Basınç ve kaldırma kuvveti: katı, sıvı ve gaz basıncı, Bernoulli, Archimedes

Sıvı basıncının neden kabın şekline değil derinliğe bağlı olduğunu, çatıların neden uçtuğunu ve gemilerin neden yüzdüğünü şekillerle anlatıyoruz.

7 durakTYT · 10. sınıf
16 etkinlikeşleştir · sırala · doldur · çöz
0 / 16tamamlanan etkinlik
Sorularuygulamaya ekleniyor
KAVRAM · KATI BASINCI

Katı basıncı: aynı ağırlık, farklı iz

MEB 10. sınıf · Basınç ve kaldırma kuvveti · TYT · Okuma 6 dk · 3 etkinlik

Önce hatırlaKuvvet nedir, temas gerektiren ve gerektirmeyen kuvvetler ile dört temel kuvvet nelerdir?Bağlantılı konudan (Kuvvet ve Newton'ın hareket yasaları). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Kuvvet, bir cismin hızını, hareket yönünü ya da şeklini değiştirebilen itme veya çekme etkisidir; vektörel ve türetilmiş bir niceliktir, birimi newtondur (N) ve dinamometreyle ölçülür. Sürtünme, ip gerilmesi ve kaldırma kuvveti temas gerektirir; kütle çekim, elektriksel ve manyetik kuvvetler gerektirmez. Doğadaki dört temel kuvvet kütle çekim, elektromanyetik, güçlü nükleer ve zayıf nükleer kuvvettir.

Kuvvet ve temel kuvvetler

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Basınç nedir, katıların basıncı neye bağlıdır, basınç ile basınç kuvveti arasındaki fark nedir?

Kısa cevap: Basınç, birim yüzeye dik olarak etki eden kuvvettir: P = F/A; birimi pascal'dır (Pa = N/m²). Yüzeye dik etki eden toplam kuvvete basınç kuvveti denir. Katı bir cismin zemine uyguladığı basınç kuvveti ağırlığına eşittir; basıncı ise temas alanıyla ters orantılıdır. Katılar kendilerine uygulanan kuvveti aynen iletir, basıncı değil.

Karda botla yürüyen biri bata çıka ilerler; aynı kişi kar ayakkabısı giyince yüzeyde kalır, oysa ağırlığı hiç değişmemiştir.

Kuvvetin bir yüzeye etkisi yalnız büyüklüğüne değil, ne kadar alana yayıldığına da bağlıdır. Birim alana düşen dik kuvvet basınçtır; yüzeyin tamamına etki eden dik kuvvet ise basınç kuvvetidir. Masada duran bir tuğlanın basınç kuvveti, hangi yüzü üstünde durursa dursun ağırlığına eşittir; basıncı ise küçük yüzü üstündeyken büyüktür. Bu bölümde bağıntılar ilişkileri anlamak içindir; TYT'de basınç değerleri hesaplatılmaz, oran ve karşılaştırma sorulur.

P = FA 1 Pa = 1 N/m2Yatay zeminde duran katı için F = G (ağırlık). Alan yarıya inerse basınç iki katına çıkar.
Ağırlık aynı kaldıkça basınç kuvveti aynı kalır; temas alanı küçüldükçe basınç büyür.Görsel: Sınav Defteri

Basıncı artırmak istediğimizde alanı küçültürüz: bıçağı bileylemek, çivinin ucunu sivriltmek, kramponlar. Basıncı azaltmak istediğimizde alanı büyütürüz: kar ayakkabısı, traktörün geniş tekerleği, ağır yük kamyonlarının çok sayıda tekerleği, binaların geniş temelleri. Katılar kuvveti iletir: çekiçle çivinin başına vurulan kuvvet ucuna aynen ulaşır, ama ucun alanı çok küçük olduğu için oradaki basınç çok büyüktür.

Çözümlü örnek

Ağırlıkları eşit K ve L cisimlerinin zemine değen alanları A ve 2A'dır. Zemine uyguladıkları basınç kuvvetlerini ve basınçlarını karşılaştırınız.

  1. Basınç kuvveti ağırlığa eşit: FK = FL.
  2. Basınç alanla ters orantılı: K'nin alanı yarı, basıncı iki katı.

Cevap: basınç kuvvetleri eşit; P(K) = 2·P(L)

Çözümlü örnek

Bir çivinin başına çekiçle vuruluyor. Çivinin başına ve ucuna etki eden kuvvetler ile basınçları karşılaştırınız.

  1. Katı cisim kuvveti aynen iletir: uçtaki kuvvet baştakine eşittir.
  2. Ucun alanı başın alanından çok küçüktür.
  3. Aynı kuvvet küçük alana düştüğü için uçtaki basınç çok büyüktür; çivi tahtaya bu yüzden girer.

Cevap: kuvvetler eşit, uçtaki basınç çok büyük

✔ Doğru

  • P = F/A: aynı ağırlıkta alan küçüldükçe basınç artar.
  • Yatay zeminde basınç kuvveti cismin ağırlığına eşittir.
  • Batmamak için alan büyütülür (kar ayakkabısı), delmek için küçültülür.

✘ Sık yapılan hata

  • Taban alanı büyük cismin basınç kuvvetini de büyük sanmak.
  • Traktörün geniş tekerleğini basıncı artırmak için sanmak.
  • Çivinin iki ucundaki basınçları eşit saymak; katı kuvveti iletir, basıncı değil.
Akılda kalsın: Kuvvet ne kadar, basınç nereye ne kadar yoğun sorusunun cevabıdır. Katı kuvveti taşır; basıncı alan belirler. Batmamak için alanı büyüt, delmek için küçült.
Sınavda

Nasıl sorulurAynı cismin farklı yüzleri üstünde basınçları, üst üste konan cisimlerin zemine basıncı ve basıncı artıran-azaltan günlük uygulamalar sorulur.

TuzakTaban alanı büyük cismin basınç kuvvetinin de büyük olduğunu sanmaktır; ağırlık aynıysa basınç kuvveti aynıdır. İkinci tuzak, traktörün geniş tekerleğini basıncı artırmaya yönelik sanmaktır. Çivinin başındaki basınç ucundakine eşit değildir; eşit olan kuvvettir.

↕Sıralama 5×10×20 cm tuğla, küçükten büyüğe basınç

  1. Tek tuğla, 5×10 cm'lik yüzü üzerinde
  2. Tek tuğla, 10×20 cm'lik yüzü üzerinde
  3. İki tuğla üst üste, 5×10 cm'lik yüz üzerinde
  4. Tek tuğla, 5×20 cm'lik yüzü üzerinde

?Soru çöz

Ağırlıkları eşit K ve L cisimlerinin yatay zemine değen yüzey alanları sırasıyla A ve 2A'dır. Cisimlerin zemine uyguladığı basınç kuvvetleri (F) ve basınçlar (P) için aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

✓ B. Basınç kuvveti ağırlığa eşittir, eşit; basınç alanla ters orantılı, K'ninki iki katı. A alanın basınca etkisini unutur; C alanı büyük cismin kuvvetini büyük sanır; D alanın etkisini kuvvete de taşır, oysa kuvvet ağırlıktır ve alana bağlı değildir.

?Soru çöz oran

Aynı maddeden yapılmış türdeş, dik silindir biçimli K ve L cisimleri yatay zeminde duruyor. K'nin yüksekliği h, taban alanı A; L'nin yüksekliği 3h, taban alanı 2A'dır. Cisimlerin zemine uyguladığı basınçların oranı P(K)/P(L) kaçtır?

✓ D. Türdeş dik silindirde G = d·A·h·g olduğundan P = G/A = h·d·g; taban alanı sadeleşir. P(K)/P(L) = h/3h = 1/3. A ağırlıklar oranını (A·h)/(2A·3h) = 1/6 basınç oranı sanır; B ağırlığın alanla büyüdüğünü unutup h/A oranlarını böler (2/3); C yalnız alana bakıp alanı küçük olanın basıncını 2 kat sanır.
KAVRAM · SIVI BASINCI

Sıvı basıncı: derinliğe bakar, kabın şekline bakmaz

MEB 10. sınıf · Basınç ve kaldırma kuvveti · TYT · Okuma 6 dk · 3 etkinlik

Önce hatırlaKütle ve hacim nedir, birim dönüşümleri ve hacim hesapları nasıl yapılır?Bağlantılı konudan (Madde ve özellikleri). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Kütle, bir cisimdeki madde miktarıdır; SI birimi kilogramdır ve cismin bulunduğu yere göre değişmez. Hacim, maddenin uzayda kapladığı yerdir; SI birimi metreküptür. 1 L = 1 dm³ = 1000 cm³ = 1000 mL ve 1 ton = 1000 kg'dır. Düzgün cisimlerin hacmi formülle, düzensiz cisimlerin hacmi taşırma kabıyla bulunur.

Kütle, hacim ve birimler

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Sıvı basıncı neye bağlıdır, kabın şekli sıvı basıncını etkiler mi?

Kısa cevap: Durgun bir sıvının bir noktada oluşturduğu basınç, o noktanın sıvı yüzeyinden derinliğine, sıvının özkütlesine ve yer çekimi ivmesine bağlıdır: P = h·d·g. Sıvı basıncı kabın şekline ve tabanın alanına bağlı değildir; aynı derinlikteki noktalarda her yönde aynıdır. Kabın tabanına etki eden basınç kuvveti ise basınç ile taban alanının çarpımıdır.

Barajların duvarı tabana doğru kalınlaşır: suyun duvarı en çok ittiği yer, en derindeki noktadır.

Bir sıvının içindeki bir noktaya, üstündeki sıvı sütununun ağırlığı biner. Sütun ne kadar uzunsa (derinlik) ve sıvı ne kadar yoğunsa (özkütle) basınç o kadar büyüktür. Sütunun genişliği sonucu değiştirmez: geniş sütunun ağırlığı büyüktür ama o ağırlık da geniş bir alana dağılır. Bu yüzden şekilleri farklı kaplar aynı sıvıyla aynı yüksekliğe kadar doldurulursa tabanlardaki sıvı basınçları eşittir. Dalgıçların derine indikçe kulaklarında basınç hissetmesi, su depolarının yükseğe kurulması da bu ilişkiyle açıklanır.

Psıvı = h · d · g Ftaban = P · Atabanh: noktanın sıvı yüzeyinden derinliği (kabın tabanından yüksekliği değil). TYT'de bu bağıntılarla oran kurulur.
Genişleyen kapta sıvı çok, daralan kapta az; ama tabandaki basıncı yalnız derinlik ve sıvının cinsi belirler.Görsel: Sınav Defteri
Çözümlü örnek

Bir kaptaki suyun içinde K noktası 10 cm, L noktası 30 cm derinliktedir. Bu noktalardaki sıvı basınçlarının oranı P(L)/P(K) kaçtır?

  1. Aynı sıvı: d ve g aynı; basınç derinlikle doğru orantılı.
  2. 30 ÷ 10 = 3.

Cevap: 3

Çözümlü örnek

X sıvısının özkütlesi Y'ninkinin 2 katıdır. X'te h derinliğindeki bir nokta ile Y'de 2h derinliğindeki bir noktanın sıvı basınçlarını karşılaştırınız.

  1. X: h · 2d · g = 2hdg.
  2. Y: 2h · d · g = 2hdg.
  3. Çarpımlar eşit: basınçlar eşit.

Cevap: eşit

✔ Doğru

  • P = h·d·g: derinliğe, sıvının özkütlesine ve g'ye bağlıdır.
  • Kabın biçimi ve sıvı miktarı basıncı değiştirmez.
  • Basınç kuvveti = basınç × taban alanı.

✘ Sık yapılan hata

  • Sıvı basıncını kabın biçimine bağlamak.
  • Basınç ile basınç kuvvetini karıştırmak.
  • Derinliği kabın tabanından ölçmek; h sıvı yüzeyinden aşağı ölçülür.
Akılda kalsın: Sıvı basıncı h·d·g: derinlik, özkütle, yer çekimi. Kabın biçimi, tabanın genişliği, sıvının toplam miktarı bu çarpımda yok. Basınç kuvvetinde ise taban alanı vardır.
Sınavda

Nasıl sorulurFarklı biçimli kaplarda taban basınçları, iki farklı sıvıda basınç karşılaştırması, bileşik kaplar ve kaba sıvı eklenince basıncın nasıl değiştiği sorulur.

TuzakSıvı basıncının kabın biçimine ya da yüzey alanına bağlı olduğunu sanmaktır. İkinci tuzak, basınç ile basınç kuvvetini karıştırmaktır: tabanları farklı kaplarda basınçlar eşit olsa da basınç kuvvetleri farklı olabilir. Derinliği tabandan değil yüzeyden ölç.

Sınavda işaretlesoru basıncı mı, basınç kuvvetini mi istiyor, altını çiz; basınç kuvvetinde taban alanı da girer.

▭Boşluk doldurma

Bir sıvıda derinlik 3 katına çıkarsa sıvı basıncı katına çıkar. Özkütlesi 2 katı olan başka bir sıvıda aynı derinlikteki basınç katıdır.

3294

?Soru çöz

Taban alanları eşit; biri yukarı doğru genişleyen, biri silindir, biri yukarı doğru daralan üç kap aynı sıvıyla aynı yüksekliğe kadar dolduruluyor. Kapların tabanlarına etki eden sıvı basınçları için ne söylenebilir?

✓ C. Basınç yalnız derinlik, özkütle ve g'ye bağlıdır; üçü aynıdır. A sıvı miktarı çok olan kabın basıncını büyük sanır; B dar boğazın basıncı “sıkıştırdığını” düşünür; D sıvı basıncını sıvının toplam ağırlığına bağlar, oysa basınç miktara bağlı değildir.

?Soru çöz oran

K kabında özkütlesi d olan bir sıvı 3h yüksekliğinde, L kabında özkütlesi 2d olan bir sıvı h yüksekliğindedir. Kapların taban alanları sırasıyla A ve 3A'dır. Taban basınçlarının oranı P(K)/P(L) ve tabana etki eden basınç kuvvetlerinin oranı F(K)/F(L) nedir?

✓ A. P = h·d·g: P(K) = 3h·d·g, P(L) = h·2d·g, oran 3/2. F = P·A: (3/2) · (A/3A) = 1/2. B özkütleyi hesaba katmaz (3h/h = 3, kuvvette 3 · 1/3 = 1); C alan oranını ters alır ((3/2) · 3); D basınç kuvvetini basınçla aynı sanıp taban alanını unutur.
DENEY · AÇIK HAVA BASINCI

Açık hava basıncı: Torricelli'nin cıva sütunu

MEB 10. sınıf · Basınç ve kaldırma kuvveti · TYT · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaKütle ile ağırlık arasındaki fark nedir, ağırlık nasıl hesaplanır?Bağlantılı konudan (Kuvvet ve Newton'ın hareket yasaları). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Ağırlık, bir cisme etki eden yer çekimi kuvvetidir: G = m·g. Yer çekimi ivmesi Dünya yüzeyinde yaklaşık 9,8 m/s²'dir (sorularda 10 alınır); kutuplarda ekvatordan biraz büyüktür, yükseldikçe azalır, Ay'da yaklaşık altıda biridir. Bu yüzden ağırlık yere göre değişir, kütle değişmez. Ağırlık dinamometreyle, kütle eşit kollu teraziyle ölçülür.

Ağırlık ve yer çekimi ivmesi

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Açık hava basıncı nedir, Torricelli deneyi neyi gösterir, basınç ölçen aletler nelerdir?

Kısa cevap: Atmosferi oluşturan havanın ağırlığından doğan basınca açık hava basıncı denir; deniz seviyesinde 76 cm yüksekliğindeki cıva sütununun basıncına eşittir ve yükseldikçe azalır. Torricelli deneyinde cıva sütununun yüksekliği yalnız açık hava basıncına bağlıdır; borunun kesitine ve eğimine bağlı değildir. Barometre açık hava basıncını, manometre kapalı kaptaki gaz basıncını ölçer.

Üzerimizde kilometrelerce kalınlıkta bir hava okyanusu var ve her metrekaremize yaklaşık on ton kütleli bir cisim kadar bastırıyor; içimizdeki basınç da dışarıyı dengelediği için bunu hissetmeyiz.

1643'te Evangelista Torricelli, bir ucu kapalı uzun cam boruyu cıvayla doldurup ağzı kapalıyken cıva dolu bir kaba ters çevirdi. Borudaki cıva bir miktar indi ve kaptaki yüzeyden yaklaşık 76 cm yüksekte durdu; üstünde neredeyse boşluk kaldı. Sütunu tutan şey, kaptaki cıva yüzeyine bastıran açık hava basıncıdır. Sütunun yüksekliği borunun ne kadar kalın olduğuna ya da eğilip eğilmediğine bağlı değildir; eğik boruda cıva daha uzun yol alır ama dikey yüksekliği aynı kalır. Cıva kullanılmasının nedeni özkütlesinin büyük olmasıdır; aynı deney suyla yapılsaydı yaklaşık 10 m'lik bir boru gerekirdi.

Açık hava basıncı kaptaki cıva yüzeyine bastırır ve borudaki sütunu dengeler. Boru kalınlaşsa ya da eğilse de dikey yükseklik değişmez; yalnız yerin yüksekliği ve hava koşulları değiştirir.Görsel: Sınav Defteri

Basınç ölçen aletler ve basıncın hâl değişimine etkisi

Basınçla çalışan ölçüm aletleri
AletNe ölçer?
Barometreaçık hava basıncı (hava tahmini)
Altimetreaçık hava basıncındaki azalmadan yüksekliği (uçak, dağcılık)
Manometrekapalı kaptaki gazın basıncı (tüp, lastik)
Batimetresıvı basıncından deniz ve göl derinliği

Basınç hâl değişimini de etkiler. Yükseklere çıkıldıkça açık hava basıncı azalır ve su daha düşük sıcaklıkta kaynar; dağda yemek bu yüzden geç pişer. Düdüklü tencere içindeki basıncı artırır, suyun kaynama sıcaklığını yükseltir; yemek daha yüksek sıcaklıkta çabuk pişer. Buz ise basınç altında daha düşük sıcaklıkta erir. Torricelli borusundaki cıvanın yükselmesi kılcallık değildir: kılcallık sıvı ile boru arasındaki yapışmadan, Torricelli sütunu ise açık hava basıncından kaynaklanır.

Çözümlü örnek

Deniz seviyesinde yapılan Torricelli deneyinde boru eğiliyor, sonra daha kalın bir boruyla tekrarlanıyor, en sonda deney yüksek bir dağda yapılıyor. Cıva sütununun dikey yüksekliği hangi durumda değişir?

  1. Eğmek: cıva boruda daha uzun yol alır, dikey yükseklik 76 cm kalır.
  2. Kalın boru: basınç sütunun kesitine bağlı değildir; yükseklik değişmez.
  3. Dağda açık hava basıncı küçüktür; sütun kısalır.

Cevap: yalnız dağda (kısalır)

Çözümlü örnek

Bir dağcı 3000 m yükseklikte suyun 100 °C'den daha düşük bir sıcaklıkta kaynadığını görüyor. Nedenini ve düdüklü tencerenin bu soruna nasıl çözüm olduğunu açıklayınız.

  1. Yükseklikte açık hava basıncı düşüktür; suyun kaynama sıcaklığı basınç azalınca düşer.
  2. Düdüklü tencere kapalıdır; içindeki buhar basıncı artırır.
  3. Artan basınç kaynama sıcaklığını yükseltir; yemek daha sıcak suda pişer.

Cevap: basınç düşük → kaynama sıcaklığı düşük; düdüklü tencere basıncı artırır.

✔ Doğru

  • Deniz seviyesinde açık hava basıncı 76 cmHg'dir.
  • Torricelli sütunu borunun kesitine ve eğimine bağlı değildir.
  • Yükseldikçe açık hava basıncı ve kaynama sıcaklığı azalır.

✘ Sık yapılan hata

  • Kalın ya da eğik boruda sütun yüksekliğinin değiştiğini sanmak.
  • Düdüklü tencerenin kaynama sıcaklığını düşürdüğünü sanmak.
  • Barometre ile manometreyi karıştırmak.
Akılda kalsın: Torricelli sütununu yalnız hava değiştirir: borunun kalınlığı, eğimi, kaptaki cıva miktarı değiştirmez. Barometre havayı, manometre kapalı kabı, altimetre yüksekliği, batimetre derinliği ölçer.
Sınavda

Nasıl sorulurTorricelli deneyinde sütun yüksekliğini değiştiren değişkenler, basınç ölçen aletlerin işlevleri ve basıncın kaynama sıcaklığına etkisi sorulur.

TuzakBorunun kesiti büyüdükçe ya da boru eğildikçe sütun yüksekliğinin değiştiğini sanmaktır. İkinci tuzak, düdüklü tencerenin kaynama sıcaklığını düşürdüğünü sanmaktır; yükseltir. Torricelli'de cıva özkütlesi büyük olduğu için seçilir; kaynama sıcaklığı ya da yüzey gerilimi yüzünden değil.

⇄Bilgi eşleştirme alet → ölçtüğü

?Soru çöz

Torricelli deneyinde borudaki cıva sütununun dikey yüksekliğini aşağıdakilerden hangisi değiştirir?

✓ A. Sütunu açık hava basıncı tutar; yükseklerde bu basınç azalır, sütun kısalır. B sıvı basıncının kesite bağlı olduğu yanılgısıdır; C eğik borudaki uzun cıva yolunu dikey yükseklikle karıştırır; D kaptaki cıva miktarının dengeyi değiştirdiğini sanır.
KURAL · PASCAL İLKESİ

Pascal ilkesi: basınç her yöne aynen iletilir

MEB 10. sınıf · Basınç ve kaldırma kuvveti · TYT · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaBasınç nedir, katıların basıncı neye bağlıdır, basınç ile basınç kuvveti arasındaki fark nedir?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

Basınç, birim yüzeye dik olarak etki eden kuvvettir: P = F/A; birimi pascal'dır (Pa = N/m²). Yüzeye dik etki eden toplam kuvvete basınç kuvveti denir. Katı bir cismin zemine uyguladığı basınç kuvveti ağırlığına eşittir; basıncı ise temas alanıyla ters orantılıdır. Katılar kendilerine uygulanan kuvveti aynen iletir, basıncı değil.

Katı basıncı

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Pascal ilkesi nedir, hidrolik sistemler nasıl çalışır, kapalı kaptaki gaz basıncı neye bağlıdır?

Kısa cevap: Kapalı bir kaptaki sıvıya dışarıdan uygulanan basınç, sıvının her noktasına ve kabın her yüzeyine aynen iletilir; buna Pascal ilkesi denir. Sıvılar kuvveti değil basıncı iletir. Hidrolik fren, kriko ve berber koltuğu bu ilkeyle çalışır: küçük pistona uygulanan küçük kuvvet, büyük pistonda büyük bir kuvvet oluşturur. Kapalı kaptaki gazın basıncı sıkıştırılınca ve ısıtılınca artar.

Bir otomobili tek elle kaldırmak mümkündür; yeter ki araya sıvı dolu bir kriko girsin.

Katılar kuvveti iletir; kapalı kaptaki sıvılar ise basıncı iletir. Blaise Pascal, kapalı bir kaptaki sıvının bir yerine uygulanan basıncın sıvının her noktasında aynı miktarda arttığını gösterdi. Hidrolik bir sistemde küçük ve büyük iki piston aynı sıvıyla bağlıdır. Küçük pistona uygulanan kuvvet orada bir basınç oluşturur; bu basınç büyük pistona aynen ulaşır. Büyük pistonun alanı geniş olduğu için aynı basınç orada çok daha büyük bir kuvvet doğurur. Bu konuda Pascal ilkesiyle ve gaz basıncıyla hesap yapılmaz; ilişki yorumlanır.

İki pistondaki basınç aynıdır; alanı büyük pistonda kuvvet de büyüktür. Kazanılan kuvvet, küçük pistonun daha uzun yol almasıyla ödenir.Görsel: Sınav Defteri

Gazların basıncı

Gaz tanecikleri sürekli hareket edip kabın çeperlerine çarpar; bu çarpmalar gaz basıncını oluşturur. Kapalı bir kaptaki gaz sıkıştırılırsa birim alana daha sık çarpma olur, basınç artar; ısıtılırsa tanecikler hızlanır, basınç yine artar. Güneşte kalan kapalı bir pet şişenin gerilmesi, sıcak havada araba lastiklerinin basıncının yükselmesi bu yüzdendir. Kapalı kaptaki gazın basıncı açık hava basıncına eşit olmak zorunda değildir.

Çözümlü örnek

Hidrolik bir krikoda küçük pistona kuvvet uygulanıyor. Büyük pistondaki basınç ve kuvvet küçük pistondakilerle nasıl karşılaştırılır?

  1. Pascal ilkesi: basınç sıvının her yerine aynen iletilir; iki pistonda basınç eşittir.
  2. Kuvvet = basınç × alan; büyük pistonun alanı büyük olduğu için kuvvet de büyüktür.

Cevap: basınçlar eşit, büyük pistondaki kuvvet büyük

Çözümlü örnek

Ağzı sıkıca kapatılmış, içinde hava olan bir pet şişe güneşte bırakılıyor; akşam serin bir yere konuyor. İçindeki hava basıncı nasıl değişir?

  1. Güneşte hava ısınır, tanecikler hızlanır; çeperlere çarpma artar, basınç yükselir, şişe gerilir.
  2. Serinde hava soğur, tanecikler yavaşlar; basınç düşer, şişe hafifçe büzülebilir.

Cevap: ısınınca artar, soğuyunca azalır.

✔ Doğru

  • Kapalı kaptaki sıvı, basıncı her yöne aynen iletir.
  • Hidrolik kaldıraçta büyük pistona büyük kuvvet düşer.
  • Kuvvetten kazanılan, yoldan kaybedilir.

✘ Sık yapılan hata

  • Sıvıların kuvveti aynen ilettiğini sanmak.
  • Uçak kanadının kaldırılmasını Pascal ilkesine bağlamak.
  • Hidrolik sistemin enerjiden de kazandırdığını sanmak.
Akılda kalsın: Katı kuvveti, kapalı kaptaki sıvı basıncı iletir. Hidrolik sistemde kuvvetten kazanılır, yoldan kaybedilir; enerji bedava değildir.
Sınavda

Nasıl sorulurPascal ilkesiyle çalışan sistemler (hidrolik fren, kriko, berber koltuğu) diğer basınç olaylarından ayırt ettirilir; iki pistondaki basınç ve kuvvet karşılaştırılır.

TuzakSıvıların kuvveti aynen ilettiğini sanmaktır; aynen iletilen basınçtır. İkinci tuzak, uçak kanadının kaldırmasını ya da sandalın yüzmesini Pascal ilkesine bağlamaktır: biri Bernoulli, diğeri kaldırma kuvvetidir.

▭Boşluk doldurma

Kapalı kaptaki sıvıya uygulanan her yöne aynen iletilir; buna ilkesi denir. Hidrolik krikoda büyük pistona etki eden kuvvet küçük pistondakinden .

basınçPascalbüyüktürkuvvetBernoulli

?Soru çöz

Aşağıdakilerden hangisi Pascal ilkesinin bir uygulamasıdır?

✓ D. Fren pedalına uygulanan basınç fren hidroliğiyle tekerleklerdeki pistonlara aynen iletilir. A akışkan hızıyla ilgili Bernoulli ilkesidir; B ve C kaldırma kuvvetiyle açıklanır (balonda havanın kaldırma kuvveti), basıncın iletilmesiyle değil.
KURAL · BERNOULLİ

Bernoulli ilkesi: hızlı akan akışkanın basıncı düşer

MEB 10. sınıf · Basınç ve kaldırma kuvveti · TYT · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaSürat ile hız arasındaki fark nedir, ortalama hız nasıl hesaplanır?Bağlantılı konudan (Hareket). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Sürat, birim zamanda alınan yoldur ve skalerdir; hız ise birim zamandaki yer değiştirmedir ve yönü olan vektörel bir büyüklüktür. Ortalama sürat toplam yolun toplam süreye, ortalama hız toplam yer değiştirmenin toplam süreye oranıdır. İkisinin de SI birimi m/s'dir; yön değiştiren harekette ortalama sürat, ortalama hızın büyüklüğünden büyüktür.

Sürat, hız, ortalama hız

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Bernoulli ilkesi nedir, akışkanın hızı arttığında basıncı neden azalır?

Kısa cevap: Bir borudan akan akışkan, boru daralınca hızlanır; akışkanın hızlı aktığı yerde basıncı düşük, yavaş aktığı yerde yüksektir. Buna Bernoulli ilkesi denir. Rüzgârlı havada çatıların uçması, şemsiyenin ters dönmesi, kapıların sert kapanması, uçak kanadının kaldırması ve hızlı trenin yanında durmanın tehlikesi bu ilkeyle açıklanır.

Bir hortumun ucunu parmağınla daraltınca su daha uzağa fışkırır; aynı su, daha dar bir kapıdan daha hızlı geçmek zorundadır.

Sıkıştırılamayan bir sıvı borudan akarken her saniye her kesitten aynı miktarda geçmelidir. Boru daralınca bu ancak sıvının hızlanmasıyla mümkündür. Daniel Bernoulli, akışkan hızlandığında basıncının düştüğünü gösterdi. Daralan bir boruya dik bağlanmış ince tüplerde sıvı, dar kesitin üstünde daha alçak bir seviyede durur: orada basınç düşüktür. Bu konuda Bernoulli ilkesiyle hesap yapılmaz, olaylar yorumlanır.

Dar kesitte sıvı hızlanır ve basıncı düşer; tüpteki seviye bunu gösterir. (Gerçek borularda sürtünme yüzünden sağ taraftaki seviye soldakinden biraz düşüktür.)Görsel: Sınav Defteri

Günlük hayatta Bernoulli

Fırtınada çatının üstünden hava hızla akar, oradaki basınç düşer; içerideki durgun havanın daha büyük basıncı çatıyı yukarı iter. Şemsiyenin ters dönmesi, rüzgârlı havada kapının sertçe kapanması da aynı nedenledir. Uçak kanadının üst yüzeyinden geçen hava daha hızlıdır; altındaki büyük basınç kanadı yukarı iter. Hızla geçen bir trenin yakınındaki hava da hızlıdır ve basıncı düşüktür; trene yakın duran kişi arkasındaki yüksek basınçlı havanın itmesiyle trene doğru çekilebilir. Bu yüzden peronda güvenlik çizgisinin gerisinde durulur. Damarlarda kanın uyguladığı basınca tansiyon denir; tansiyon aletinin kolluğu atardamarı sıkıştırıp bırakarak bu basıncı ölçer.

Çözümlü örnek

Fırtınalı bir günde bir evin çatısı yerinden kalkıyor. Olayı Bernoulli ilkesiyle açıklayınız.

  1. Çatının üstünde rüzgâr hızla akar: orada hava basıncı düşer.
  2. Çatının altında, evin içinde hava neredeyse durgundur: basınç yüksek kalır.
  3. Alttaki büyük basınç kuvveti üstteki küçük basınç kuvvetini yener; çatı yukarı itilir.

Cevap: üstte hızlı hava ve düşük basınç, altta yüksek basınç → çatı kalkar.

Çözümlü örnek

Aralarında boşluk olan iki kâğıt yaprağın arasına üflenince yapraklar ayrılır mı, birbirine mi yaklaşır?

  1. Üflenen hava yaprakların arasından hızla akar; aradaki basınç düşer.
  2. Yaprakların dış yüzlerindeki durgun havanın basıncı daha büyüktür.
  3. Dıştan içe doğru net basınç kuvveti oluşur; yapraklar birbirine yaklaşır.

Cevap: birbirine yaklaşır.

✔ Doğru

  • Akışkanın hızlandığı yerde basınç düşer.
  • Dar kesitte akış hızlanır, basınç azalır.
  • Cisimler yüksek basınçlı taraftan düşük basınçlı tarafa itilir.

✘ Sık yapılan hata

  • Dar kesitte basıncın büyüdüğünü sanmak.
  • Helyum balonunun yükselmesini Bernoulli ilkesine bağlamak.
  • Fırtınada çatının içeri çöktüğünü sanmak: üstte hava hızlı, basınç düşük olduğu için çatı yukarı itilir.
Akılda kalsın: Hız yüksek → basınç düşük. Cisimler her zaman basıncın yüksek olduğu taraftan düşük olduğu tarafa itilir. Bernoulli olaylarında mutlaka hızla akan bir akışkan vardır.
Sınavda

Nasıl sorulurGünlük olaylar (çatı, şemsiye, kanat, tren, sprey) Bernoulli ilkesiyle eşleştirilir; daralan bir boruda hız ve basınç sıralaması istenir.

TuzakDar kesitte basıncın büyüdüğünü sanmaktır. İkinci tuzak, helyum balonunun yükselmesini Bernoulli'ye bağlamaktır; balon havanın kaldırma kuvvetiyle yükselir. Bu konuda hesap sorulmaz.

⇄Bilgi eşleştirme olay → açıklama

?Soru çöz

Yatay bir borudan akan su, borunun daralan bölümünden geçerken suyun akış hızı ve basıncı nasıl değişir?

✓ B. Dar kesitten aynı miktarda su geçmesi için su hızlanır; hızlanan akışkanın basıncı düşer. A darlığın suyu yavaşlatıp “sıkıştırdığını” düşünür; C sıkışma sezgisiyle basıncın da arttığını sanır; D hızın da azaldığını varsayar, oysa sıkıştırılamayan sıvı darlıkta hızlanmak zorundadır.
KAVRAM · KALDIRMA KUVVETİ

Kaldırma kuvveti: alttan gelen basınç üsttekinden büyük

MEB 10. sınıf · Basınç ve kaldırma kuvveti · TYT · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaSıvı basıncı neye bağlıdır, kabın şekli sıvı basıncını etkiler mi?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

Durgun bir sıvının bir noktada oluşturduğu basınç, o noktanın sıvı yüzeyinden derinliğine, sıvının özkütlesine ve yer çekimi ivmesine bağlıdır: P = h·d·g. Sıvı basıncı kabın şekline ve tabanın alanına bağlı değildir; aynı derinlikteki noktalarda her yönde aynıdır. Kabın tabanına etki eden basınç kuvveti ise basınç ile taban alanının çarpımıdır.

Durgun sıvı basıncı

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Kaldırma kuvveti nedir, neden oluşur ve neye bağlıdır?

Kısa cevap: Bir akışkanın içindeki cismin alt yüzeyi üst yüzeyinden daha derinde olduğu için alttan gelen basınç kuvveti daha büyüktür; aradaki farka kaldırma kuvveti denir. Archimedes ilkesine göre kaldırma kuvveti, cismin yerini değiştirdiği akışkanın ağırlığına eşittir: Fk = V(batan)·d(sıvı)·g. Cismin kendi özkütlesine ve tamamen battıktan sonra derinliğine bağlı değildir.

Havuzda bir arkadaşını kolayca kucaklayıp kaldırabilirsin; sudan çıkınca aynı kişi taş kesilmiş gibi ağırlaşır.

Durgun sıvı basıncının derinlikle arttığını gördük. Sıvıya batırılmış bir küpün yan yüzlerine gelen basınç kuvvetleri birbirini dengeler; ama alt yüz üst yüzden daha derindedir, bu yüzden alttan gelen kuvvet daha büyüktür. Bu farka kaldırma kuvveti denir. Kaldırma kuvveti sıvının cisme dokunarak uyguladığı, temas gerektiren bir kuvvettir. Archimedes, kaldırma kuvvetinin cismin batan hacmi kadar sıvının ağırlığına eşit olduğunu buldu. Bu konuda bağıntıyla hesap yapılmaz; değişkenler ve oranlar sorulur.

Fk = Falt − Füst Fk = Vbatan · dsıvı · gV(batan): cismin sıvı içinde kalan hacmi; d(sıvı): sıvının özkütlesi. Gazlarda da kaldırma kuvveti vardır (balonlar).
Alt yüz daha derinde olduğu için alttan gelen basınç kuvveti büyüktür. Küp daha derine indirilse de iki yüz arasındaki derinlik farkı aynı kalır; kaldırma kuvveti değişmez.Görsel: Sınav Defteri
Çözümlü örnek

Aynı sıvıda tamamen batmış, hacimleri eşit bir demir küp ile bir alüminyum küpe etki eden kaldırma kuvvetlerini karşılaştırınız.

  1. Fk = Vbatan·dsıvı·g: batan hacimler eşit, sıvı aynı.
  2. Cismin kendi özkütlesi bağıntıda yoktur.

Cevap: eşittir (demirin ağır olması kaldırma kuvvetini değiştirmez).

Çözümlü örnek

Bir taş önce suda, sonra özkütlesi suyunkinin 1,2 katı olan tuzlu suda tamamen batırılıyor. Kaldırma kuvvetleri arasındaki oran nedir?

  1. Taş iki durumda da tamamen batık: batan hacim aynı.
  2. Kaldırma kuvveti sıvının özkütlesiyle doğru orantılı: oran 1,2.

Cevap: tuzlu sudaki kaldırma kuvveti 1,2 katıdır.

✔ Doğru

  • Fk = V(batan)·d(sıvı)·g.
  • Tamamen batmış cisimde kaldırma kuvveti derinliğe bağlı değildir.
  • Aynı sıvıda tamamen batmış eşit hacimli cisimlere eşit kaldırma kuvveti etki eder.

✘ Sık yapılan hata

  • Özkütlesi büyük cisme daha büyük kaldırma kuvveti etki ettiğini sanmak.
  • Derinlik arttıkça kaldırma kuvvetinin arttığını sanmak.
  • Su böceğini taşıyan kuvveti kaldırma kuvveti sanmak; yüzey gerilimidir.
Akılda kalsın: Kaldırma kuvveti sıvıya (özkütlesine) ve batan hacme bakar; cismin ağırlığına, cinsine ve tamamen battıktan sonra derinliğine bakmaz. Su böceklerini taşıyan ise kaldırma kuvveti değil, yüzey gerilimidir.
Sınavda

Nasıl sorulurFarklı sıvılarda ya da farklı derinliklerde batmış cisimlere etki eden kaldırma kuvvetleri karşılaştırılır; kaldırma kuvvetinin kaynağı ve bağlı olduğu değişkenler sorulur.

TuzakEşit hacimli tamamen batmış cisimlerden özkütlesi büyük olana daha büyük kaldırma kuvveti etki ettiğini sanmaktır. İkinci tuzak, kaldırma kuvvetinin derinlik arttıkça arttığını sanmaktır. Kaldırma kuvveti, yeri değişen sıvının hacmine değil ağırlığına eşittir.

▭Boşluk doldurma

Kaldırma kuvveti cismin sıvıya hacmine ve sıvının bağlıdır. Tamamen batmış bir cisim daha derine indirilirse kaldırma kuvveti .

batanözkütlesinedeğişmeztoplamartar

?Soru çöz

Aynı sıvıda tamamen batmış, hacimleri eşit bir demir küp ile bir alüminyum küp farklı derinliklerde durmaktadır. Küplere etki eden kaldırma kuvvetleri için aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

✓ A. Batan hacimler ve sıvı aynı; kaldırma kuvveti eşit. B cismin özkütlesinin kaldırma kuvvetini artırdığı yanılgısıdır; C hafif cismin daha çok “kaldırıldığını” sanır, yüzme ile kaldırma kuvvetini karıştırır; D derinliğin etkisini yanlış kurar, alt-üst basınç farkı derinlikle değişmez.
UYGULAMA · YÜZME VE BATMA

Yüzme, askıda kalma, batma: özkütlelerin yarışı

MEB 10. sınıf · Basınç ve kaldırma kuvveti · TYT · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaÖzkütle nedir, nasıl hesaplanır ve neden ayırt edici bir özelliktir?Bağlantılı konudan (Madde ve özellikleri). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Özkütle, bir maddenin birim hacminin kütlesidir: d = m/V. SI birimi kg/m³, yaygın birimi g/cm³'tür ve 1 g/cm³ = 1000 kg/m³'tür. Aynı sıcaklık ve basınçta özkütle maddenin cinsine bağlıdır, miktarına bağlı değildir; bu yüzden maddeler için ayırt edici bir özelliktir. Isıtılan cismin hacmi artar, özkütlesi azalır.

Özkütle

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Cisimler neden yüzer, askıda kalır ya da batar, gemiler nasıl yüzer?

Kısa cevap: Bırakılan bir cismin özkütlesi sıvınınkinden küçükse cisim yüzer ve kaldırma kuvveti ağırlığına eşit olur; özkütleler eşitse cisim sıvının içinde askıda kalır; cismin özkütlesi büyükse batar ve kaldırma kuvveti ağırlığından küçük kalır. Yüzen cismin batan kısmı, özkütlesi sıvınınkine ne kadar yakınsa o kadar büyüktür.

Bir çivi suda batar; aynı demirden yapılmış koca bir gemi okyanusu aşar.

Cisme sıvıda iki kuvvet etki eder: aşağı ağırlık, yukarı kaldırma kuvveti. Cisim tamamen batırılıp bırakılınca hangi kuvvetin büyük olduğu, cismin ve sıvının özkütlelerine bağlıdır. Yüzen cisim su yüzeyine çıkar ve kaldırma kuvveti ağırlığına eşit olana kadar batan kısmı azalır; bu yüzden yüzen cisme etki eden kaldırma kuvveti her zaman ağırlığına eşittir, sıvı değişse bile. Yoğun sıvıda aynı kaldırma kuvveti için daha az batması yeter.

Yüzme, askıda kalma ve batma
DurumÖzkütlelerKuvvetlerBatan hacim
Yüzmed(cisim) < d(sıvı)Fk = Gcismin bir kısmı
Askıda kalmad(cisim) = d(sıvı)Fk = Gcismin tamamı, dibe değmez
Batmad(cisim) > d(sıvı)Fk < G (dipteki tepki farkı karşılar)cismin tamamı

Gemiler, denizaltılar, balonlar

Gemi demirden yapılsa da içi büyük ölçüde havayla doludur; geminin ortalama özkütlesi sudan küçüktür. Denizaltı balast tanklarına su alıp ortalama özkütlesini artırarak dalar, suyu basınçlı havayla boşaltıp yüzeye çıkar. Balıklar yüzme kesesindeki gaz miktarını değiştirerek derinlik ayarlar. Sıcak hava balonu içindeki havayı ısıtıp özkütlesini dışarıdaki havanınkinden küçültür; helyum balonu da havadan hafif gaz sayesinde havanın kaldırma kuvvetiyle yükselir. Bu problemlerin hepsinde çözüm aynıdır: ortalama özkütleyi sıvınınkine göre ayarlamak.

Çözümlü örnek

Bir gemi tatlı sulu bir nehirden tuzlu denize geçiyor. Gemiye etki eden kaldırma kuvveti ve geminin batan hacmi nasıl değişir?

  1. Gemi iki ortamda da yüzüyor: kaldırma kuvveti ağırlığına eşit, değişmez.
  2. Fk = Vbatan·dsıvı·g sabit kalmalı; denizin özkütlesi büyük.
  3. Çarpım aynı kalsın diye batan hacim azalır; gemi biraz yükselir.

Cevap: kaldırma kuvveti aynı, batan hacim azalır.

Çözümlü örnek

Hacimleri eşit K, L ve M cisimleri aynı sıvıya bırakılıyor: K yüzüyor, L askıda kalıyor, M dibe batıyor. Özkütleleri ve kaldırma kuvvetlerini karşılaştırınız.

  1. Özkütleler: K sıvıdan küçük, L sıvıya eşit, M sıvıdan büyük → dK < dL < dM.
  2. Batan hacimler: L ve M tamamen batık (eşit), K'nin bir kısmı batık.
  3. Kaldırma kuvveti batan hacimle orantılı: FK < FL = FM.

Cevap: d(K) < d(L) < d(M); F(K) < F(L) = F(M)

✔ Doğru

  • Yüzen ve askıda kalan cisimde Fk = G.
  • Cismin özkütlesi sıvınınkinden küçükse yüzer, eşitse askıda kalır, büyükse batar.
  • Yüzen cisim yoğun sıvıda daha az batar.

✘ Sık yapılan hata

  • Yoğun sıvıda yüzen cisme daha büyük kaldırma kuvveti etki ettiğini sanmak.
  • Askıdaki cismin özkütlesini sıvınınkinden büyük sanmak.
  • Batan cisimde de kaldırma kuvvetini ağırlığa eşit saymak.
Akılda kalsın: Yüzen ve askıdaki cisimde Fk = G; batanda Fk < G. Yüzen cisim yoğun sıvıda daha az batar ama kaldırma kuvveti aynı kalır. Gemiyi yüzdüren demir değil, içindeki havadır.
Sınavda

Nasıl sorulurBir sıvıda farklı konumlarda dengedeki cisimlerin özkütle ve kaldırma kuvveti sıralaması, aynı cismin farklı sıvılardaki durumu ve günlük uygulamalar sorulur.

TuzakÖzkütlesi büyük sıvıda yüzen cisme daha büyük kaldırma kuvveti etki ettiğini sanmaktır; yüzdüğü sürece kaldırma kuvveti ağırlığa eşittir. İkinci tuzak, askıda kalan cismin özkütlesini sıvınınkinden büyük sanmaktır. Batan cisimde kaldırma kuvveti ağırlığa eşit değildir.

↕Sıralama aynı sıvıda, küçükten büyüğe özkütle

  1. L: sıvının içinde askıda
  2. N: yüzüyor, hacminin dörtte biri batık
  3. M: dibe batmış
  4. K: yüzüyor, hacminin yarısı batık

?Soru çöz

Yüzmekte olan bir gemi tatlı sulu bir nehirden tuzlu denize geçiyor. Buna göre aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

✓ C. Yüzen gemide kaldırma kuvveti hep ağırlığa eşittir; sıvı yoğunlaşınca aynı kuvvet için daha az batması yeter. A yoğun sıvının her durumda daha büyük kaldırma kuvveti uyguladığını sanır; B özkütle ile batan hacim arasındaki ters ilişkiyi ters kurar; D kaldırma kuvvetinin değiştiğini sanır, oysa gemi yüzdükçe G'ye eşittir.

Karma tekrar

Önceki 3 sayfadan karışık 10 soru. Sınavdaki gibi konular karışık gelir; hangi konudan olduğunu çözümde görürsün. Birkaç gün sonra yeniden çöz.

?Soru 1

Her biri 6 Ω olan üç özdeş direnç birbirine paralel bağlanarak iç direnci önemsiz 6 V'luk bir üretece bağlanıyor. Her bir dirençten geçen akım ve ana koldan geçen akım sırasıyla kaç A'dir?

✓ C. Paralel kolların her birinin gerilimi 6 V: her dirençten 6 ÷ 6 = 1 A; ana kol 3 · 1 = 3 A (ya da R(eş) = 2 Ω, 6 ÷ 2 = 3 A). A dirençleri seri sanıp 18 Ω ile hesaplar; B ana kol akımının her koldan geçtiğini sanır; D ana kol akımını tek bir kolun akımına eşitler.Kaynak: Elektrik akımı ve devreler · Seri ve paralel bağlama

?Soru 2

Elektrik yüklerinin dağılımı ve korunma yollarıyla ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi doğrudur?

✓ B. Metal gövde Faraday kafesi gibi davranır, yük dış yüzeyden toprağa geçer. A kafes ilkesini ısıtma cihazına bağlar, ısıtıcının böyle bir işlevi yoktur; C yükün dış yüzeye dağıldığını ters kurar; D iletkenin özelliğini yalıtkana verir, yalıtkanda yük sürtülen yerde kalır.Kaynak: Elektrostatik · Yük dağılımı, topraklama, Faraday kafesi

?Soru 3

Direnci R olan bir telin yerine aynı maddeden, boyu 2 katı ve kesit alanı 2 katı olan bir tel kullanılıyor. Yeni telin direnci kaç R'dir?

✓ D. Boy 2 katı direnci 2 katına çıkarır, kesit 2 katı yarıya indirir; etkiler birbirini götürür. A yalnız boyu hesaba katar; B kesit alanını da dirençle doğru orantılı sanır (2 · 2); C yalnız kesiti hesaba katar.Kaynak: Elektrik akımı ve devreler · Direnç ve bağlı olduğu değişkenler

?Soru 4

Yarıçapı 0,1 m olan tek sarımlı çembersel bir halkadan 5 A akım geçiyor. Halkanın merkezindeki manyetik alanın büyüklüğü kaç T'dır? (k = 10⁻⁷ T·m/A, π = 3)

✓ C. B = 2πk·i/r = 2 · 3 · 10⁻⁷ · 5 ÷ 0,1 = 3·10⁻⁵ T. A halkada düz tel formülünü (2k·i/d) kullanıp π'yi unutur; B yarıçapa bölmeyi unutur; D makara formülündeki 4π katsayısını halkaya taşır.Kaynak: Manyetizma · Tel, halka ve makarada alan hesabı

?Soru 5

Düzgün bir manyetik alana dik konmuş, akım taşıyan bir tele etki eden manyetik kuvvet F'dir. Alan şiddeti 2 katına çıkarılır, akım yarıya indirilir ve telin alan içindeki uzunluğu 3 katına çıkarılırsa tele etki eden kuvvet kaç F olur?

✓ D. F = B·i·L: üç çarpanla da doğru orantılıdır. 2 · (1/2) · 3 = 3, yeni kuvvet 3F. A akımın yarıya indiğini atlar (2 · 3); B uzunluğu hesaba katmaz (2 · 1/2); C akımı yarıya indirmek yerine iki katına çıkarır (2 · 2 · 3).Kaynak: Manyetizma · Tele etki eden manyetik kuvvet ve motor

?Soru 6

Ohmik bir direncin uçlarına 24 V uygulandığında 4 A akım geçiyor. Gerilim 12 V'a indirilirse direncin değeri ve geçen akım sırasıyla ne olur?

✓ A. R = 24 ÷ 4 = 6 Ω ve değişmez; I = 12 ÷ 6 = 2 A. B direncin gerilimle değiştiğini sanır (12 ÷ 4); C direnci doğru bulur ama akımın sabit kaldığını sanır; D formülü ters kurup gerilimle akımı çarpar (24 · 4).Kaynak: Elektrik akımı ve devreler · Ohm yasası, ampermetre, voltmetre

?Soru 7

Düzgün bir manyetik alanda bulunan ve üzerinden akım geçen düz bir tele etki eden manyetik kuvvetle ilgili aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

✓ A. Manyetik kuvvet akım ve alanın oluşturduğu düzleme diktir. B manyetik kuvveti elektrik alandaki kuvvetle karıştırır; C sinüsü kosinüs gibi düşünür, paralelde kuvvet sıfırdır; D kuvvetin akımla doğru orantılı olduğunu unutup kare alır.Kaynak: Manyetizma · Tele etki eden manyetik kuvvet ve motor

?Soru 8

Aralarında 0,2 m uzaklık bulunan q₁ = +4·10⁻⁶ C ve q₂ = −1·10⁻⁶ C yükleri arasındaki elektriksel kuvvetin büyüklüğü ve türü nedir? (k = 9·10⁹ N·m²/C²)

✓ C. F = 9·10⁹ · 4·10⁻¹² ÷ 0,04 = 0,036 ÷ 0,04 = 0,9 N; yükler zıt işaretli, kuvvet çekmedir. A büyüklüğü doğru bulur ama işaretleri yorumlayamaz; B uzaklığın karesini almayı unutur (0,036 ÷ 0,2); D d² yerine 2d alır (0,036 ÷ 0,4).Kaynak: Elektrostatik · Coulomb kuvveti

?Soru 9

Pozitif yüklü bir elektroskoba X cismi değmeden yaklaştırıldığında yaprakların biraz kapandığı gözleniyor. X ile ilgili aşağıdakilerden hangisi söylenebilir?

✓ D. Yaprakları hem zıt işaretli (negatif) hem de nötr cisim kapatır; hangisi olduğu kesin değildir. A kapanmanın yalnız zıt yükten olabileceği yanılgısıdır; B nötr ihtimalini tek ihtimal sanır; C ters sonuçtur, pozitif cisim yaprakları daha çok açardı.Kaynak: Elektrostatik · Elektroskop

?Soru 10

Bir elektromıknatısın oluşturduğu manyetik alanı artırmak için aşağıdakilerden hangisi yapılmalıdır?

✓ B. Birim uzunluktaki sarım sayısı arttıkça her sarımın alanı üst üste biner. A plastiğin mıknatıslanmadığını unutur, alan zayıflar; C akımın alanı güçlendirdiğini ters kurar; D sarımları seyrekleştirmek birim uzunluktaki sarım sayısını azaltır, alanı zayıflatır.Kaynak: Manyetizma · Akım makarası ve elektromıknatıs
+
Daha fazla soru çözmek ister misin?Basınç ve kaldırma kuvveti soruları uygulamaya ekleniyor; şimdilik diğer derslerin sorularını çözebilirsin. Yanlışların Hata Defteri'ne kaydedilir.
Soru çöz →