Kuvvet: itme, çekme ve doğanın dört temel kuvveti
MEB 9. sınıf · Hareket ve kuvvet · TYT · Okuma 6 dk · 2 etkinlik
Önce hatırlaSkaler ve vektörel büyüklükler nelerdir, tek boyutta vektörler nasıl toplanır?Bağlantılı konudan (Fizik bilimine giriş). Önce kendin cevapla, sonra aç.
Skaler nicelikler yalnız sayı ve birimle tam olarak anlatılır: kütle, zaman, sıcaklık, enerji, yol, sürat. Vektörel niceliklerin ise büyüklüğünün yanında doğrultusu ve yönü de vardır: kuvvet, ağırlık, hız, ivme, yer değiştirme. Aynı doğrultudaki vektörler toplanırken aynı yönlüler eklenir, zıt yönlüler çıkarılır; bileşke büyük olanın yönündedir.
✎Konu anlatımı
Kuvvet nedir, temas gerektiren ve gerektirmeyen kuvvetler ile dört temel kuvvet nelerdir?
Kısa cevap: Kuvvet, bir cismin hızını, hareket yönünü ya da şeklini değiştirebilen itme veya çekme etkisidir; vektörel ve türetilmiş bir niceliktir, birimi newtondur (N) ve dinamometreyle ölçülür. Sürtünme, ip gerilmesi ve kaldırma kuvveti temas gerektirir; kütle çekim, elektriksel ve manyetik kuvvetler gerektirmez. Doğadaki dört temel kuvvet kütle çekim, elektromanyetik, güçlü nükleer ve zayıf nükleer kuvvettir.Bir futbolcu topa vurduğunda top hızlanır, yön değiştirir ve bir an için ezilir; üç değişikliğin de tek bir nedeni vardır: kuvvet.
Kuvvetin etkisi ancak yönüyle birlikte anlatılabilir; bu yüzden Fizik bilimine giriş sayfasında gördüğümüz gibi kuvvet vektörel bir niceliktir. Birimi newton'dur: 1 N = 1 kg·m/s2. Kuvvet, içindeki yayın uzamasıyla çalışan dinamometre ile ölçülür. Bazı kuvvetler ancak cisimler birbirine dokunduğunda ortaya çıkar (temas gerektiren): itme-çekme, sürtünme, ip gerilmesi, yüzeyin tepki kuvveti, sıvıların uyguladığı kaldırma kuvveti. Bazıları ise aradaki boşluğa rağmen etki eder (temas gerektirmeyen): Dünya'nın cisimleri çekmesi, yüklü cisimlerin ve mıknatısların birbirini itmesi ya da çekmesi.
| Kuvvet | Nerede etkili? | Örnek |
|---|---|---|
| Kütle çekim | kütlesi olan bütün cisimler arasında; en zayıf ama erişimi sonsuz | ağırlık, Ay'ın Dünya çevresinde dolanması, gelgit |
| Elektromanyetik | yüklü parçacıklar ve mıknatıslar arasında | sürtünme ve tepki kuvvetinin kökeni, mıknatısın demir tozunu çekmesi, pusula, yüklü tarağın kâğıdı çekmesi |
| Güçlü nükleer | çekirdekteki proton ve nötronlar arasında; en güçlü ama çok kısa erişimli | çekirdeğin dağılmadan durması |
| Zayıf nükleer | çekirdek içinde, bazı bozunmalarda | beta bozunması |
Kütle çekim kuvveti iki cismin kütlelerinin çarpımı arttıkça artar, aralarındaki uzaklık arttıkça azalır. İki cisim birbirini eşit büyüklükte çeker: Dünya elmayı ne kadar çekiyorsa elma da Dünya'yı o kadar çeker. Elmanın düşüp Dünya'nın kıpırdamamış görünmesinin nedeni kuvvetlerin farklı olması değil, kütlelerin çok farklı olmasıdır.
Yağmur damlasının düşmesi, pusula iğnesinin sapması, ipin kovayı taşıması ve suyun yüzen topu itmesi hangi tür kuvvetle gerçekleşir?
- Damlayı Dünya çeker: kütle çekim, temas gerektirmez (hava değil, Dünya çekiyor).
- Pusula iğnesini Dünya'nın manyetik alanı döndürür: manyetik, temas gerektirmez.
- İp kovaya bağlıdır: ip gerilme kuvveti, temas gerektirir.
- Su topa dokunarak iter: kaldırma kuvveti, temas gerektirir.
Cevap: ilk ikisi temas gerektirmeyen, son ikisi temas gerektiren kuvvet
Kütleleri m ve 3m olan iki gezegen birbirini çekiyor. Hangisi diğerine daha büyük kuvvet uygular? Aralarındaki uzaklık artarsa ne olur?
- Kütle çekim kuvveti iki cisim arasında karşılıklıdır; her biri diğerini aynı büyüklükte çeker.
- Kuvvetin büyüklüğü kütlelerin çarpımına (m · 3m) bağlıdır; hangi cismin “çektiğine” bağlı değildir.
- Uzaklık artarsa iki kuvvet de birlikte azalır, yine eşit kalır.
Cevap: kuvvetler eşittir; uzaklık artınca ikisi de azalır.
✔ Doğru
- Temassız kuvvetler: kütle çekim, elektrik ve manyetik kuvvet.
- Sürtünme, tepki, ip gerilmesi ve kaldırma kuvveti temaslıdır.
- İki cismin birbirini çekme kuvvetleri eşit büyüklüktedir.
✘ Sık yapılan hata
- Kaldırma kuvvetini ya da ip gerilmesini temassız saymak.
- Büyük kütleli cismin küçüğü daha çok çektiğini sanmak.
- Mıknatısların itmesini nükleer kuvvet sanmak; elektromanyetiktir.
Nasıl sorulurGünlük olaylar verilir; temas gerektiren ve gerektirmeyen kuvvetler ya da dört temel kuvvet eşleştirilir. Kütle çekiminin bağlı olduğu değişkenler de sorulur.
TuzakKaldırma kuvveti ve ip gerilmesini temassız sanmak, yerçekimini “hava itiyor” diye temaslı saymaktır. İkinci tuzak, büyük kütleli cismin küçüğü daha çok çektiğini sanmaktır; karşılıklı çekim kuvvetleri eşittir. Mıknatısların itmesi nükleer değil elektromanyetik kuvvettir.
⇄Bilgi eşleştirme olay → temel kuvvet
?Soru çöz
Aşağıdakilerden hangisi temas gerektirmeyen bir kuvvetin sonucudur?