Tork ve denge: kütle merkezi, kaldıraç, makara, eğik düzlem, verim

Döndürme etkisinin kuvvetten neden farklı olduğunu, dengenin iki şartını ve basit makinelerin işten değil kuvvetten kazandırdığını örneklerle anlatıyoruz.

6 durakAYT · 11. sınıf
12 etkinlikeşleştir · sırala · doldur · çöz
0 / 12tamamlanan etkinlik
Sorularuygulamaya ekleniyor
HESAP · TORK

Tork: kuvvetin döndürme etkisi neden kapı kolunun yerine bağlı?

MEB 11. sınıf · Kuvvet ve hareket · AYT · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaKuvvet nedir, temas gerektiren ve gerektirmeyen kuvvetler ile dört temel kuvvet nelerdir?Bağlantılı konudan (Kuvvet ve Newton'ın hareket yasaları). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Kuvvet, bir cismin hızını, hareket yönünü ya da şeklini değiştirebilen itme veya çekme etkisidir; vektörel ve türetilmiş bir niceliktir, birimi newtondur (N) ve dinamometreyle ölçülür. Sürtünme, ip gerilmesi ve kaldırma kuvveti temas gerektirir; kütle çekim, elektriksel ve manyetik kuvvetler gerektirmez. Doğadaki dört temel kuvvet kütle çekim, elektromanyetik, güçlü nükleer ve zayıf nükleer kuvvettir.

Kuvvet ve temel kuvvetler

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Tork nedir, bir kuvvetin döndürme etkisi neye bağlıdır?

Kısa cevap: Tork, bir kuvvetin cismi bir eksen etrafında döndürme etkisidir: τ = F·d. Burada d, dönme ekseninin kuvvetin doğrultusuna olan dik uzaklığıdır (kuvvet kolu). Kuvvet, eksenden uygulama noktasına çizilen doğruyla θ açısı yapıyorsa τ = F·r·sin θ olur. Birimi N·m'dir; yönü sağ el kuralıyla bulunur.

Kapıyı menteşenin dibinden itmeye çalışan biri ne kadar güçlü olursa olsun kapıyı zor açar; kolundan iten bir çocuk ise rahatça açar.

Kuvvet ve Newton'ın hareket yasaları sayfasında kuvvetin cismi öteleme hareketine zorladığını gördük. Ama bir eksen etrafında dönebilen cisimde (kapı, anahtar, tahterevalli) kuvvetin etkisi yalnız büyüklüğüne değil, nereden ve hangi açıyla uygulandığına da bağlıdır. Bu döndürme etkisine tork (kuvvet momenti) denir.

Torku büyütmenin üç yolu vardır: kuvveti artırmak, kuvveti eksenden daha uzağa uygulamak, kuvveti eksene giden doğruya dik uygulamak. Kuvvetin doğrultusu dönme ekseninden geçiyorsa kuvvet kolu sıfırdır ve kuvvet ne kadar büyük olursa olsun cismi döndüremez.

τ = F·d τ = F·r·sin θd: eksenin kuvvet doğrultusuna dik uzaklığı. r: eksenden uygulama noktasına uzaklık, θ: kuvvet ile r arasındaki açı. Birim N·m.

Torkun yönü

Tork vektörel bir büyüklüktür. Sağ el kuralı: sağ elin dört parmağı cismi döndürmeye çalıştığı yönde kıvrılınca baş parmak torkun yönünü gösterir. Kâğıt düzleminde saat yönünün tersine döndüren tork sayfadan dışarı, saat yönünde döndüren sayfadan içeri doğrudur. Sorularda genellikle bir yönü pozitif seçip torkları işaretleriyle toplarız.

Çubuğa eğik etki eden 50 N'luk kuvvetin yalnız çubuğa dik bileşeni (50 · 0,6 = 30 N) döndürür; çubuk boyunca olan bileşeni O'dan geçtiği için tork üretmez.Görsel: Sınav Defteri
Çözümlü örnek

25 cm'lik bir anahtarın ucuna 40 N'luk kuvvet anahtara dik uygulanıyor. Somuna etki eden tork nedir? Aynı kuvvet anahtarla 37° açı yapacak biçimde uygulansaydı tork ne olurdu? (sin 37° = 0,6)

  1. Dik kuvvette: τ = 40 · 0,25 = 10 N·m.
  2. 37°'de yalnız dik bileşen döndürür: τ = 40 · 0,25 · 0,6 = 6 N·m.

Cevap: 10 N·m; 6 N·m

Çözümlü örnek

Şekildeki çubuk O noktası etrafında dönebilmektedir. Çubuğa etki eden net torkun büyüklüğü ve dönme yönü nedir? (Çubuğun ağırlığı önemsiz, sin 37° = 0,6)

  1. Saat yönünün tersini pozitif seç. 20 N (solda, aşağı): +20 · 2 = +40 N·m.
  2. 10 N (sağda, aşağı): −10 · 3 = −30 N·m; 50 N (sağda, eğik): −50 · 1 · 0,6 = −30 N·m.
  3. Net: 40 − 30 − 30 = −20 N·m: 20 N·m, saat yönünde.

Cevap: 20 N·m, saat yönünde döner

✔ Doğru

  • τ = F·d; d, kuvvet doğrultusunun eksene dik uzaklığıdır.
  • Doğrultusu eksenden geçen kuvvetin torku sıfırdır.
  • Saat yönündeki ve tersindeki torklar zıt işaretle yazılır.

✘ Sık yapılan hata

  • Eğik kuvvette uygulama noktasının eksene uzaklığını kuvvet kolu sanmak.
  • Eksenden geçen kuvvetin de döndürdüğünü sanmak.
  • Torkları dönme yönüne bakmadan toplamak.
Akılda kalsın: Tork = kuvvet × dik uzaklık. Kuvvetin doğrultusunu uzat, eksenden bu doğruya dik in: o dik çizginin boyu kuvvet koludur. Doğrultu eksenden geçiyorsa kol sıfır, tork sıfırdır.
Sınavda

Nasıl sorulurBir çubuğa farklı noktalardan ve açılardan uygulanan kuvvetlerin net torku, dönme yönü ya da hangi kuvvetin tork üretmediği sorulur.

TuzakEğik kuvvette uygulama noktasının eksene uzaklığını kuvvet kolu sanmaktır; kol, kuvvet doğrultusuna dik uzaklıktır. İkinci tuzak, eksenden geçen kuvvetin de döndürdüğünü düşünmektir.

▭Boşluk doldurma

Menteşeden 0,8 m uzaktaki kapı koluna kapıya dik 25 N'luk kuvvet uygulanırsa tork N·m olur. Aynı kuvvet menteşeden 0,4 m uzaktan uygulanırsa tork N·m'ye iner.

2010405

?Soru çöz

Bir somun 30 cm'lik anahtarın ucuna dik uygulanan 60 N'luk kuvvetle sıkılabiliyor. Aynı somunu 20 cm'lik bir anahtarla sıkmak için anahtarın ucuna dik en az kaç N'luk kuvvet uygulanmalıdır?

✓ B. Gereken tork 60 · 0,3 = 18 N·m; 18 = F · 0,2, F = 90 N. A kuvvet ile kolun ters orantılı olduğunu gözden kaçırıp doğru orantı kurar; C torkun kola bağlı olmadığını sanır; D kol 10 cm kısaldı diye kuvveti iki katına çıkarır, oranı hesaplamaz.
HESAP · DENGE

Denge şartları: net kuvvet de net tork da sıfır

MEB 11. sınıf · Kuvvet ve hareket · AYT · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaDengelenmiş kuvvetler nedir, eylemsizlik yasası ne söyler?Bağlantılı konudan (Kuvvet ve Newton'ın hareket yasaları). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Bir cisme etki eden kuvvetlerin bileşkesi sıfırsa kuvvetler dengelenmiştir; cisim duruyorsa durmaya, hareket ediyorsa aynı hızla düz bir çizgide gitmeye devam eder. Buna eylemsizlik yasası (Newton'ın 1. yasası) denir. Hareketi sürdürmek için kuvvet gerekmez; hızı değiştirmek için dengelenmemiş, yani sıfırdan farklı bir net kuvvet gerekir.

Dengelenmiş kuvvetler ve eylemsizlik

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Bir cismin dengede olması için hangi şartlar sağlanmalıdır?

Kısa cevap: Bir cismin dengede kalması için iki şart birlikte sağlanmalıdır: cisme etki eden kuvvetlerin bileşkesi sıfır olmalı (ötelenme dengesi, ΣF = 0) ve herhangi bir noktaya göre torkların toplamı sıfır olmalıdır (dönme dengesi, Στ = 0). Tork için seçilen nokta serbesttir; bilinmeyen bir kuvvetin uygulandığı nokta seçilirse o kuvvet denklemden düşer.

Tahterevallide ağır çocuk merkeze yaklaşınca hafif çocukla dengelenebilir; ağırlıklar eşit değil, torklar eşittir.

Yalnız net kuvvetin sıfır olması yetmez. Bir cetvelin iki ucuna zıt yönde eşit kuvvetler uygularsan bileşke sıfırdır, ama cetvel döner: bu iki kuvvet bir kuvvet çifti oluşturur. Dengede olan bir cisim ya durgundur ya da sabit hızla öteleme yapar; dönmüyorsa ya da sabit hızla dönüyorsa dönme dengesindedir.

ΣFx = 0 ΣFy = 0 Στ = 0Torklar istenen bir noktaya göre alınır. Düzgün (türdeş) bir çubuğun ağırlığı orta noktasından etki eder.
İpin çubuğa dik bileşeni (T · sin 37°) çubuğu yukarı döndürmeye, ağırlık ve yük aşağı döndürmeye çalışır. Dönme ekseni olarak menteşe seçilince bilinmeyen menteşe kuvveti hesaba girmez.Görsel: Sınav Defteri

Strateji: bilinmeyenin üstüne otur

Denge sorularında genellikle iki bilinmeyen kuvvet vardır (iki destek, ip ve menteşe). Torkları bunlardan birinin uygulandığı noktaya göre alırsan o kuvvetin kolu sıfır olur ve denklemde tek bilinmeyen kalır. Ötekini de kuvvet dengesinden (ΣF = 0) bulursun.

Çözümlü örnek

4 m uzunluğunda, 40 N ağırlığında düzgün bir tahta iki ucundan desteklenmiştir. Tahtanın sol ucundan 1 m uzağa 60 N'luk yük konuyor. Desteklerin tepki kuvvetleri nedir?

  1. Sağ desteğe göre tork: Nsol · 4 = 40 · 2 + 60 · 3 → Nsol = 65 N.
  2. Kuvvet dengesi: Nsol + Nsağ = 100 → Nsağ = 35 N.
  3. Yük sola yakın olduğu için sol destek daha çok taşır.

Cevap: 65 N ve 35 N

Çözümlü örnek

Şekildeki 2 m'lik, 30 N ağırlığındaki düzgün çubuk menteşe ve iple yatay dengededir; ucunda 15 N'luk yük asılıdır. İp çubukla 37° açı yapıyor. İpteki gerilme kuvveti kaç N'dur? (sin 37° = 0,6)

  1. Menteşeye göre tork alınır; menteşe kuvveti düşer.
  2. İpin çubuğa dik bileşeni T · 0,6, kolu 2 m: T · 0,6 · 2 = 30 · 1 + 15 · 2 = 60.
  3. T = 60 ÷ 1,2 = 50 N.

Cevap: 50 N

✔ Doğru

  • Dengede ΣF = 0 ve Στ = 0.
  • Düzgün çubuğun ağırlığı orta noktasından etki eder.
  • Tork eksenini bilinmeyen kuvvetin uygulama noktasına koy.

✘ Sık yapılan hata

  • Çubuğun kendi ağırlığını hesaba katmamak.
  • Yalnız kuvvet dengesine bakıp tork dengesini atlamak.
  • İki destek tepkisini her zaman eşit sanmak.
Akılda kalsın: Dengede iki defter kapanmalı: kuvvet defteri (ΣF = 0) ve tork defteri (Στ = 0). Tork defterini açarken bilinmeyen kuvvetin üstüne otur; o kuvvet sana hiçbir şey söyleyemez, sen de onu hesaba katmazsın.
Sınavda

Nasıl sorulurİki destek üzerindeki tahtaya konan yüklerin destek kuvvetleri, iple asılı çubukta ip gerilmeleri ya da tahterevallide dengeyi sağlayacak oturma yeri sorulur.

TuzakDüzgün çubuğun kendi ağırlığını hesaba katmamaktır; ağırlık orta noktadan etki eder. İkinci tuzak, yalnız kuvvet dengesine bakıp tork dengesini atlamaktır: iki destek kuvveti tek denklemle bulunamaz.

▭Boşluk doldurma

2 m uzunluğunda, 20 N ağırlığında düzgün bir çubuk iki ucundan desteklenmiştir. Sol uçtan 0,5 m uzağa 40 N'luk yük konursa sol desteğin tepkisi N, sağ desteğin tepkisi N olur.

40203060

?Soru çöz

Ortasından desteklenen 3 m'lik ağırlığı önemsiz bir tahterevallinin sol tarafında, destekten 1,2 m uzakta 30 kg'lık bir çocuk oturuyor. 40 kg'lık bir çocuk tahterevallinin dengede kalması için sağ tarafta destekten kaç m uzağa oturmalıdır?

✓ D. Torklar eşit olmalı: 30 · 1,2 = 40 · x, x = 0,9 m. A kütleleri ters yerleştirip 40 · 1,2 = 30 · x yazar; B eşit uzaklıkta dengeleneceklerini sanır; C uzaklığı kütle farkıyla orantılı küçültür (1,2 · 10 ÷ 40), tork eşitliğini kurmaz.
HESAP · KÜTLE MERKEZİ

Kütle merkezi ve ağırlık merkezi: cismin tek noktadaki temsili

MEB 11. sınıf · Kuvvet ve hareket · AYT · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaKütle ile ağırlık arasındaki fark nedir, ağırlık nasıl hesaplanır?Bağlantılı konudan (Kuvvet ve Newton'ın hareket yasaları). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Ağırlık, bir cisme etki eden yer çekimi kuvvetidir: G = m·g. Yer çekimi ivmesi Dünya yüzeyinde yaklaşık 9,8 m/s²'dir (sorularda 10 alınır); kutuplarda ekvatordan biraz büyüktür, yükseldikçe azalır, Ay'da yaklaşık altıda biridir. Bu yüzden ağırlık yere göre değişir, kütle değişmez. Ağırlık dinamometreyle, kütle eşit kollu teraziyle ölçülür.

Ağırlık ve yer çekimi ivmesi

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Kütle merkezi nasıl bulunur, ağırlık merkezinden farkı nedir?

Kısa cevap: Kütle merkezi, bir cismin bütün kütlesinin toplanmış gibi düşünülebileceği noktadır; noktasal kütleler için x = (m₁x₁ + m₂x₂ + …) / (m₁ + m₂ + …) ile bulunur. Ağırlık merkezi ise ağırlıkların bileşkesinin uygulama noktasıdır. Yer çekimi ivmesinin cisim boyunca aynı olduğu durumlarda iki nokta çakışır; kütle merkezi cismin dışında da olabilir.

Bir çekiç havaya fırlatıldığında karmaşık biçimde döner; ama içindeki bir nokta, tıpkı atılan bir taş gibi düzgün bir parabol çizer.

Kütle merkezi, cismin kütle dağılımının “ortalama yeri”dir. Kütle nerede yoğunsa kütle merkezi oraya yakındır. Düzgün (türdeş) ve simetrik cisimlerde simetri merkezindedir: çubuğun ortası, dikdörtgen levhanın köşegenlerinin kesişimi, kürenin merkezi. Halka ya da L biçimli bir levha gibi cisimlerde ise kütle merkezi cismin dışında, boşlukta olabilir.

xKM = m1x1 + m2x2 + …m1 + m2 + … yKM = Σm·yΣmDüzgün levhalarda kütle yerine alan kullanılabilir: her parçanın kendi merkezine o parçanın alanı yazılır.
Kütle merkezi iki parçanın merkezlerini birleştiren doğru üzerindedir ve alanı büyük olan alt parçaya daha yakındır. Bu L levhasında nokta, levhanın kendi üzerinde değil köşedeki boşluktadır.Görsel: Sınav Defteri

Ağırlık merkezi ve devrilme

Ağırlık merkezi, cismin her parçasına etki eden ağırlıkların bileşkesinin uygulandığı noktadır. Yer çekimi ivmesi cismin her yerinde aynıysa kütle merkeziyle çakışır. Çok yüksek bir yapıda g yukarı çıktıkça biraz azaldığı için üst katlar daha az ağırlık taşır ve ağırlık merkezi kütle merkezinin biraz altında kalır. Bir cisim, ağırlık merkezinden indirilen düşey çizgi tabanının (destek yüzeyinin) içinde kaldığı sürece devrilmez; ağırlık merkezi alçak ve taban geniş olan cisim daha kararlıdır.

Çözümlü örnek

x ekseni üzerinde x = 0'da 2 kg'lık, x = 5 m'de 3 kg'lık iki noktasal kütle vardır. Kütle merkezi nerededir?

  1. xKM = (2 · 0 + 3 · 5) ÷ (2 + 3) = 15 ÷ 5 = 3 m.
  2. Kütle merkezi ağır olan 3 kg'a daha yakın: ondan 2 m, 2 kg'dan 3 m uzakta.

Cevap: x = 3 m

Çözümlü örnek

Şekildeki L biçimli düzgün levhanın kütle merkezinin koordinatlarını bulunuz.

  1. Levhayı iki dikdörtgene böl: alt parça 6 × 2 (alan 12, merkez (3, 1)); sol parça 2 × 4 (alan 8, merkez (1, 4)).
  2. x = (12 · 3 + 8 · 1) ÷ 20 = 2,2; y = (12 · 1 + 8 · 4) ÷ 20 = 2,2.
  3. (2,2; 2,2) noktası x > 2 ve y > 2 olduğu için levhanın dışında, köşedeki boşluktadır.

Cevap: (2,2; 2,2), levhanın dışında

✔ Doğru

  • Kütle merkezi iki kütle arasını kütlelerle ters orantılı böler.
  • Ağır olan kütle merkezine daha yakındır.
  • Düzgün türdeş çubuğun kütle merkezi orta noktasıdır.

✘ Sık yapılan hata

  • Kütle merkezinin her zaman cismin üzerinde olduğunu sanmak (halka).
  • Kütle merkezini hafif kütleye yakın koymak.
  • Düzgün çekim alanında kütle merkezi ile ağırlık merkezini ayrı noktalar sanmak.
Akılda kalsın: Kütle merkezi bir terazinin denge noktası gibidir: iki kütle arasındaki uzaklığı kütlelerle ters orantılı böler. Ağır olan merkeze yakın, hafif olan uzak durur.
Sınavda

Nasıl sorulurKareli düzlemde verilen levha ya da çubuk sistemlerinin kütle merkezi sorulur; bir parça kesilip başka yere yapıştırılınca kütle merkezinin hangi yöne kayacağı yorumlatılır.

TuzakKütle merkezinin her zaman cismin üzerinde olduğunu sanmaktır. İkinci tuzak, kütle merkezini hafif kütleye yakın yerleştirmektir; uzaklıklar kütlelerle ters orantılıdır.

⇄Bilgi eşleştirme cisim → kütle merkezi

?Soru çöz

1 m uzunluğundaki ağırlığı önemsiz bir çubuğun bir ucunda 1 kg, öteki ucunda 4 kg'lık noktasal kütleler vardır. Sistemin kütle merkezi 1 kg'lık kütleden kaç cm uzaktadır?

✓ C. 1 kg'ı başlangıç alırsak x = (1 · 0 + 4 · 100) ÷ 5 = 80 cm; kütle merkezi ağır kütleye 20 cm uzaktadır. A uzaklığı ters yerleştirip hafif kütleye yakın koyar; B kütleleri hesaba katmadan ortayı alır; D 100'ü yalnız 4'e böler, toplam kütleyi kullanmaz.
HESAP · KALDIRAÇ

Kaldıraç ve çıkrık: kısa kolda büyük yük, uzun kolda küçük kuvvet

MEB 11. sınıf · Kuvvet ve hareket · AYT · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaTork nedir, bir kuvvetin döndürme etkisi neye bağlıdır?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

Tork, bir kuvvetin cismi bir eksen etrafında döndürme etkisidir: τ = F·d. Burada d, dönme ekseninin kuvvetin doğrultusuna olan dik uzaklığıdır (kuvvet kolu). Kuvvet, eksenden uygulama noktasına çizilen doğruyla θ açısı yapıyorsa τ = F·r·sin θ olur. Birimi N·m'dir; yönü sağ el kuralıyla bulunur.

Tork

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Kaldıraç ve çıkrık nasıl çalışır, kuvvetten kazanç nasıl hesaplanır?

Kısa cevap: Kaldıraç, bir destek noktası etrafında dönebilen çubuktur ve tork dengesiyle çalışır: kuvvet × kuvvet kolu = yük × yük kolu. Kuvvet kolu yük kolundan uzunsa kuvvetten kazanç sağlanır. Çıkrıkta aynı ilke dönen bir kol ve silindirle uygulanır: F·R = P·r. Basit makineler işten kazanç sağlamaz; kuvvetten kazanılan, yoldan kaybedilir.

Archimedes'e atfedilen söz şöyledir: “Bana bir dayanak noktası verin, Dünya'yı yerinden oynatayım.”

Basit makineler, bir işi daha küçük bir kuvvetle ya da daha uygun bir yönde yapmamızı sağlayan araçlardır. Kaldıraç bunların en eskisidir ve önceki konudaki tork dengesinin doğrudan uygulamasıdır. Destek noktasına göre kuvvetin torku yükün torkuna eşit olduğunda kaldıraç dengededir; kuvvet biraz artırılınca yük kalkar.

F·a = P·b çıkrık: F·R = P·r mekanik avantaj = PFa: kuvvet kolu, b: yük kolu (destek noktasına dik uzaklıklar). Çıkrıkta R kol uzunluğu, r silindirin yarıçapı.
Yük ortadaysa kuvvet kolu hep yük kolundan uzundur: kuvvetten kazanç vardır. Kuvvet ortadaysa kuvvet kolu kısadır: kuvvetten kaybedilir ama uç daha hızlı ve uzun yol alır.Görsel: Sınav Defteri

İşten kazanç yok

Kaldıraç ve çıkrıkta küçük kuvvet, büyük yükün torkunu dengeler; ama kuvvetin uygulandığı uç daha uzun bir yol alır. Sürtünme yoksa kuvvetin yaptığı iş, yük üzerinde yapılan işe eşittir: F·sF = P·sP. Bu, bütün basit makinelerin altın kuralıdır: kuvvetten kazanılan, yoldan kaybedilir. Somun anahtarı ve kapı kolu birer çıkrıktır; uzun kol, somunu döndüren silindirden daha büyük bir çember çizer.

Çözümlü örnek

Bir el arabasında 600 N'luk yükün ağırlık merkezi tekerlek milinden 0,4 m, eller ise 1,2 m uzaktadır. Arabayı kaldırmak için ellerle en az kaç N'luk düşey kuvvet uygulanmalıdır?

  1. Destek tekerlek mili; yük ortada (ikinci tür).
  2. F · 1,2 = 600 · 0,4 → F = 200 N.
  3. Mekanik avantaj 600 ÷ 200 = 3: yük üç kat kuvvetle kaldırıldı.

Cevap: 200 N

Çözümlü örnek

Bir kuyu çıkrığının kolu 50 cm, ipin sarıldığı silindirin yarıçapı 10 cm'dir. 400 N'luk dolu kova sabit hızla 2 m yukarı çekilecektir. Kola uygulanması gereken kuvvet ve elin aldığı yol nedir? (Sürtünme önemsiz)

  1. F · 50 = 400 · 10 → F = 80 N.
  2. Kol, silindirin 5 katı büyük çember çizer: el 2 · 5 = 10 m yol alır.
  3. Kontrol: 80 · 10 = 800 J = 400 · 2; iş değişmedi.

Cevap: 80 N; 10 m

✔ Doğru

  • Kaldıraçta denge: kuvvet × kuvvet kolu = yük × yük kolu.
  • Kuvvet kolu uzunsa kuvvetten kazanılır, yoldan kaybedilir.
  • Basit makineler işten kazanç sağlamaz.

✘ Sık yapılan hata

  • Basit makinelerin işten de kazanç sağladığını sanmak.
  • Kuvvet kolunu destekten değil yükten ölçmek.
  • Çıkrıkta F·R = G·r oranını ters kurmak.
Akılda kalsın: Uzun kol = küçük kuvvet, uzun yol. Hangi tür kaldıraç olursa olsun destek noktasından kollara bak: kuvvet kolu yük kolundan uzunsa kuvvetten kazanç, kısaysa kayıp vardır. İşten hiçbir zaman kazanç yoktur.
Sınavda

Nasıl sorulurGünlük hayattan bir aracın (el arabası, makas, anahtar, cımbız) dengedeki kuvveti, kaldıraç türü ya da mekanik avantajı sorulur; çıkrıkta kola uygulanan kuvvet ve kolun döndürülme sayısı istenir.

TuzakBasit makinelerin işten de kazanç sağladığını sanmaktır. İkinci tuzak, kuvvet kolunu destekten değil, yükten ölçmektir.

▭Boşluk doldurma

1,5 m'lik bir kaldıraçta destek, 800 N'luk yükün bulunduğu uca 0,3 m uzaktadır. Kuvvet öbür uca uygulanırsa kuvvet kolu m, yükü dengeleyen kuvvet N olur.

1,22000,3160

?Soru çöz

Aşağıdaki araçlardan hangisinde uygulanan kuvvet, araç ile tutulan ya da sıkıştırılan cisme etki eden kuvvetten büyüktür (kuvvetten kayıp vardır)?

✓ A. Cımbızda kuvvet ortada, uç kısımdaki tutma noktası destekten daha uzaktadır; kuvvet kolu kısa olduğu için kuvvetten kayıp vardır. B ve C yük ortada olan kaldıraçlardır, kuvvet kolu hep uzundur; D destek ortadadır ve sapları uzun olduğu için kuvvetten kazanç sağlar.
HESAP · MAKARA

Makaralar ve palanga: ip kaç parçaysa kuvvet o kadar bölünür

MEB 11. sınıf · Kuvvet ve hareket · AYT · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaFizikte iş nedir, hangi durumlarda iş yapılmaz?Bağlantılı konudan (İş, enerji ve güç). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Fizikte iş, bir kuvvetin uygulandığı cismi kendi doğrultusunda yer değiştirmesidir: W = F·x. Birimi joule'dür (J = N·m) ve iş skalerdir. Kuvvet uygulandığı hâlde cisim yer değiştirmiyorsa ya da kuvvet hareket yönüne dikse fiziksel iş yapılmaz. Kuvvet hareketin tersine ise yaptığı iş negatiftir; sürtünmenin yaptığı iş böyledir.

Fiziksel iş

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Sabit ve hareketli makara arasındaki fark nedir, palangada kuvvet nasıl hesaplanır?

Kısa cevap: Sabit makara kuvvetten kazanç sağlamaz, yalnız kuvvetin yönünü değiştirir: F = P. Hareketli makara yükü iki ip parçasıyla taşıdığı için kuvveti yarıya indirir: F = (P + makara ağırlığı) / 2, ama ip iki kat çekilir. Palangada yükü taşıyan ip parçası sayısı n ise F = (P + hareketli makaraların ağırlığı) / n olur.

İnşaatta tek bir işçi, birkaç makaradan geçirdiği iple kendinden ağır bir yükü kaldırabilir; bedeli, metrelerce ip çekmektir.

Makara, çevresinde ip dolanan ve bir eksen etrafında dönen tekerdir. Sabit makaranın ekseni yerinden oynamaz: ipin bir ucuna yük, öbür ucuna kuvvet uygulanır; iki kol eşit olduğu için kuvvet yüke eşittir. Yararı, yukarı kaldırmayı aşağı çekmeye çevirmesidir. Hareketli makara yükle birlikte yükselir; yükü iki ip parçası taşır, her biri yükün yarısını çeker.

sabit: F = P hareketli: F = P + Pm2 palanga: F = P + ΣPmnn: hareketli kısmı taşıyan ip parçası sayısı. Yük h kadar yükselirken ip n·h kadar çekilir.
Hareketli makarada yükü taşıyan iki ip parçası vardır: tavana bağlı olan ve senin çektiğin. Her biri yükün yarısını taşır.Görsel: Sınav Defteri

Palanga: makaraları birleştirmek

Palanga, sabit ve hareketli makaraların bir arada kullanıldığı düzenektir. Kuvveti bulmanın en güvenli yolu, hareketli makara grubunu çevreleyen hayalî bir kutu çizip bu kutuya yukarı doğru giren ip parçalarını saymaktır. Aynı ipten geçtikleri için her parçadaki gerilme aynıdır ve F'ye eşittir. Hareketli makaraların ağırlığı da yüke eklenir.

Çözümlü örnek

20 N ağırlığındaki hareketli makarayla 300 N'luk yük sabit hızla kaldırılıyor. Uygulanan kuvvet ne kadardır? Yükü 1 m yükseltmek için ip kaç m çekilmelidir?

  1. Makara yükle birlikte kalkar: F = (300 + 20) ÷ 2 = 160 N.
  2. İki ip parçası 1'er m kısalır: ip 2 m çekilir.

Cevap: 160 N; 2 m

Çözümlü örnek

Hareketli makara grubunu 4 ip parçasının taşıdığı bir palangayla 800 N'luk yük kaldırılıyor. Hareketli makaraların toplam ağırlığı 40 N'dur. Kuvvet ne kadardır? Yük 0,5 m yükselirken ip ne kadar çekilir?

  1. F = (800 + 40) ÷ 4 = 210 N.
  2. İp 4 · 0,5 = 2 m çekilir.

Cevap: 210 N; 2 m

✔ Doğru

  • Sabit makara yalnız yön değiştirir: F = G.
  • Hareketli makarayı taşıyan iki ip varsa F = G/2 (makara ağırlıksızsa).
  • Hareketli kısmı n ip taşıyorsa F = yük/n, ip n kat çekilir.

✘ Sık yapılan hata

  • Sabit makaranın da kuvveti azalttığını sanmak.
  • Hareketli makaranın kendi ağırlığını yüke eklemeyi unutmak.
  • Kuvvetten kazanırken ipin de daha az çekildiğini sanmak.
Akılda kalsın: Hareketli kısmı taşıyan ipleri say. n parça varsa kuvvet n'e bölünür, ip n kat çekilir. Sabit makara hesaba girmez; yalnız yön değiştirir.
Sınavda

Nasıl sorulurSabit ve hareketli makaraların birlikte kullanıldığı düzeneklerde dengedeki kuvvet ya da ipin çekilme miktarı sorulur; farklı düzeneklerdeki kuvvetler sıralanır.

TuzakSabit makaranın da kuvveti azalttığını sanmaktır. İkinci tuzak, hareketli makaranın kendi ağırlığını yüke eklemeyi unutmaktır.

↕Sıralama 120 N'luk yük: gereken kuvvet küçükten büyüğe

  1. Sabit makara
  2. Ağırlığı önemsiz hareketli makara
  3. 4 ip parçalı palanga (makaralar ağırlıksız)
  4. 40 N ağırlığında hareketli makara

?Soru çöz

Ağırlığı önemsiz hareketli bir makarayla 400 N'luk yük sabit hızla 3 m yükseltiliyor. Uygulanan kuvvet ve ipin çekildiği uzunluk sırasıyla nedir?

✓ C. İki ip parçası yükü paylaşır: F = 200 N; her parça 3 m kısalacağı için ip 6 m çekilir (200 · 6 = 400 · 3). A kuvvetten kazancı görür ama yoldan kaybı unutur; B makarayı sabit makara gibi düşünür; D yolu da kuvvet gibi yarıya indirir, işten kazanç varmış gibi davranır.
HESAP · VERİM

Eğik düzlem, vida, kasnak ve dişli: basit makinelerde verim

MEB 11. sınıf · Kuvvet ve hareket · AYT · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaEğik düzlemde cismin ivmesi nasıl bulunur, ağırlık hangi bileşenlere ayrılır?Bağlantılı konudan (Sabit ivmeli hareket). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Eğim açısı θ olan düzlemde ağırlık iki bileşene ayrılır: düzleme paralel m·g·sin θ cismi aşağı çeker, düzleme dik m·g·cos θ ise yüzeye bastırır ve N'ye eşittir. Sürtünmesiz eğik düzlemde ivme a = g·sin θ'dır ve kütleye bağlı değildir. Sürtünmeli düzlemde sürtünme kuvveti k·m·g·cos θ olur ve harekete zıt yöndedir.

Eğik düzlem

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Eğik düzlem, vida ve dişlilerde kuvvet nasıl hesaplanır, basit makinelerde verim nedir?

Kısa cevap: Sürtünmesiz eğik düzlemde yük P, h yüksekliğine L uzunluğundaki yoldan çıkarılırken F·L = P·h olur. Vida, bir silindire sarılmış eğik düzlemdir: F·2πR = P·a (a: vida adımı). Kayışla bağlı kasnaklarda ve dişlilerde yarıçap (ya da diş sayısı) ile devir sayısı ters orantılıdır. Verim, alınan işin verilen işe oranıdır ve her zaman %100'den küçüktür.

Dağ yolları dümdüz tırmanmaz, kıvrıla kıvrıla çıkar; yol uzar, ama araçlar yokuşu çıkabilir.

Eğik düzlem, yükü dik kaldırmak yerine uzun ve eğimli bir yoldan çıkarmaktır. Sürtünme yoksa yapılan iş yükü h kadar kaldırma işine eşittir: F·L = P·h. Yol (L) uzadıkça kuvvet küçülür. Bu bağıntı, Sabit ivmeli hareket sayfasında gördüğümüz P·sin θ bileşeniyle aynı şeyi söyler, çünkü sin θ = h/L'dir.

Kutu, L uzunluğundaki yolda F kuvvetiyle çekilir; sonuçta h kadar yükselmiştir. L, h'nin kaç katıysa kuvvet ağırlığın o kadar kat küçüğüdür.Görsel: Sınav Defteri
F·L = P·h F·2πR = P·a r1·n1 = r2·n2 verim = alınan işverilen iş · 100Vida: R kolun ya da başın yarıçapı, a vida adımı (bir turda ilerleme). Kasnak ve dişlide n devir sayısı; dişlide r yerine diş sayısı da yazılabilir.

Kasnak, dişli ve verim

Kayışla bağlı iki kasnağın kenarları aynı sürede aynı uzunlukta kayış sarar; bu yüzden küçük kasnak daha çok tur atar. Düz kayışta kasnaklar aynı yönde, çapraz kayışta zıt yönde döner. Birbirine geçmiş dişlilerde her an aynı sayıda diş geçer; dişliler hep zıt yönde döner. Bisikletin pedalı ile arka tekerleği bu ilkeyle bağlanır.

Gerçek makinelerde sürtünme vardır; verilen işin bir kısmı ısıya dönüşür. Verim, makinenin yararlı işinin (yükü kaldırma) harcanan işe oranıdır. Hiçbir makine %100 verimli değildir; bu yüzden gerçek kuvvet ideal kuvvetten büyük çıkar.

Dönen basit makineler: neyi korur, neyi değiştirir?
MakineEşit olanDönme yönü
Aynı mile bağlı çarklardevir sayısıaynı
Düz kayışlı kasnaklaryarıçap × deviraynı
Çapraz kayışlı kasnaklaryarıçap × devirzıt
Birbirine geçmiş dişlilerdiş sayısı × devirzıt
Çözümlü örnek

500 N'luk bir sandık, uzunluğu 5 m olan eğik düzlemden 2 m yükseğe çıkarılacaktır. İdeal kuvvet nedir? Gerçekte 250 N'luk kuvvet gerekiyorsa verim yüzde kaçtır?

  1. İdeal: F · 5 = 500 · 2 → F = 200 N.
  2. Alınan iş 500 · 2 = 1000 J; verilen iş 250 · 5 = 1250 J.
  3. Verim 1000 ÷ 1250 = 0,8 → %80.

Cevap: 200 N; %80

Çözümlü örnek

Birbirine geçmiş K ve L dişlilerinden K'nin 20, L'nin 60 dişi vardır. K saat yönünde 30 tur dönerse L kaç tur, hangi yönde döner?

  1. Geçen diş sayısı eşit: 20 · 30 = 60 · nL → nL = 10 tur.
  2. Birbirine geçmiş dişliler zıt yönde döner: L saat yönünün tersine döner.

Cevap: 10 tur, saat yönünün tersine

✔ Doğru

  • Dişlilerde diş sayısı × devir sayısı sabittir.
  • Birbirine geçen dişliler ters yönde döner; düz kayış yönü değiştirmez.
  • Verim = yararlı iş ÷ harcanan iş; hep %100'den küçüktür.

✘ Sık yapılan hata

  • Devir sayısını diş sayısıyla doğru orantılı kurmak.
  • Birbirine geçmiş dişlilerin aynı yönde döndüğünü sanmak.
  • Çapraz kayışın dönme yönünü değiştirmediğini sanmak.
Akılda kalsın: Büyük çark yavaş, küçük çark hızlı döner. Dişliler her eşleşmede yön değiştirir; düz kayış değiştirmez. Verim hiçbir zaman %100'e ulaşmaz: gerçek kuvvet her zaman idealden büyüktür.
Sınavda

Nasıl sorulurEğik düzlemde ideal ve gerçek kuvvetten verim, vidada kola uygulanan kuvvet, dişli ya da kasnak sistemlerinde bir çarkın devir sayısı ve dönme yönü sorulur (en çok iki makineli sistemler).

TuzakDişli sisteminde devir sayısını diş sayısıyla doğru orantılı kurmaktır. İkinci tuzak, birbirine geçmiş dişlilerin aynı yönde döndüğünü sanmaktır. Verimi verilen işin alınan işe oranı diye ters kurmak da sık görülür.

▭Boşluk doldurma

Uzunluğu 4 m, yüksekliği 1 m olan eğik düzlemde 600 N'luk yükü çıkarmak için ideal kuvvet N'dur. Gerçekte 200 N gerekiyorsa düzeneğin verimi yüzde olur.

1507520080

?Soru çöz

Birbirine geçmiş K ve L dişlilerinden K'nin 12, L'nin 36 dişi vardır. K 9 tur döndüğünde L kaç tur döner ve dönme yönü K'ninkine göre nasıldır?

✓ B. Geçen diş sayıları eşit: 12 · 9 = 36 · n, n = 3 tur; birbirine geçmiş dişliler zıt yönde döner. A hem devir oranını ters kurar hem yönü aynı sanır; C devri doğru bulur ama dişlileri düz kayışlı kasnak gibi düşünür; D yönü doğru bulur ama büyük dişlinin daha hızlı döndüğünü sanır.

Karma tekrar

Önceki 3 sayfadan karışık 10 soru. Sınavdaki gibi konular karışık gelir; hangi konudan olduğunu çözümde görürsün. Birkaç gün sonra yeniden çöz.

?Soru 1

Durgun bir cisim üç parçaya ayrılıyor. İki parçanın momentumları birbirine dik ve büyüklükleri 6 kg·m/s ile 8 kg·m/s'dir. Üçüncü parçanın momentumu için ne söylenebilir?

✓ B. Toplam momentum sıfır kalmalı: üçüncü parça, ilk ikisinin bileşkesini (√(36 + 64) = 10) sıfırlayacak biçimde ona zıt gider. A dik momentumları skaler toplar; C onları sayı gibi çıkarır; D büyüklüğü doğru bulur ama korunumda toplamın sıfır olması gerektiğini unutur.Kaynak: Enerji ve momentum · İki boyutta momentum

?Soru 2

Yerden 30 m/s hızla düşey yukarı atılan bir cismin atıldıktan 4 s sonraki hızı ve yerden yüksekliği için ne söylenebilir? (g = 10 m/s², hava direnci yok)

✓ D. v = 30 − 40 = −10 m/s: 10 m/s ile iniyor; h = 30 · 4 − 5 · 16 = 40 m. A hızın işaretini yorumlamaz, cismin hâlâ çıktığını sanır; B 3 s'de ulaşılan tepe yüksekliğini (45 m) 4. saniyeye taşır; C ivmeyi ilk hızla aynı yönde alıp 30 + 40 yazar.Kaynak: Atış hareketleri · Yukarı doğru düşey atış

?Soru 3

Yatay ve sürtünmeli bir zeminde v hızıyla kaymaya başlayan blok x yolunu alıp duruyor. Aynı blok aynı zeminde 2v hızıyla kaymaya başlasaydı kaç x yol alıp dururdu?

✓ D. Durma yolu kinetik enerjiyle orantılıdır: ½mv² = fs·x; hız iki kat → kinetik enerji dört kat → yol 4x. A yolun hızla doğru orantılı olduğunu sanır; B kökü ters tarafa koyar; C hızın küpüyle orantılı düşünür.Kaynak: Enerji ve momentum · Sürtünmeli yüzeyde enerji

?Soru 4

Limit hızla düşen bir paraşütçü paraşütünü açıyor. Paraşüt açıldıktan sonra yeni limit hıza ulaşıncaya kadar geçen sürede aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

✓ B. Kesit alanı artınca direnç ağırlığı geçer; net kuvvet ve ivme yukarı döner, hız yeni limit değere kadar azalır. A paraşüt açılmadan önceki hızlanma evresini anlatır; C yalnız limit hızda geçerlidir, geçiş sürecinde değil; D hızın azalmasını yön değişimiyle karıştırır, hız hâlâ aşağı yönlüdür.Kaynak: Sabit ivmeli hareket · Serbest düşme ve limit hız

?Soru 5

Durgun hâldeki 4 kg'lık bir tüfekten 20 g kütleli mermi 400 m/s hızla çıkıyor. Tüfeğin geri tepme hızı kaç m/s'dir?

✓ A. 0 = 0,02 · 400 + 4 · v → v = −2 m/s: tüfek 2 m/s ile geri teper. B 20 g'ı 0,2 kg'a çevirir (10 kat büyük); C 0,002 kg'a çevirir (10 kat küçük); D merminin momentumunu (8 kg·m/s) tüfeğin hızı sanır, kütleye bölmeyi unutur.Kaynak: Enerji ve momentum · Çarpışma ve patlama (bir boyut)

?Soru 6

4 kg kütleli bir cismin hızı, üzerine etki eden net kuvvet etkisiyle aynı doğrultuda 5 m/s'den 15 m/s'ye çıkıyor. Net kuvvetin yaptığı iş kaç J'dür?

✓ B. W = ½ · 4 · (15² − 5²) = 2 · 200 = 400 J. A hız farkının karesini alır, ½ · 4 · 10² (kareler farkı ile farkın karesi aynı değildir); C momentum değişimini (4 · 10) iş sanır; D ½ katsayısını unutur.Kaynak: Enerji ve momentum · İş ve iş-enerji teoremi

?Soru 7

Durgun hâlden harekete başlayan bir aracın hızı ilk 6 s'de düzgün olarak 12 m/s'ye çıkıyor, sonraki 2 s boyunca sabit kalıyor. Aracın 0–8 s aralığındaki yer değiştirmesi kaç metredir?

✓ C. v-t altındaki alan: üçgen ½ · 6 · 12 = 36 m, dikdörtgen 2 · 12 = 24 m; toplam 60 m. A bütün süreyi 12 m/s ile gidilmiş sayar (12 · 8); B yalnız hızlanma bölümünü alır; D ortalama hızı iki bölüm için de 6 m/s sanıp 6 · 8 yazar.Kaynak: Sabit ivmeli hareket · Grafikler ve grafik dönüşümü

?Soru 8

Yerden 80 m yükseklikte 30 m/s sabit hızla yatay uçan bir uçaktan bir paket bırakılıyor. Uçak hızını ve yüksekliğini koruduğuna göre paket yere çarptığı anda uçağa göre nerededir? (Hava direnci önemsiz)

✓ A. Paket bırakıldığı anda uçağın 30 m/s yatay hızına sahiptir ve yatayda ivmesi yoktur; uçakla aynı yatay yolu alır, hep onun altında kalır. B paketin yatay hızının sıfır olduğunu sanıp düz aşağı düştüğünü düşünür (30 · 4 = 120); C yönü de ters kurar; D yatay hızın yarıya indiğini varsayar.Kaynak: Atış hareketleri · Yatay atış

?Soru 9

Yatay zeminde duran 6 kg'lık bir kutu ile zemin arasındaki statik sürtünme katsayısı 0,5, kinetik sürtünme katsayısı 0,4'tür. Kutuya 20 N'luk yatay kuvvet uygulanırsa kutuya etki eden sürtünme kuvveti kaç N olur? (g = 10 m/s²)

✓ C. En büyük statik sürtünme 0,5 · 60 = 30 N; 20 N bu sınırı aşmadığı için kutu kıpırdamaz ve sürtünme kuvveti uygulanan kuvvete eşit olur: 20 N. A sınır değeri her durumda etki ediyor sanır; B kutu kayıyormuş gibi kinetik sürtünmeyi hesaplar; D duran cisme sürtünme etki etmediğini düşünür.Kaynak: Sabit ivmeli hareket · Serbest cisim diyagramı ve sürtünme

?Soru 10

Bir köprüden 20 m/s hızla düşey aşağı atılan taş 3 s sonra suya çarpıyor. Köprünün sudan yüksekliği kaç metredir? (g = 10 m/s², hava direnci önemsiz)

✓ B. h = 20 · 3 + ½ · 10 · 3² = 60 + 45 = 105 m. A ilk hızı unutup serbest düşme gibi hesaplar; C yalnız ilk hızla alınan yolu (v₀·t) yazar, ivmenin katkısını atlar; D son hızı (50 m/s) bütün süre boyunca sabitmiş gibi süreyle çarpar.Kaynak: Atış hareketleri · Aşağı doğru düşey atış
+
Daha fazla soru çözmek ister misin?Fizik soruları uygulamaya ekleniyor; şimdilik diğer derslerin sorularını çözebilirsin. Yanlışların Hata Defteri'ne kaydedilir.
Soru çöz →