Katı basıncı: aynı ağırlık, farklı iz
MEB 10. sınıf · Basınç ve kaldırma kuvveti · TYT · Okuma 6 dk · 3 etkinlik
Önce hatırlaKuvvet nedir, temas gerektiren ve gerektirmeyen kuvvetler ile dört temel kuvvet nelerdir?Bağlantılı konudan (Kuvvet ve Newton'ın hareket yasaları). Önce kendin cevapla, sonra aç.
Kuvvet, bir cismin hızını, hareket yönünü ya da şeklini değiştirebilen itme veya çekme etkisidir; vektörel ve türetilmiş bir niceliktir, birimi newtondur (N) ve dinamometreyle ölçülür. Sürtünme, ip gerilmesi ve kaldırma kuvveti temas gerektirir; kütle çekim, elektriksel ve manyetik kuvvetler gerektirmez. Doğadaki dört temel kuvvet kütle çekim, elektromanyetik, güçlü nükleer ve zayıf nükleer kuvvettir.
✎Konu anlatımı
Basınç nedir, katıların basıncı neye bağlıdır, basınç ile basınç kuvveti arasındaki fark nedir?
Kısa cevap: Basınç, birim yüzeye dik olarak etki eden kuvvettir: P = F/A; birimi pascal'dır (Pa = N/m²). Yüzeye dik etki eden toplam kuvvete basınç kuvveti denir. Katı bir cismin zemine uyguladığı basınç kuvveti ağırlığına eşittir; basıncı ise temas alanıyla ters orantılıdır. Katılar kendilerine uygulanan kuvveti aynen iletir, basıncı değil.Karda botla yürüyen biri bata çıka ilerler; aynı kişi kar ayakkabısı giyince yüzeyde kalır, oysa ağırlığı hiç değişmemiştir.
Kuvvetin bir yüzeye etkisi yalnız büyüklüğüne değil, ne kadar alana yayıldığına da bağlıdır. Birim alana düşen dik kuvvet basınçtır; yüzeyin tamamına etki eden dik kuvvet ise basınç kuvvetidir. Masada duran bir tuğlanın basınç kuvveti, hangi yüzü üstünde durursa dursun ağırlığına eşittir; basıncı ise küçük yüzü üstündeyken büyüktür. Bu bölümde bağıntılar ilişkileri anlamak içindir; TYT'de basınç değerleri hesaplatılmaz, oran ve karşılaştırma sorulur.
Basıncı artırmak istediğimizde alanı küçültürüz: bıçağı bileylemek, çivinin ucunu sivriltmek, kramponlar. Basıncı azaltmak istediğimizde alanı büyütürüz: kar ayakkabısı, traktörün geniş tekerleği, ağır yük kamyonlarının çok sayıda tekerleği, binaların geniş temelleri. Katılar kuvveti iletir: çekiçle çivinin başına vurulan kuvvet ucuna aynen ulaşır, ama ucun alanı çok küçük olduğu için oradaki basınç çok büyüktür.
Ağırlıkları eşit K ve L cisimlerinin zemine değen alanları A ve 2A'dır. Zemine uyguladıkları basınç kuvvetlerini ve basınçlarını karşılaştırınız.
- Basınç kuvveti ağırlığa eşit: FK = FL.
- Basınç alanla ters orantılı: K'nin alanı yarı, basıncı iki katı.
Cevap: basınç kuvvetleri eşit; P(K) = 2·P(L)
Bir çivinin başına çekiçle vuruluyor. Çivinin başına ve ucuna etki eden kuvvetler ile basınçları karşılaştırınız.
- Katı cisim kuvveti aynen iletir: uçtaki kuvvet baştakine eşittir.
- Ucun alanı başın alanından çok küçüktür.
- Aynı kuvvet küçük alana düştüğü için uçtaki basınç çok büyüktür; çivi tahtaya bu yüzden girer.
Cevap: kuvvetler eşit, uçtaki basınç çok büyük
✔ Doğru
- P = F/A: aynı ağırlıkta alan küçüldükçe basınç artar.
- Yatay zeminde basınç kuvveti cismin ağırlığına eşittir.
- Batmamak için alan büyütülür (kar ayakkabısı), delmek için küçültülür.
✘ Sık yapılan hata
- Taban alanı büyük cismin basınç kuvvetini de büyük sanmak.
- Traktörün geniş tekerleğini basıncı artırmak için sanmak.
- Çivinin iki ucundaki basınçları eşit saymak; katı kuvveti iletir, basıncı değil.
Nasıl sorulurAynı cismin farklı yüzleri üstünde basınçları, üst üste konan cisimlerin zemine basıncı ve basıncı artıran-azaltan günlük uygulamalar sorulur.
TuzakTaban alanı büyük cismin basınç kuvvetinin de büyük olduğunu sanmaktır; ağırlık aynıysa basınç kuvveti aynıdır. İkinci tuzak, traktörün geniş tekerleğini basıncı artırmaya yönelik sanmaktır. Çivinin başındaki basınç ucundakine eşit değildir; eşit olan kuvvettir.
↕Sıralama 5×10×20 cm tuğla, küçükten büyüğe basınç
- Tek tuğla, 5×10 cm'lik yüzü üzerinde
- Tek tuğla, 10×20 cm'lik yüzü üzerinde
- İki tuğla üst üste, 5×10 cm'lik yüz üzerinde
- Tek tuğla, 5×20 cm'lik yüzü üzerinde
?Soru çöz
Ağırlıkları eşit K ve L cisimlerinin yatay zemine değen yüzey alanları sırasıyla A ve 2A'dır. Cisimlerin zemine uyguladığı basınç kuvvetleri (F) ve basınçlar (P) için aşağıdakilerden hangisi doğrudur?
?Soru çöz oran
Aynı maddeden yapılmış türdeş, dik silindir biçimli K ve L cisimleri yatay zeminde duruyor. K'nin yüksekliği h, taban alanı A; L'nin yüksekliği 3h, taban alanı 2A'dır. Cisimlerin zemine uyguladığı basınçların oranı P(K)/P(L) kaçtır?