ölçtüğü nicelik temel bir niceliktir?

✓ D. Ampermetre elektrik akımını ölçer; akım yedi temel nicelikten biridir. A dinamometre kuvveti ölçer, kuvvet türetilmiştir (doğrudan ölçülmesi onu temel yapmaz); B voltmetre potansiyel farkını ölçer, türetilmiştir; C kalorimetre kabıyla ısı ölçülür, ısı enerjidir, sıcaklık gibi temel sanılmamalıdır.

?Soru çöz birim analizi

Basıncın SI birimi pascaldır ve 1 Pa = 1 N/m²'dir. Pascal, temel birimler cinsinden aşağıdakilerden hangisine eşittir?

✓ B. 1 N = 1 kg·m/s²; bunu m²'ye bölünce kg·m/s² ÷ m² = kg/(m·s²) kalır. A newtonun kendisidir, m²'ye bölmeyi unutur; C m²'ye bölmek yerine çarpar; D newtondaki metreyi düşürüp (kg/s²) sonra m²'ye böler.
HESAP · VEKTÖR

Skaler ve vektörel nicelikler: yönü olan ve olmayan

MEB 9. sınıf · Fizik bilimine giriş · TYT · Okuma 6 dk · 3 etkinlik

Önce hatırlaFizik nedir, gözlem, deney ve çıkarım arasındaki fark nedir?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

Fizik, madde ile enerjiyi ve aralarındaki etkileşimleri inceleyen; evrendeki olayları gözlem, deney ve matematiksel modellerle açıklayan temel bilimdir. Fizikte bilgi gözlem ve deneyle sınanır, yeni bulgularla değişebilir. Gözlem olayı izlemek, deney koşulları kontrol ederek değişkenleri sınamak, çıkarım ise gözlemlerden varılan yargıdır.

Fizik ve bilimsel bilgi

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Skaler ve vektörel büyüklükler nelerdir, tek boyutta vektörler nasıl toplanır?

Kısa cevap: Skaler nicelikler yalnız sayı ve birimle tam olarak anlatılır: kütle, zaman, sıcaklık, enerji, yol, sürat. Vektörel niceliklerin ise büyüklüğünün yanında doğrultusu ve yönü de vardır: kuvvet, ağırlık, hız, ivme, yer değiştirme. Aynı doğrultudaki vektörler toplanırken aynı yönlüler eklenir, zıt yönlüler çıkarılır; bileşke büyük olanın yönündedir.

“5 kg şeker” demek yeter; ama “5 N'luk bir kuvvet” dendiğinde ilk soru “hangi yöne?” olur.

Bir niceliği anlatmak için sayı ve birim yetiyorsa nicelik skalerdir. Yönü bilinmeden etkisi anlaşılamayan nicelikler vektöreldir ve ok ile gösterilir: okun uzunluğu büyüklüğü, ucu yönü, üzerinde durduğu doğru da doğrultuyu verir. Doğrultu ile yön farklıdır: kuzey-güney bir doğrultudur, kuzey ve güney bu doğrultunun iki yönüdür. Paralel raylarda giden iki tren aynı doğrultuda hareket eder; yönleri aynı da olabilir, zıt da.

Sık karıştırılan çiftler
SkalerVektörel karşılığıFark
kütle (kg)ağırlık (N)ağırlık, kütleye etki eden yer çekimi kuvvetidir; yönü aşağı
sürathızhızın yönü vardır, göstergedeki sürat yön söylemez
alınan yolyer değiştirmeyer değiştirme ilk konumdan son konuma çizilir
enerji, iş, güçkuvvetkuvvet yönlüdür; enerji ve güç yön taşımaz
zaman (süre)—akıp gitmesi zamanı vektör yapmaz

Tek boyutta toplama

Skaler nicelikler sayı gibi toplanır: 2 kg ile 3 kg 5 kg eder. Aynı doğrultudaki vektörleri toplarken önce bir yönü pozitif seç; o yöndekileri artı, ters yöndekileri eksi işaretle yaz ve topla. Sonucun mutlak değeri bileşkenin büyüklüğü, işareti yönüdür. Vektörleri “uç uca” eklemek de aynı sonucu verir: her ok bir öncekinin bittiği yerden başlar, bileşke ilk okun başından son okun ucuna çizilir.

Okları uç uca diz: bileşke, ilk okun başından son okun ucuna çizilen oktur. Zıt yönlüler birbirinin etkisini azaltır.Görsel: Sınav Defteri
Çözümlü örnek

Bir sandığa aynı doğrultuda 12 N doğuya ve 5 N batıya kuvvet uygulanıyor. Bileşke kuvvet nedir?

  1. Doğuyu pozitif seç: +12 N ve −5 N.
  2. Topla: 12 + (−5) = +7 N.
  3. İşaret pozitif: bileşke doğuya doğrudur.

Cevap: 7 N, doğu yönünde

Çözümlü örnek

Ali bir sandığı 60 N'luk kuvvetle doğuya, Veli 40 N'luk kuvvetle batıya itiyor. Bu sırada Ali 300 J, Veli 200 J enerji harcıyor. Sandığa etki eden bileşke kuvvet ve iki kişinin harcadığı toplam enerji nedir?

  1. Kuvvet vektöreldir: +60 + (−40) = +20 N, doğuya.
  2. Enerji skalerdir, yönü yoktur; harcananlar doğrudan toplanır: 300 + 200 = 500 J.
  3. Kuvvetler zıt yönlü olduğu için birbirini kısmen yok etti; enerjiler ise hiçbir zaman birbirini “yok etmez”.

Cevap: bileşke 20 N doğuya; toplam enerji 500 J

✔ Doğru

  • Kuvvet, ağırlık, yer değiştirme, hız ve ivme vektöreldir.
  • İş, enerji, güç, kütle, zaman ve sıcaklık skalerdir.
  • Aynı doğrultudaki vektörler işaretle toplanır: +8 − 3 + 2 = +7.

✘ Sık yapılan hata

  • Gücü ya da enerjiyi kuvvete benzetip vektörel saymak.
  • Yer çekimi ivmesini skaler sanmak.
  • Büyüklükleri eşit, yönleri zıt iki hızı eşit vektör saymak.
Akılda kalsın: Yönü sorulabiliyorsa vektördür. Kuvvet ailesi (kuvvet, ağırlık), hareket ailesi (yer değiştirme, hız, ivme) vektörel; enerji ailesi (iş, enerji, güç, ısı) ve kütle, zaman, sıcaklık skalerdir. Yer çekimi ivmesinin değeri sabit olsa da yönü (aşağı) vardır: vektöreldir.
Sınavda

Nasıl sorulurNicelikler “temel/türetilmiş” ve “skaler/vektörel” diye iki ölçüte göre birlikte sınıflandırılır (ör. “hem türetilmiş hem vektörel olan hangisidir?”: kuvvet, hız, ivme). Tek boyutta birkaç kuvvetin bileşkesi de sorulur.

TuzakEnerji ve gücü kuvvetle karıştırıp vektörel saymaktır. İkinci tuzak, büyüklükleri eşit, yönleri zıt iki hızı “eşit” saymaktır: vektörler ancak büyüklükleri ve yönleri aynıysa eşittir.

↕Sıralama bileşke büyüklüğü, küçükten büyüğe

  1. 6 N sağa + 2 N sola
  2. 3 N sağa + 3 N sağa
  3. 10 N sağa + 9 N sola
  4. 5 N sola + 2 N sola + 4 N sağa

▭Boşluk doldurma

Bir cisme aynı doğrultuda 8 N doğuya, 3 N batıya ve 2 N doğuya kuvvet uygulanıyor. Bileşke kuvvetin büyüklüğü N, yönü yönüdür.

7doğu13batı

?Soru çöz hesap

Bir cisme aynı doğrultuda üç kuvvet etki ediyor: F₁ = 12 N doğuya, F₂ = 5 N batıya ve F₃ batıya. Bileşke kuvvet 3 N büyüklüğünde ve batıya doğru olduğuna göre F₃ kaç N'dur?

✓ A. Doğuyu pozitif al: +12 − 5 − F₃ = −3, buradan F₃ = 10 N. B bileşkenin yönünü doğu alır (+3): 12 − 5 − F₃ = 3 → 4; C işaretleri yok sayıp büyüklükleri toplar (12 + 5 + 3); D bileşkeyi sıfır sanıp denge kurar (12 − 5 − F₃ = 0 → 7).
KURUM · ARAŞTIRMA MERKEZLERİ

Bilim araştırma merkezleri: fizik büyük laboratuvarlarda da yapılır

MEB 9. sınıf · Fizik bilimine giriş · TYT · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaFiziğin alt dalları nelerdir, hangi olay hangi alt dalın konusudur?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

Fizik sekiz alt dalda incelenir: mekanik (kuvvet, hareket, denge), termodinamik (ısı ve sıcaklık), elektromanyetizma (elektrik ve manyetizma), optik (ışık), katıhal fiziği (kristal katıların yapısı ve özellikleri), atom fiziği (atomun yapısı ve elektronları), nükleer fizik (çekirdek) ve yüksek enerji ve plazma fiziği (atom altı parçacıklar ve plazma).

Fiziğin alt dalları

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

TÜBİTAK, CERN, NASA ve ESA gibi bilim araştırma merkezleri ne iş yapar?

Kısa cevap: Bilim araştırma merkezleri, tek bir laboratuvarın karşılayamayacağı büyük deneyleri ve projeleri yürüten kurumlardır. TÜBİTAK araştırmayı destekler, TAEK (bugün TENMAK) nükleer teknoloji ve radyasyon güvenliği, ASELSAN savunma elektroniği, CERN parçacık fiziği, NASA ve ESA uzay araştırmaları üzerinde çalışır. Bu merkezler iş birliği yapar ve etik ilkelere uyar.

CERN'deki Büyük Hadron Çarpıştırıcısı'nın tüneli yaklaşık 27 km uzunluğundadır; böyle bir deneyi hiçbir okul laboratuvarı kuramaz.

Atom altı parçacıkları incelemek, uzaya araç göndermek ya da bir nükleer santrali güvenle işletmek; çok sayıda uzmanı, büyük bütçeleri ve yılları gerektirir. Bu yüzden fiziğin büyük soruları ulusal ve uluslararası araştırma merkezlerinde çalışılır. Bu merkezlerde fizikçiler mühendislerle, kimyacılarla, biyologlarla ve bilgisayar bilimcilerle birlikte çalışır; merkezler de birbirleriyle veri ve deneyim paylaşır.

Sınavda adı geçen araştırma merkezleri
MerkezAçılımı ve yeriÇalışma alanı
TÜBİTAKTürkiye Bilimsel ve Teknolojik Araştırma Kurumubilimsel ve endüstriyel araştırmaları destekler; burs, ödül, proje fonu verir; enstitülerinde temel ve uygulamalı araştırma yapar
TAEK → TENMAKTürkiye Atom Enerjisi Kurumu; görevleri bugün Türkiye Enerji, Nükleer ve Maden Araştırma Kurumu'ndanükleer teknoloji, nükleer santral güvenliği, radyasyondan korunma, radyoaktif atık yönetimi
ASELSANAskerî Elektronik Sanayi; 1975'te kurulduhaberleşme, radar, elektronik harp, insansız sistemler, savunma elektroniği
CERNAvrupa Nükleer Araştırma Merkezi; Cenevre yakınında, Fransa-İsviçre sınırı; 1954dünyanın en büyük parçacık fiziği laboratuvarı; parçacık hızlandırıcıları, Büyük Hadron Çarpıştırıcısı; genel ağın (WWW) temeli burada geliştirildi
NASAABD Ulusal Havacılık ve Uzay Dairesiuzay programları, gezegen ve yıldız araştırmaları
ESAAvrupa Uzay Ajansı; hükümetler arası kuruluş, merkezi Parisuzayın keşfi, uydu ve uzay aracı görevleri

Bilimde etik

Araştırma ne kadar büyük olursa olsun aynı ilkelere uyulur: veriler uydurulmaz ve çarpıtılmaz, başkasının çalışması kendi çalışması gibi gösterilmez, deneye katılan insanların ve canlıların haklarına saygı gösterilir, sonuçlar beklenene uymasa da dürüstçe paylaşılır. Bilimsel bilginin güvenilirliği bu ilkelere dayanır.

Çözümlü örnek

Üç haber: (1) “Yeni bir atom altı parçacığın izine rastlandı.” (2) “Mars'a gönderilen keşif aracı yüzeye indi.” (3) “Bir hastanenin radyoloji bölümünde radyasyon güvenliği denetimi yapıldı.” Her haber hangi tür merkezin çalışma alanına girer?

  1. Atom altı parçacıklar parçacık hızlandırıcılarla incelenir: CERN.
  2. Gezegen keşif aracı uzay ajansı işidir: NASA ya da ESA.
  3. Radyasyon güvenliği nükleer teknoloji kurumunun işidir: TAEK / TENMAK.

Cevap: (1) CERN, (2) NASA veya ESA, (3) TAEK / TENMAK

Çözümlü örnek

“Bilim araştırma merkezleri birbirinden bağımsız çalışır, birbirinden yardım almaz.” yargısı doğru mudur?

  1. CERN'de onlarca ülkeden bilim insanı birlikte çalışır; ESA hükümetler arası bir kuruluştur.
  2. Uzay ve parçacık deneylerinin verileri farklı kurumlarla paylaşılır, ortak projeler yürütülür.
  3. Öyleyse merkezler iş birliği yapar; yargı yanlıştır.

Cevap: yanlış; merkezler iş birliği yapar.

✔ Doğru

  • CERN parçacık fiziği laboratuvarıdır (yüksek enerji fiziği).
  • NASA ABD'nin, ESA Avrupa'nın uzay ajansıdır.
  • TÜBİTAK destekler; TENMAK nükleer, ASELSAN savunma elektroniği alanında çalışır.

✘ Sık yapılan hata

  • CERN'i uzay ajansı sanmak.
  • NASA'yı Avrupa ülkelerinin ortak kuruluşu saymak.
  • Merkezlerin birbirinden bağımsız, iş birliği yapmadan çalıştığını sanmak.
Akılda kalsın: TÜBİTAK destekler, TENMAK çekirdekle, ASELSAN savunmayla, CERN parçacıkla, NASA ve ESA uzayla uğraşır. NASA Amerika'nın, ESA Avrupa'nın uzay kuruluşudur.
Sınavda

Nasıl sorulurMerkezler ile çalışma alanları eşleştirilir ya da “aşağıdakilerden hangisi yanlıştır?” diye sorulur.

TuzakCERN'i bir uzay ajansı, NASA'yı Avrupa kuruluşu sanmaktır; CERN parçacık fiziği laboratuvarıdır, Avrupa'nın uzay ajansı ESA'dır. Diğer tuzak, merkezlerin birbirinden bağımsız çalıştığını sanmaktır.

Sınavda işaretlesoruda TAEK ya da TENMAK geçse de ikisini nükleer teknoloji ve radyasyon güvenliği kurumu olarak oku.

⇄Bilgi eşleştirme merkez → alan

?Soru çöz

Bir araştırma merkezinde protonlar çok yüksek enerjilere hızlandırılıp çarpıştırılıyor ve çarpışmada ortaya çıkan atom altı parçacıklar inceleniyor. Bu çalışmanın yapıldığı merkez ve çalışmanın ait olduğu fizik alt dalı aşağıdakilerden hangisinde birlikte doğru verilmiştir?

✓ C. Parçacık hızlandırıcısı CERN'dedir; atom altı parçacıkları ve aralarındaki etkileşimleri inceleyen dal yüksek enerji ve plazma fiziğidir. A merkezi karıştırır: NASA bir uzay ajansıdır, hızlandırıcısı yoktur; B “proton çekirdekte bulunur” diye dalı nükleer fizik sanar, oysa nükleer fizik çekirdeği ve çekirdek tepkimelerini inceler; D nükleer teknolojiyle uğraşan kurumu seçer ve dalı da karıştırır: atom fiziği elektronların enerji düzeyleriyle ilgilenir.

Karma tekrar

Bu sayfadan karışık 6 soru. Sınavdaki gibi konular karışık gelir; hangi konudan olduğunu çözümde görürsün. Birkaç gün sonra yeniden çöz.

?Soru 1

Bir cisme aynı doğrultuda üç kuvvet etki ediyor: F₁ = 12 N doğuya, F₂ = 5 N batıya ve F₃ batıya. Bileşke kuvvet 3 N büyüklüğünde ve batıya doğru olduğuna göre F₃ kaç N'dur?

✓ A. Doğuyu pozitif al: +12 − 5 − F₃ = −3, buradan F₃ = 10 N. B bileşkenin yönünü doğu alır (+3): 12 − 5 − F₃ = 3 → 4; C işaretleri yok sayıp büyüklükleri toplar (12 + 5 + 3); D bileşkeyi sıfır sanıp denge kurar (12 − 5 − F₃ = 0 → 7).Kaynak: bu sayfa · Skaler ve vektörel nicelikler

?Soru 2

Aşağıdaki olay–alt dal eşleştirmelerinden hangisi yanlıştır?

✓ A. Elektronların enerji düzeyleri atom fiziğinin konusudur; nükleer fizik çekirdekle ilgilenir. B doğrudur, katı cisimde olsa da olay ısınmadır; C doğrudur, yapının kuvvetlere dayanması mekaniktir (katıhal sanılabilir); D doğrudur, neon lambada gaz plazma hâline geçer.Kaynak: bu sayfa · Fiziğin alt dalları

?Soru 3

Bir araştırma merkezinde protonlar çok yüksek enerjilere hızlandırılıp çarpıştırılıyor ve çarpışmada ortaya çıkan atom altı parçacıklar inceleniyor. Bu çalışmanın yapıldığı merkez ve çalışmanın ait olduğu fizik alt dalı aşağıdakilerden hangisinde birlikte doğru verilmiştir?

✓ C. Parçacık hızlandırıcısı CERN'dedir; atom altı parçacıkları ve aralarındaki etkileşimleri inceleyen dal yüksek enerji ve plazma fiziğidir. A merkezi karıştırır: NASA bir uzay ajansıdır, hızlandırıcısı yoktur; B “proton çekirdekte bulunur” diye dalı nükleer fizik sanar, oysa nükleer fizik çekirdeği ve çekirdek tepkimelerini inceler; D nükleer teknolojiyle uğraşan kurumu seçer ve dalı da karıştırır: atom fiziği elektronların enerji düzeyleriyle ilgilenir.Kaynak: bu sayfa · Bilim araştırma merkezleri

?Soru 4

Bir öğrenci aşağıdaki ölçü aletleriyle ölçüm yapıyor. Hangisiyle ölçtüğü nicelik temel bir niceliktir?

✓ D. Ampermetre elektrik akımını ölçer; akım yedi temel nicelikten biridir. A dinamometre kuvveti ölçer, kuvvet türetilmiştir (doğrudan ölçülmesi onu temel yapmaz); B voltmetre potansiyel farkını ölçer, türetilmiştir; C kalorimetre kabıyla ısı ölçülür, ısı enerjidir, sıcaklık gibi temel sanılmamalıdır.Kaynak: bu sayfa · Temel ve türetilmiş nicelikler

?Soru 5

Aşağıdaki çalışmalardan hangisi bir deneydir?

✓ C. Kütle bilerek değiştiriliyor, diğer koşullar (yükseklik) sabit tutuluyor ve süre ölçülüyor: deney. A ölçü aleti kullanılan her çalışmayı deney sanır, oysa koşullara dokunulmadığı için gözlemdir; B gözlemden varılan bir yargıdır, çıkarımdır; D düzenli izlemedir, yine gözlemdir.Kaynak: bu sayfa · Fizik ve bilimsel bilgi

?Soru 6

Basıncın SI birimi pascaldır ve 1 Pa = 1 N/m²'dir. Pascal, temel birimler cinsinden aşağıdakilerden hangisine eşittir?

✓ B. 1 N = 1 kg·m/s²; bunu m²'ye bölünce kg·m/s² ÷ m² = kg/(m·s²) kalır. A newtonun kendisidir, m²'ye bölmeyi unutur; C m²'ye bölmek yerine çarpar; D newtondaki metreyi düşürüp (kg/s²) sonra m²'ye böler.Kaynak: bu sayfa · Temel ve türetilmiş nicelikler
56
Daha fazla soru çözmek ister misin?Fizik bilimine giriş konusundan 56 soru seni bekliyor. Çözümlü; yanlışların Hata Defteri'ne kaydedilir.
Soru çöz →