Tork: kuvvetin döndürme etkisi neden kapı kolunun yerine bağlı?
MEB 11. sınıf · Kuvvet ve hareket · AYT · Okuma 5 dk · 2 etkinlik
Önce hatırlaKuvvet nedir, temas gerektiren ve gerektirmeyen kuvvetler ile dört temel kuvvet nelerdir?Bağlantılı konudan (Kuvvet ve Newton'ın hareket yasaları). Önce kendin cevapla, sonra aç.
Kuvvet, bir cismin hızını, hareket yönünü ya da şeklini değiştirebilen itme veya çekme etkisidir; vektörel ve türetilmiş bir niceliktir, birimi newtondur (N) ve dinamometreyle ölçülür. Sürtünme, ip gerilmesi ve kaldırma kuvveti temas gerektirir; kütle çekim, elektriksel ve manyetik kuvvetler gerektirmez. Doğadaki dört temel kuvvet kütle çekim, elektromanyetik, güçlü nükleer ve zayıf nükleer kuvvettir.
✎Konu anlatımı
Tork nedir, bir kuvvetin döndürme etkisi neye bağlıdır?
Kısa cevap: Tork, bir kuvvetin cismi bir eksen etrafında döndürme etkisidir: τ = F·d. Burada d, dönme ekseninin kuvvetin doğrultusuna olan dik uzaklığıdır (kuvvet kolu). Kuvvet, eksenden uygulama noktasına çizilen doğruyla θ açısı yapıyorsa τ = F·r·sin θ olur. Birimi N·m'dir; yönü sağ el kuralıyla bulunur.Kapıyı menteşenin dibinden itmeye çalışan biri ne kadar güçlü olursa olsun kapıyı zor açar; kolundan iten bir çocuk ise rahatça açar.
Kuvvet ve Newton'ın hareket yasaları sayfasında kuvvetin cismi öteleme hareketine zorladığını gördük. Ama bir eksen etrafında dönebilen cisimde (kapı, anahtar, tahterevalli) kuvvetin etkisi yalnız büyüklüğüne değil, nereden ve hangi açıyla uygulandığına da bağlıdır. Bu döndürme etkisine tork (kuvvet momenti) denir.
Torku büyütmenin üç yolu vardır: kuvveti artırmak, kuvveti eksenden daha uzağa uygulamak, kuvveti eksene giden doğruya dik uygulamak. Kuvvetin doğrultusu dönme ekseninden geçiyorsa kuvvet kolu sıfırdır ve kuvvet ne kadar büyük olursa olsun cismi döndüremez.
Torkun yönü
Tork vektörel bir büyüklüktür. Sağ el kuralı: sağ elin dört parmağı cismi döndürmeye çalıştığı yönde kıvrılınca baş parmak torkun yönünü gösterir. Kâğıt düzleminde saat yönünün tersine döndüren tork sayfadan dışarı, saat yönünde döndüren sayfadan içeri doğrudur. Sorularda genellikle bir yönü pozitif seçip torkları işaretleriyle toplarız.
25 cm'lik bir anahtarın ucuna 40 N'luk kuvvet anahtara dik uygulanıyor. Somuna etki eden tork nedir? Aynı kuvvet anahtarla 37° açı yapacak biçimde uygulansaydı tork ne olurdu? (sin 37° = 0,6)
- Dik kuvvette: τ = 40 · 0,25 = 10 N·m.
- 37°'de yalnız dik bileşen döndürür: τ = 40 · 0,25 · 0,6 = 6 N·m.
Cevap: 10 N·m; 6 N·m
Şekildeki çubuk O noktası etrafında dönebilmektedir. Çubuğa etki eden net torkun büyüklüğü ve dönme yönü nedir? (Çubuğun ağırlığı önemsiz, sin 37° = 0,6)
- Saat yönünün tersini pozitif seç. 20 N (solda, aşağı): +20 · 2 = +40 N·m.
- 10 N (sağda, aşağı): −10 · 3 = −30 N·m; 50 N (sağda, eğik): −50 · 1 · 0,6 = −30 N·m.
- Net: 40 − 30 − 30 = −20 N·m: 20 N·m, saat yönünde.
Cevap: 20 N·m, saat yönünde döner
✔ Doğru
- τ = F·d; d, kuvvet doğrultusunun eksene dik uzaklığıdır.
- Doğrultusu eksenden geçen kuvvetin torku sıfırdır.
- Saat yönündeki ve tersindeki torklar zıt işaretle yazılır.
✘ Sık yapılan hata
- Eğik kuvvette uygulama noktasının eksene uzaklığını kuvvet kolu sanmak.
- Eksenden geçen kuvvetin de döndürdüğünü sanmak.
- Torkları dönme yönüne bakmadan toplamak.
Nasıl sorulurBir çubuğa farklı noktalardan ve açılardan uygulanan kuvvetlerin net torku, dönme yönü ya da hangi kuvvetin tork üretmediği sorulur.
TuzakEğik kuvvette uygulama noktasının eksene uzaklığını kuvvet kolu sanmaktır; kol, kuvvet doğrultusuna dik uzaklıktır. İkinci tuzak, eksenden geçen kuvvetin de döndürdüğünü düşünmektir.
▭Boşluk doldurma
Menteşeden 0,8 m uzaktaki kapı koluna kapıya dik 25 N'luk kuvvet uygulanırsa tork N·m olur. Aynı kuvvet menteşeden 0,4 m uzaktan uygulanırsa tork N·m'ye iner.
?Soru çöz
Bir somun 30 cm'lik anahtarın ucuna dik uygulanan 60 N'luk kuvvetle sıkılabiliyor. Aynı somunu 20 cm'lik bir anahtarla sıkmak için anahtarın ucuna dik en az kaç N'luk kuvvet uygulanmalıdır?