Isı ve sıcaklık: öz ısı, hâl değişimi, ısıl denge, iletim, genleşme

Isı ile sıcaklığın neden aynı şey olmadığını, denizin neden geç ısındığını ve buzun neden suda yüzdüğünü grafikler ve çözümlü örneklerle anlatıyoruz.

7 durakTYT · 9. sınıf
16 etkinlikeşleştir · sırala · doldur · çöz
0 / 16tamamlanan etkinlik
1 sorubu konuda çözebileceğin
KAVRAM · ISI VE SICAKLIK

Isı, sıcaklık ve iç enerji: üç ayrı kavram

MEB 9. sınıf · Isı ve sıcaklık · TYT · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaKinetik enerji, yer çekimi potansiyel enerjisi ve esneklik potansiyel enerjisi neye bağlıdır?Bağlantılı konudan (İş, enerji ve güç). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Kinetik enerji hareket eden cismin enerjisidir ve kütle ile süratin karesine bağlıdır (Ek = ½mv²). Yer çekimi potansiyel enerjisi cismin yüksekliğinden gelir ve kütle, yer çekimi ivmesi ile yüksekliğe bağlıdır (Ep = mgh). Esneklik potansiyel enerjisi sıkışan ya da gerilen yayda depolanır ve yay sabiti ile uzama miktarının karesine bağlıdır.

Kinetik ve potansiyel enerji

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Isı ile sıcaklık arasındaki fark nedir, iç enerji ne demektir?

Kısa cevap: Sıcaklık, maddeyi oluşturan taneciklerin ortalama kinetik enerjisinin ölçüsüdür; termometreyle ölçülür, SI birimi kelvindir. İç enerji, bir cismin bütün taneciklerinin enerjileri toplamıdır ve madde miktarına bağlıdır. Isı ise sıcaklık farkı nedeniyle sıcak cisimden soğuk cisme aktarılan enerjidir; birimi joule'dür. Cisim ısıya sahip olmaz, ısı alır ya da verir.

Bir kova ılık su ile bir fincan kaynar çaydan hangisinin “daha çok ısısı” vardır? Soru yanlış sorulmuştur: hiçbirinin ısısı yoktur.

Maddenin tanecikleri sürekli hareket eder. Sıcaklık, bu hareketin ortalama şiddetini, yani taneciklerin ortalama kinetik enerjisini gösterir; madde miktarına bağlı değildir. Bir bardak 50 °C su ile bir kova 50 °C suyun sıcaklığı aynıdır. İç enerji ise bütün taneciklerin enerjilerinin toplamıdır; kovadaki su daha çok tanecik içerdiği için iç enerjisi daha büyüktür.

Isı, iki cisim arasında sıcaklık farkı olduğu sürece aktarılan enerjidir ve her zaman sıcaklığı yüksek olandan düşük olana kendiliğinden akar; iç enerjisi büyük olandan küçük olana değil. Fincandaki kaynar çay ile kovadaki ılık su temas etse ısı çaydan suya geçer, çünkü çayın sıcaklığı yüksektir. Isı alan cismin iç enerjisi artar, ısı veren cisminki azalır.

Üç kavramı ayırmak
Sıcaklıkİç enerjiIsı
Ne anlatır?taneciklerin ortalama kinetik enerjisitaneciklerin toplam enerjisisıcaklık farkıyla aktarılan enerji
Madde miktarına bağlı mı?hayırevetaktarılan miktar duruma bağlı
Birimkelvin (K); günlükte °Cjoule (J)joule (J); günlükte kalori
Ölçüm aracıtermometre—kalorimetre kabı
Nicelik türütemeltüretilmiştüretilmiş
Çözümlü örnek

Bir bardakta 50 °C, bir kovada 50 °C su var. Sıcaklıklarını ve iç enerjilerini karşılaştırınız. İkisi birbirine dokunursa ısı akar mı?

  1. Sıcaklık ortalamaya bakar: ikisi de 50 °C, eşittir.
  2. İç enerji toplama bakar: kovada çok daha fazla su var, iç enerjisi büyüktür.
  3. Isı yalnız sıcaklık farkı varsa akar; fark yok, ısı akmaz.

Cevap: sıcaklıklar eşit, kovanın iç enerjisi büyük; ısı akmaz.

Çözümlü örnek

90 °C'lik küçük bir metal bilye, 30 °C'lik bir kova suya atılıyor. Isı hangi yöne akar? Hangisinin iç enerjisi artar?

  1. Isının yönünü sıcaklık belirler: bilyeden (90 °C) suya (30 °C).
  2. Kovanın iç enerjisi daha büyük olsa da bu, yönü değiştirmez.
  3. Isı alan su ısınır, iç enerjisi artar; bilye soğur, iç enerjisi azalır.

Cevap: bilyeden suya; suyun iç enerjisi artar.

✔ Doğru

  • Sıcaklık, taneciklerin ortalama kinetik enerjisinin ölçüsüdür.
  • İç enerji toplamdır; madde miktarı artınca artar.
  • Isı, sıcaklık farkı yüzünden aktarılan enerjidir; sıcaktan soğuğa akar.

✘ Sık yapılan hata

  • “Isı verilen maddenin ısısı artar” demek; artan iç enerjidir.
  • Isının iç enerjisi büyük cisimden küçüğe aktığını sanmak.
  • Aynı sıcaklıkta kütlesi büyük olanın taneciklerini daha enerjili sanmak.
Akılda kalsın: Sıcaklık bir “ortalama”, iç enerji bir “toplam”, ısı ise bir “aktarım”dır. Isı hep sıcaktan soğuğa akar; cisimler ısıya sahip olmaz, iç enerjiye sahip olur.
Sınavda

Nasıl sorulurIsı, sıcaklık ve iç enerjiyle ilgili ifadelerden doğru olanlar seçilir ya da iki cisim arasında ısı akışının yönü sorulur.

Tuzak“ısı verilen maddenin ısısı artar” demektir; artan iç enerjisi ya da sıcaklığıdır. İkinci tuzak, ısının iç enerjisi büyük cisimden küçük cisme aktığını sanmaktır; yönü sıcaklık belirler. Aynı sıcaklıktaki aynı cins maddelerde kütlesi büyük olanın taneciklerinin ortalama kinetik enerjisi daha büyük değildir.

⇄Bilgi eşleştirme kavram → özellik

?Soru çöz

Isı, sıcaklık ve iç enerjiyle ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi doğrudur?

✓ B. Isının kendiliğinden akış yönünü sıcaklık farkı belirler. A ısıyı maddenin sahip olduğu bir şey sanır, artan iç enerjidir; C ısının tanımını iç enerjiye verir; D sıcaklığı toplam gibi düşünür, oysa sıcaklık madde miktarına bağlı değildir.
HESAP · SICAKLIK ÖLÇEKLERİ

Termometreler ve ölçekler: °C, °F ve K arasında köprü kurmak

MEB 9. sınıf · Isı ve sıcaklık · TYT · Okuma 5 dk · 3 etkinlik

Önce hatırlaTemel ve türetilmiş büyüklükler nelerdir, SI birimleri nedir?Bağlantılı konudan (Fizik bilimine giriş). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Temel nicelikler başka niceliklere başvurmadan tanımlanan yedi niceliktir: uzunluk (metre), kütle (kilogram), zaman (saniye), elektrik akımı (amper), sıcaklık (kelvin), madde miktarı (mol) ve ışık şiddeti (kandela). Hız, kuvvet, enerji, basınç ve özkütle gibi diğer nicelikler bu yedisinden türetilir; birimleri de temel birimlerle yazılır.

Temel ve türetilmiş nicelikler

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Termometre çeşitleri nelerdir, Celsius, Fahrenheit ve Kelvin arasında dönüşüm nasıl yapılır?

Kısa cevap: Celsius ölçeğinde saf suyun donma noktası 0 °C, kaynama noktası 100 °C; Fahrenheit'ta 32 °F ve 212 °F; Kelvin'de 273 K ve 373 K'dir. Dönüşüm bağıntısı C/100 = (F − 32)/180 = (K − 273)/100'dür. Kelvin mutlak sıfırdan başlar, negatif değer almaz. Termometre, ölçülecek sıcaklık aralığına göre seçilir.

Aynı havaya Türkiye'de 25, ABD'de 77 denir; ikisi de doğrudur, yalnız farklı cetvellerle ölçülmüştür.

Sıcaklık, sıcaklıkla değişen bir özellikten yararlanılarak ölçülür: sıvının genleşmesi, metal şeridin bükülmesi, gazın basıncı ya da bir devrenin direnci. Her termometrenin bir ölçme aralığı vardır. Sıvılı termometrede bu aralığı sıvının donma ve kaynama sıcaklıkları belirler: cıva yaklaşık −39 °C'de donduğu için kutup soğuklarında, alkol yaklaşık 78 °C'de kaynadığı için sıcak fırınlarda kullanılmaz.

Termometre çeşitleri ve kullanım amaçları
TermometreÇalışma ilkesiNerede kullanılır?
Cıvalıcıvanın genleşmesiorta ve yüksek sıcaklıklar (laboratuvar)
Alkollüalkolün genleşmesi; çok düşük sıcaklıkta donmazdüşük sıcaklıklar, hava sıcaklığı, soğuk bölgeler
Metal (bimetal)farklı genleşen iki metalin bükülmesifırın, ütü, yüksek sıcaklıklar, termostat
Gazlıgazın basıncının ya da hacminin değişmesiçok düşük sıcaklıklar, hassas bilimsel ölçüm
Dijital ve kızılötesielektriksel özellik değişimi; cismin yaydığı ışımavücut sıcaklığı, temassız ölçüm
Ölçeklerin sabit noktaları aynı olaylara (suyun donması ve kaynaması) karşılık gelir; aradaki bölme sayısı farklıdır. Dönüşüm, aynı oranda yol alındığı fikrine dayanır.Görsel: Sınav Defteri
C100 = F − 32180 = K − 273100Kısa yollar: K = C + 273; F = 1,8·C + 32. Kelvin'de en küçük değer mutlak sıfırdır (0 K ≈ −273 °C).

Kelvin ve Celsius ölçeklerinde bölme büyüklüğü aynıdır: sıcaklık 10 °C artarsa 10 K da artar. Celsius'ta sıcaklıklar oranlanamaz: 60 °C, 30 °C'nin iki katı değildir; sıcaklıkların oranı ancak kelvin cinsinden anlamlıdır.

Çözümlü örnek

25 °C kaç °F ve kaç K'dir?

  1. F = 1,8 · 25 + 32 = 45 + 32 = 77 °F.
  2. K = 25 + 273 = 298 K.

Cevap: 77 °F; 298 K

Çözümlü örnek

Bir öğrenci kendi X termometresini yapıyor: saf suyun donma noktasını −20 °X, kaynama noktasını 180 °X olarak işaretliyor. 40 °C bu termometrede kaç °X'tir?

  1. Celsius'ta donma-kaynama arası 100, X'te 180 − (−20) = 200 bölme.
  2. Oranlar eşit: 40 − 0100 = X − (−20)200.
  3. X + 20 = 80 → X = 60 °X.

Cevap: 60 °X

✔ Doğru

  • SI'da sıcaklık birimi kelvindir: T = t + 273.
  • Dönüşümde donma-kaynama arasındaki oranı iki ölçekte eşitle.
  • Celsius ile Kelvin'de 1 derecelik adım aynıdır.

✘ Sık yapılan hata

  • Sıcaklığın SI birimini °C sanmak.
  • Kelvin'de negatif sıcaklık yazmak.
  • 60 °C'yi 30 °C'nin iki katı saymak.
Akılda kalsın: Her dönüşüm aynı soruyu sorar: “donma noktasından kaynama noktasına giden yolun yüzde kaçındayım?” Bu oranı iki ölçekte eşitle. Celsius ile Kelvin arasında yalnız 273 eklenir; derece adımı aynıdır.
Sınavda

Nasıl sorulurFarklı ölçeklerde verilen sıcaklıkları sıralamak, bir ölçekten diğerine dönüşüm yapmak ya da sabit noktaları verilen yeni bir termometrenin okumasını bulmak sorulur.

TuzakSıcaklığın SI birimini derece (°C) sanmaktır; kelvindir. İkinci tuzak, Kelvin'de negatif değer yazmak ya da Celsius sıcaklıklarını oranlamaktır. Termometrenin ölçme aralığını sıvının özkütlesi değil, donma ve kaynama sıcaklıkları belirler.

▭Boşluk doldurma

50 °C, Fahrenheit ölçeğinde °F, Kelvin ölçeğinde K'dir.

12232390223

↕Sıralama soğuktan sıcağa

  1. 300 K
  2. 20 °C
  3. −10 °C
  4. 80 °F

?Soru çöz hesap

Bir şehirde hava sıcaklığı 86 °F olarak ölçülüyor. Bu sıcaklık Celsius ve Kelvin ölçeklerinde kaçtır?

✓ C. (F − 32) ÷ 1,8 = C: (86 − 32) ÷ 1,8 = 30 °C; T = 30 + 273 = 303 K. A 32'yi çıkarır ama 1,8'e bölmeyi unutur (54); B 1,8'e bölmek yerine çarpar (54 · 1,8 = 97,2); D Celsius'u doğru bulur, ama Kelvin'e geçerken 273'ü °F değerine ekler (86 + 273).
KAVRAM · ÖZ ISI

Öz ısı ve ısı sığası: deniz neden geç ısınır?

MEB 9. sınıf · Isı ve sıcaklık · TYT · Okuma 8 dk · 3 etkinlik

Önce hatırlaKütle ve hacim nedir, birim dönüşümleri ve hacim hesapları nasıl yapılır?Bağlantılı konudan (Madde ve özellikleri). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Kütle, bir cisimdeki madde miktarıdır; SI birimi kilogramdır ve cismin bulunduğu yere göre değişmez. Hacim, maddenin uzayda kapladığı yerdir; SI birimi metreküptür. 1 L = 1 dm³ = 1000 cm³ = 1000 mL ve 1 ton = 1000 kg'dır. Düzgün cisimlerin hacmi formülle, düzensiz cisimlerin hacmi taşırma kabıyla bulunur.

Kütle, hacim ve birimler

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Öz ısı ve ısı sığası nedir, aralarındaki fark nedir, denizler neden geç ısınır?

Kısa cevap: Öz ısı (c), bir maddenin 1 gramının sıcaklığını 1 °C artırmak için gereken ısıdır; maddenin cinsine bağlıdır ve ayırt edici özelliktir. Isı sığası (C = m·c), bütün cismin sıcaklığını 1 °C artırmak için gereken ısıdır; kütleye bağlıdır, ayırt edici değildir. Alınan ısı Q = m·c·ΔT'dir. Suyun öz ısısı büyük olduğu için denizler geç ısınıp geç soğur.

Yazın öğleden sonra kum ayaklarını yakar, deniz ise serindir; ikisi de aynı güneşin altındadır.

Aynı ısıyı alan iki madde aynı miktarda ısınmaz. Bir maddenin sıcaklığını değiştirmenin ne kadar “zor” olduğunu öz ısı anlatır. Suyun öz ısısı (yaklaşık 1 cal/g·°C) kumunkinden çok büyüktür; güneşten aynı ısıyı alan kum hızla ısınırken deniz yavaş ısınır, akşam da kum hızla soğurken deniz ısısını uzun süre korur. Kıyı bölgelerinde gece ile gündüz arasındaki sıcaklık farkının az olması bu yüzdendir.

Isı sığası ise bir cismin tamamının sıcaklığını 1 °C değiştirmek için gereken ısıdır: C = m·c. Aynı maddeden yapılmış iki cismin öz ısıları aynıdır; kütlesi büyük olanın ısı sığası büyüktür. Isı sığası cismin miktarına bağlı olduğu için ayırt edici özellik değildir.

Q = m · c · ΔT C = m · cQ alınan ya da verilen ısı, ΔT sıcaklık değişimi. Hâl değişimi yoksa: aynı ısıyla ısı sığası küçük olan daha çok ısınır. Bu bağıntıyla TYT'de yalnız oran ve karşılaştırma yapılır.
Sıcaklık-ısı grafiğinde eğim ΔT/Q = 1/(m·c)'dir: dik olan doğrunun ısı sığası küçüktür. Kütleler eşitse dik olanın öz ısısı küçüktür.Görsel: Sınav Defteri
Çözümlü örnek

Eşit kütleli su ve zeytinyağına aynı ısıtıcıyla eşit süre (eşit ısı) veriliyor. Hangisinin sıcaklığı daha çok artar? (Zeytinyağının öz ısısı sudan küçüktür.)

  1. ΔT = Q / (m·c); Q ve m eşit.
  2. Öz ısı küçük olanın paydası küçüktür, sıcaklık değişimi büyüktür.
  3. Zeytinyağı daha çok ısınır.

Cevap: zeytinyağı

Çözümlü örnek

Aynı maddeden yapılmış K ve L cisimlerine eşit ısı veriliyor; K'nin sıcaklığı 30 °C, L'ninki 10 °C artıyor. Kütleleri, ısı sığaları ve öz ısıları için ne söylenebilir?

  1. Aynı madde: öz ısıları eşittir.
  2. Eşit ısıyla daha çok ısınan K'nin ısı sığası küçüktür: C = Q/ΔT, K için Q/30, L için Q/10; oran 1/3.
  3. Öz ısılar eşit olduğundan kütle oranı da ısı sığası oranına eşittir: mK/mL = 1/3.

Cevap: öz ısılar eşit; K'nin kütlesi ve ısı sığası L'ninkinin üçte biri

Sıcaklık–ısı grafiğinde dik doğru küçük ısı sığasını gösterir. Isı sığası, verilen ısının sıcaklık değişimine bölümüdür.Görsel: Sınav Defteri
Çözümlü örnek · grafik okuma

Şekilde K ve L sıvılarının sıcaklık–ısı grafikleri verilmiştir. Kütlelerinin oranı m(K)/m(L) = 1/2 olduğuna göre öz ısılarının oranı c(K)/c(L) kaçtır? (Hâl değişimi yoktur.)

  1. Grafikten oku: K, 2Q ısıyla 10 °C'den 50 °C'ye (ΔT = 40 °C); L, 4Q ısıyla 10 °C'den 30 °C'ye (ΔT = 20 °C) ısınıyor.
  2. Isı sığası m·c = Q/ΔT: K için 2Q/40 = Q/20, L için 4Q/20 = Q/5; oran (Q/20) ÷ (Q/5) = 1/4.
  3. Öz ısı = ısı sığası ÷ kütle: cK/cL = (1/4) ÷ (1/2) = 1/2.

Cevap: 1/2

✔ Doğru

  • Q = m·c·ΔT; öz ısı (c) maddenin, ısı sığası (m·c) cismin özelliğidir.
  • Öz ısı ayırt edicidir; ısı sığası değildir.
  • Sıcaklık-ısı grafiğinde dik doğru küçük ısı sığasını gösterir.

✘ Sık yapılan hata

  • Isı sığasını ayırt edici özellik saymak.
  • Isının sıcaklık değişimine oranını öz ısı sanmak; bu oran ısı sığasıdır.
  • Sıcaklık-ısı grafiğinde dik doğruya büyük ısı sığası demek.
Akılda kalsın: Öz ısı maddenin, ısı sığası cismin özelliğidir. Bir çay kaşığı ve bir kazan dolusu suyun öz ısısı aynıdır; kazanın ısı sığası çok büyüktür. Suyun öz ısısı büyük olduğu için su, ısıyı biriktiren bir depo gibi davranır.
Sınavda

Nasıl sorulurSıcaklık-ısı grafiği verilir; öz ısı, ısı sığası ya da kütle karşılaştırması istenir. Denizlerin geç ısınıp geç soğuması gibi günlük olaylar da öz ısıyla açıklatılır.

TuzakIsı sığasını ayırt edici özellik saymaktır; ayırt edici olan öz ısıdır. İkinci tuzak, “ısının sıcaklık değişimine oranı öz ısıdır” demektir: bu oran ısı sığasıdır. Hâl değişimi olmadıkça ısı alışverişi cismin ısı sığasını değiştirmez.

Sınavda işaretleeksenleri oku: sıcaklık–ısı grafiğinde dik doğru küçük ısı sığası, ısı–sıcaklık grafiğinde büyük ısı sığası demektir.

⇄Bilgi eşleştirme öz ısı mı, ısı sığası mı?

?Soru çöz

Aynı maddeden yapılmış K ve L cisimlerine eşit miktarda ısı verildiğinde K'nin sıcaklığı L'ninkinden daha çok artıyor. Hâl değişimi olmadığına göre;
I. K'nin kütlesi L'ninkinden küçüktür.
II. K'nin ısı sığası L'ninkinden küçüktür.
III. K'nin öz ısısı L'ninkinden küçüktür.
yargılarından hangileri doğrudur?

✓ D. Eşit ısıyla daha çok ısınanın ısı sığası (m·c) küçüktür; madde aynı, öz ısılar eşit, öyleyse kütlesi de küçüktür. A, ısı sığasının da küçük olduğunu gözden kaçırır; B ve C, öz ısıyı kütleye bağlı sanır, oysa aynı maddenin öz ısısı tektir.

?Soru çöz oran

K ve L cisimlerinin kütleleri oranı m(K)/m(L) = 2, öz ısıları oranı c(K)/c(L) = 3'tür. Cisimlere eşit miktarda ısı veriliyor ve hâl değişimi olmuyor. Sıcaklık değişimlerinin oranı ΔT(K)/ΔT(L) kaçtır?

✓ D. Q = m·c·ΔT ve ısılar eşit olduğundan ΔT = Q/(m·c): sıcaklık değişimi ısı sığasıyla ters orantılıdır. Isı sığaları oranı 2 · 3 = 6, sıcaklık değişimleri oranı 1/6. A oranı ters kurar (ΔT'yi m·c ile doğru orantılı sanır); B kütleyi unutup yalnız öz ısıya bakar; C öz ısıyla doğru, kütleyle ters orantı kurar ((1/2) · 3).
GRAFİK · HÂL DEĞİŞİMİ

Hâl değişimi: ısı alıyor ama ısınmıyor

MEB 9. sınıf · Isı ve sıcaklık · TYT · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaAdezyon, kohezyon, yüzey gerilimi ve kılcallık nedir, neye bağlıdır?Bağlantılı konudan (Madde ve özellikleri). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Kohezyon aynı tür tanecikler arasındaki çekim, adezyon farklı tür tanecikler arasındaki çekimdir. Kohezyonun sıvı yüzeyinde gergin bir zar etkisi oluşturmasına yüzey gerilimi denir. Kılcallık, sıvının dar bir boruda adezyon kohezyondan büyükse yükselmesi, küçükse alçalmasıdır; boru inceldikçe yükselme ya da alçalma artar.

Adezyon, kohezyon, kılcallık

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Hâl değişimi sırasında sıcaklık neden değişmez, erime ve buharlaşma ısısı nedir?

Kısa cevap: Saf bir madde hâl değiştirirken aldığı ya da verdiği ısı tanecikler arasındaki bağları değiştirmeye harcanır; bu yüzden sıcaklığı sabit kalır. Hâl değişimi için gereken ısı Q = m·L bağıntısıyla verilir; L (erime ya da buharlaşma ısısı) ayırt edici bir özelliktir. Erime, buharlaşma ve süblimleşme ısı alarak; donma, yoğuşma ve kırağılaşma ısı vererek olur.

Kaynayan suyun altındaki ocağı ne kadar açarsan aç, su 100 °C'yi geçmez; yalnız daha hızlı buharlaşır.

Isı alan bir katı önce ısınır; erime sıcaklığına gelince ısı almaya devam ettiği hâlde sıcaklığı artmaz. Bu sırada enerji, taneciklerin hızını artırmaya değil, onları yerinde tutan bağları gevşetmeye gider. Erime bitince sıvı yeniden ısınmaya başlar. Aynı şey kaynamada olur. Saf bir maddenin erime sıcaklığı donma sıcaklığına, kaynama sıcaklığı yoğuşma sıcaklığına eşittir (aynı basınçta).

Q = m · LL: birim kütlenin hâl değiştirmesi için gereken ısı (erime ısısı Le, buharlaşma ısısı Lb). Hâl değişimi sırasında sıcaklık sabittir, ΔT = 0. Bu bağıntıyla TYT'de oran ve grafik yorumu yapılır.
Eğik bölümlerde madde tek hâldedir ve ısınır; yatay bölümlerde iki hâl bir arada bulunur ve sıcaklık sabittir. Kaynama bölümünün uzun olması, suyun buharlaşma ısısının erime ısısından büyük olmasındandır.Görsel: Sınav Defteri
Hâl değişimleri ve ısı alışverişi
Isı alarakIsı vererek
erime (katı → sıvı)donma (sıvı → katı)
buharlaşma, kaynama (sıvı → gaz)yoğuşma (gaz → sıvı): aynanın buğulanması
süblimleşme (katı → gaz): naftalinkırağılaşma (gaz → katı): kırağı
Çözümlü örnek

Şekildeki ısınma eğrisinde madde hangi bölümlerde tek hâlde, hangi bölümlerde iki hâlde bulunur? Erime bölümünde verilen ısı nereye gider?

  1. Eğik bölümler (buz, su, buhar ısınıyor): tek hâl, sıcaklık artıyor.
  2. Yatay bölümler (0 °C ve 100 °C): iki hâl bir arada, sıcaklık sabit.
  3. Erime sırasında ısı, tanecikler arasındaki bağları zayıflatmaya harcanır; ortalama kinetik enerji (sıcaklık) değişmez.

Cevap: yatay bölümlerde iki hâl; ısı bağları gevşetmeye gider.

Çözümlü örnek

Aynı ısıtıcıyla 0 °C'deki 2 kg buzun tamamını eritmek 4 dakika sürüyor. Aynı koşullarda 0 °C'deki 1 kg buzu eritmek ne kadar sürer?

  1. Q = m·L: L aynı madde için sabit; Q kütleyle doğru orantılı.
  2. Kütle yarıya inince gereken ısı da yarıya iner.
  3. Isıtıcı aynı olduğu için süre de yarıya iner.

Cevap: 2 dakika

✔ Doğru

  • Hâl değişimi sırasında sıcaklık sabit kalır.
  • Erime ve buharlaşmada ısı alınır; donma ve yoğuşmada verilir.
  • Hâl değişimi ısısı Q = m·L; erime ve kaynama sıcaklığı ayırt edicidir.

✘ Sık yapılan hata

  • Isı alan her maddenin sıcaklığının arttığını sanmak.
  • Yoğuşmayı ısı alan olay saymak.
  • Grafiğin yatay bölümünde maddenin ısı almadığını sanmak.
Akılda kalsın: Grafikte yatay çizgi = hâl değişimi. “Isı aldı, öyleyse ısındı” kuralının tek istisnası budur. Erime ve kaynama sıcaklığı, erime ve buharlaşma ısısı ayırt edici özelliklerdir.
Sınavda

Nasıl sorulurSıcaklık-ısı ya da sıcaklık-zaman grafiği verilir; maddenin hangi aralıkta hangi hâlde olduğu, erime ve kaynama sıcaklıkları, hâl değişimi ısılarının karşılaştırması sorulur.

TuzakIsı alan her maddenin sıcaklığının arttığını sanmaktır. İkinci tuzak, yoğuşmayı ısı alan bir olay saymaktır: yoğuşan gaz ısı verir. Erime sıcaklığındaki buz ısı aldıkça erir, 0 °C'nin üzerine çıkmaz.

▭Boşluk doldurma

Katının sıvıya geçmesine , gazın sıvıya geçmesine denir. Hâl değişimi sırasında saf maddenin sıcaklığı .

erimeyoğuşmadeğişmezbuharlaşmaartar

?Soru çöz

0 °C'deki saf buza normal basınçta ısı verilmeye devam ediliyor. Buz tamamen eriyinceye kadar aşağıdakilerden hangisi gerçekleşir?

✓ A. Hâl değişimi sırasında verilen ısı bağlara harcanır, sıcaklık erime bitene kadar sabittir. B, ısı alan her maddenin sıcaklığının arttığı yanılgısıdır; C buzun 0 °C'nin üzerinde var olabileceğini sanır; D özkütleyi miktara bağlar, oysa kalan buzun özkütlesi aynıdır.
KAVRAM · ISIL DENGE

Isıl denge: sıcaklıklar eşitlenince ısı akışı durur

MEB 9. sınıf · Isı ve sıcaklık · TYT · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaIsı ile sıcaklık arasındaki fark nedir, iç enerji ne demektir?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

Sıcaklık, maddeyi oluşturan taneciklerin ortalama kinetik enerjisinin ölçüsüdür; termometreyle ölçülür, SI birimi kelvindir. İç enerji, bir cismin bütün taneciklerinin enerjileri toplamıdır ve madde miktarına bağlıdır. Isı ise sıcaklık farkı nedeniyle sıcak cisimden soğuk cisme aktarılan enerjidir; birimi joule'dür. Cisim ısıya sahip olmaz, ısı alır ya da verir.

Isı, sıcaklık, iç enerji

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Isıl denge nedir, denge sıcaklığı neye bağlıdır?

Kısa cevap: Sıcaklıkları farklı cisimler temas ettiğinde ısı sıcaktan soğuğa akar; sıcaklıklar eşitlenince akış durur ve cisimler ısıl dengeye ulaşır. Yalıtılmış bir sistemde sıcak cismin verdiği ısı, soğuk cismin aldığı ısıya eşittir. Hâl değişimi yoksa denge sıcaklığı ilk sıcaklıkların arasındadır ve ısı sığası büyük olan cismin ilk sıcaklığına daha yakındır.

Sıcak çayın içine konan soğuk kaşık bir süre sonra çayla aynı sıcaklığa gelir; kimse kaşığa “dur” demez, ısı akışı kendiliğinden durur.

Isı, sıcaklık farkı olduğu sürece akar. Sıcak cisim soğurken soğuk cisim ısınır; aradaki fark küçüldükçe akış yavaşlar ve sıcaklıklar eşitlendiğinde durur. Bu son duruma ısıl denge, ulaşılan ortak sıcaklığa denge sıcaklığı denir. Dışarıyla ısı alışverişi olmayan bir sistemde enerji korunur: Qverilen = Qalınan.

Denge sıcaklığı hangi cismin sıcaklığına yakındır? Sıcaklığını değiştirmek daha “zor” olanın, yani ısı sığası (m·c) büyük olanın. Bir kova suya atılan sıcak bilye kovanın sıcaklığını pek değiştirmez; denge sıcaklığı suyun ilk sıcaklığına çok yakındır. Kütlesi büyük cisim her zaman belirleyici değildir; öz ısısı da hesaba girer.

Eğriler yaklaştıkça eğimleri azalır: sıcaklık farkı küçüldükçe ısı akışı yavaşlar. Denge sıcaklığı her zaman iki ilk sıcaklığın arasındadır (hâl değişimi yoksa).Görsel: Sınav Defteri
Çözümlü örnek

Eşit kütleli, 20 °C ve 60 °C'deki iki su yalıtılmış bir kapta karıştırılıyor. Denge sıcaklığı kaç °C olur?

  1. İkisi de su ve kütleleri eşit: ısı sığaları eşit.
  2. Sıcak suyun verdiği ısı, soğuğun aldığına eşit; ısı sığaları eşit olduğu için sıcaklık değişimleri de eşit olur.
  3. 60'tan inilen miktar 20'den çıkılan miktara eşit: tam ortada, 40 °C.

Cevap: 40 °C

Çözümlü örnek

100 °C'deki küçük bir demir bilye, 20 °C'deki büyük bir kova suya atılıyor. Denge sıcaklığı 25 °C mi, 90 °C mi olmaya yakındır? Neden?

  1. Kovadaki suyun kütlesi de öz ısısı da büyük: ısı sığası çok büyük.
  2. Isı sığası büyük olan cismin sıcaklığı az değişir.
  3. Denge sıcaklığı suyun ilk sıcaklığına, yani 20 °C'ye yakın olur.

Cevap: 25 °C'ye yakın

✔ Doğru

  • Denge sıcaklığı iki ilk sıcaklığın arasındadır.
  • Denge, ısı sığası büyük olanın sıcaklığına yakın kurulur.
  • Dengede eşit olan sıcaklıktır; iç enerjiler farklı olabilir.

✘ Sık yapılan hata

  • Denge sıcaklığını her zaman kütlesi büyük olanın sıcaklığına yakın sanmak.
  • Dengedeki cisimlerin iç enerjilerini eşit saymak.
  • Yalıtılmış kapta verilen ısıyı alınan ısıdan farklı sanmak.
Akılda kalsın: Denge sıcaklığı bir terazi gibidir: ağır taraf ısı sığası büyük olandır, denge ona yakın kurulur. Isıl dengede eşit olan şey sıcaklıktır; iç enerjiler eşit olmak zorunda değildir.
Sınavda

Nasıl sorulurİki ya da üç cisim karıştırılır; denge sıcaklığının hangi aralıkta olduğu, hangi cismin ısı aldığı ya da verdiği, sıcaklık-zaman grafiğinin yorumu sorulur.

TuzakDenge sıcaklığının her zaman kütlesi büyük olan cismin sıcaklığına yakın olduğunu sanmaktır; belirleyen ısı sığasıdır. İkinci tuzak, dengedeki cisimlerin iç enerjilerini eşit saymaktır. 0 °C'deki su ile 0 °C'deki buz arasında ısı akmaz. Bu konuda denge sıcaklığı hesabı sorulmaz.

▭Boşluk doldurma

Eşit kütleli 20 °C ve 60 °C'deki iki su yalıtılmış bir kapta karıştırılırsa denge sıcaklığı °C olur. Bu sırada ısı, sıcaklığı olan sudan diğerine akar.

40yüksek80düşük

?Soru çöz

Başlangıçta sıcaklıkları farklı olan iki cisim yalıtılmış bir ortamda ısıl dengeye ulaşıyor. Hâl değişimi olmadığına göre aşağıdakilerden hangisi kesinlikle doğrudur?

✓ C. Isıl denge tanım gereği sıcaklıkların eşitlenmesidir. A sıcaklık ile iç enerjiyi karıştırır; B denge sıcaklığını kütleye bağlar, oysa belirleyen ısı sığasıdır (öz ısı da etkili); D ısının yönünü iç enerjiye bağlar, yönü sıcaklık farkı belirler.
UYGULAMA · ENERJİ İLETİMİ

Enerji iletim yolları: iletim, konveksiyon, ışıma

MEB 9. sınıf · Isı ve sıcaklık · TYT · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaYenilenebilir ve yenilenemez enerji kaynakları nelerdir, avantaj ve dezavantajları nedir?Bağlantılı konudan (İş, enerji ve güç). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Yenilenebilir enerji kaynakları doğada kendiliğinden yenilenir ve tükenmez: güneş, rüzgâr, hidroelektrik, jeotermal, biyokütle, dalga ve gelgit. Yenilenemez kaynaklar ise kullanıldıkça azalır: kömür, petrol, doğal gaz ve nükleer yakıt. Kaynaklar maliyet, erişilebilirlik, süreklilik ve çevresel etki açısından karşılaştırılır; hiçbir kaynak tamamen etkisiz değildir.

Enerji kaynakları

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Isı iletim, konveksiyon ve ışıma ile nasıl aktarılır, ısı iletim hızı neye bağlıdır?

Kısa cevap: Isı üç yolla aktarılır: iletim (katılarda, taneciklerin titreşimini komşusuna aktarmasıyla), konveksiyon (sıvı ve gazlarda, ısınan maddenin kendisinin yer değiştirmesiyle) ve ışıma (madde gerekmeden, boşlukta da yayılan elektromanyetik dalgalarla). Katıda iletim hızı maddenin cinsine, kesit alanına ve sıcaklık farkına bağlıdır; kalınlık arttıkça azalır.

Güneş'in enerjisi 150 milyon km'lik boşluğu aşıp bize ulaşır; o yolda ne iletecek bir katı ne de taşıyacak bir hava vardır.

Üç iletim yolu
YolNasıl olur?Nerede?Örnek
İletimtanecikler yerinde titreşir, enerjiyi komşusuna aktarır; madde taşınmazen çok katılarda; temas gerekirmetal kaşığın sapının ısınması, sıcak su borusunu tutan elin ısınması
Konveksiyonısınan akışkan genleşip yükselir, soğuğu aşağı iner; maddenin kendisi taşınırsıvı ve gazlarkaloriferin odayı ısıtması, tenceredeki suyun dolaşması, deniz meltemi
Işımaelektromanyetik dalgalarla; ortam gerekmezboşlukta da olurGüneş'in Dünya'yı ısıtması, sobanın karşısında yüzün ısınması

Katıda iletim hızı ve yalıtım

Bir katıdan birim zamanda geçen ısı; maddenin cinsine (metaller iyi, tahta, cam yünü, köpük kötü iletkendir), kesit alanına (geniş yüzeyden çok ısı geçer) ve iki yüz arasındaki sıcaklık farkına bağlıdır; kalınlık arttıkça azalır. Soğuk bölgelerdeki evlerin kalın duvarlı ve küçük pencereli olması, çift camlı pencereler ve dış cephe yalıtımı bu yüzdendir. Yalıtım ısınma giderini düşürür; aile bütçesine ve dışarıdan alınan enerjiye bağımlı ülke ekonomisine katkı sağlar.

Hissedilen sıcaklık ve küresel ısınma

Termometrenin gölgede ölçtüğü değer gerçek sıcaklıktır; vücudumuzun algıladığı ise hissedilen sıcaklıktır. Rüzgâr deriden ısıyı konveksiyonla ve terin buharlaşmasıyla daha hızlı uzaklaştırır, hava olduğundan soğuk hissedilir. Nemli sıcak havada ter kolay buharlaşmaz, hava olduğundan sıcak hissedilir. Atmosferdeki karbondioksit ve metan gibi sera gazları ise Dünya'nın yaydığı ısının uzaya kaçmasını azaltır; artmaları ortalama sıcaklığı yükseltir. Sonuçları buzulların erimesi, deniz seviyesinin yükselmesi ve iklim değişikliğidir. Fosil yakıt yerine yenilenebilir kaynak kullanmak, toplu taşıma, yalıtım, ağaçlandırma ve tasarruf alınabilecek önlemlerdir.

Çözümlü örnek

Aynı maddeden yapılmış iki duvardan K'nin kalınlığı L'ninkinin iki katı, yüzey alanları eşit. İçerisi ile dışarısı arasındaki sıcaklık farkı aynıysa hangisinden ısı daha yavaş kaçar?

  1. Madde, alan ve sıcaklık farkı aynı; fark yalnız kalınlıkta.
  2. Isı iletim hızı kalınlık arttıkça azalır.
  3. Kalın olan K'den ısı daha yavaş kaçar; K daha iyi yalıtır.

Cevap: K'den

Çözümlü örnek

Aynı termometre 10 °C gösterirken rüzgârlı bir günde Ali “çok soğuk”, rüzgârsız bir günde Ayşe “serin” diyor. Gerçek ve hissedilen sıcaklık açısından açıklayınız.

  1. Gerçek sıcaklık ikisinde de 10 °C'dir; termometre aynı değeri gösterir.
  2. Rüzgâr deriye değen havayı sürekli yeniler; deriden ısı kaybı konveksiyon ve buharlaşmayla hızlanır.
  3. Hızlı ısı kaybı vücutta daha düşük bir sıcaklık hissi oluşturur: rüzgârlı günün hissedilen sıcaklığı düşüktür.

Cevap: gerçek sıcaklık aynı; rüzgâr hissedilen sıcaklığı düşürür.

✔ Doğru

  • Katılarda ısı iletimle yayılır.
  • Sıvı ve gazlarda konveksiyon (akışkanın taşıması) olur.
  • Boşlukta yalnız ışıma vardır; madde gerekmez.

✘ Sık yapılan hata

  • Boşlukta ısının konveksiyonla yayıldığını sanmak.
  • Sıcak su geçen borudan ele ısının konveksiyonla geldiğini söylemek.
  • Işımanın madde tanecikleriyle taşındığını sanmak.
Akılda kalsın: İletim elden ele aktarılan bir kova, konveksiyon kovayı alıp koşan bir kişi, ışıma ise kovaya hiç ihtiyaç duymayan bir ışık gibidir. Boşlukta yalnız ışıma vardır.
Sınavda

Nasıl sorulurGünlük olaylar iletim, konveksiyon ve ışımayla eşleştirilir; ısı iletim hızını değiştiren etkenler, yalıtım önlemleri ve hissedilen sıcaklık yorumlatılır.

TuzakBoşlukta ısının konveksiyonla yayıldığını sanmaktır; boşlukta yalnız ışıma vardır. İkinci tuzak, sıcak su geçen metal boruyu tutan ele ısının konveksiyonla geldiğini söylemektir: boruda ısı iletimle yayılır. Güneş gören evin ısınması ışımadır. Bu konuda iletim hızı hesabı sorulmaz.

⇄Bilgi eşleştirme olay → açıklama

?Soru çöz

Aşağıdaki olay–ısı aktarım yolu eşleştirmelerinden hangisi yanlıştır?

✓ B. Boru katıdır; ısı borunun içinden ele iletimle ulaşır. Borudaki suyun akması konveksiyonu düşündürse de ele geçiş katı yoluyladır. A doğrudur, boşlukta yalnız ışıma vardır (konveksiyon sanılabilir); C doğrudur, ısınan su yer değiştirir; D doğrudur, katıda tanecikten taneciğe aktarım iletimdir.
KAVRAM · GENLEŞME

Genleşme: ısınan madde büyür, su ise kuralı bir kez bozar

MEB 9. sınıf · Isı ve sıcaklık · TYT · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaÖzkütle nedir, nasıl hesaplanır ve neden ayırt edici bir özelliktir?Bağlantılı konudan (Madde ve özellikleri). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Özkütle, bir maddenin birim hacminin kütlesidir: d = m/V. SI birimi kg/m³, yaygın birimi g/cm³'tür ve 1 g/cm³ = 1000 kg/m³'tür. Aynı sıcaklık ve basınçta özkütle maddenin cinsine bağlıdır, miktarına bağlı değildir; bu yüzden maddeler için ayırt edici bir özelliktir. Isıtılan cismin hacmi artar, özkütlesi azalır.

Özkütle

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Katı ve sıvılar neden genleşir, su 4 °C'de neden en yoğun hâlindedir?

Kısa cevap: Isınan maddelerin tanecikleri daha hızlı hareket edip birbirinden uzaklaştığı için hacimleri artar; buna genleşme, soğuyunca küçülmeye büzülme denir. Genleşme maddenin cinsine, ilk boyutuna ve sıcaklık değişimine bağlıdır. Saf su ise 0 °C ile 4 °C arasında ısıtılınca büzülür; özkütlesi 4 °C'de en büyüktür ve buz sudan az yoğun olduğu için suda yüzer.

Demir yolu raylarının arasına küçük boşluklar bırakılmasaydı yazın raylar genleşip eğrilir, trenler raydan çıkardı.

Isıtılan katılar her yönde genleşir: ince uzun çubuk boyca, levha yüzeyce, küp hacimce. Aynı sıcaklık artışında farklı maddeler farklı miktarda genleşir; bu yüzden genleşme ayırt edici bir özelliktir. Genleşme miktarı ilk boyutla ve sıcaklık değişimiyle artar; çubuğun boyca uzaması kalın ya da ince olmasına bağlı değildir. Delikli bir levha ısıtılınca delik küçülmez, levha malzemesi gibi büyür. Sıvılar genelde katılardan, gazlar da sıvılardan daha çok genleşir.

Genleşmenin günlük hayattaki etkileri
Avantaj (yararlanılan)Dezavantaj (önlem alınan)
sıvılı termometreler; bimetal termostat (ütü, fırın); sıcak suyla sıkışmış kavanoz kapağını açmakraylar ve köprülerde genleşme aralıkları; yazın sarkık, kışın gergin elektrik telleri; kaldırım taşları arasındaki boşluklar

Suyun özel durumu

Maddelerin çoğu soğudukça büzülür ve özkütlesi artar. Saf su ise 4 °C'nin altına soğutulunca genleşir: 0 °C ile 4 °C arasında ısıtılan suyun hacmi azalır, 4 °C'den sonra artar. Bu yüzden suyun özkütlesi 4 °C'de en büyüktür. Donarken de hacmi artar; buzun özkütlesi suyunkinden küçüktür ve buz suda yüzer. Kışın göllerin yüzeyi donarken dipte 4 °C'lik en yoğun su kalır; yüzeydeki buz da alttaki suyu yalıtır ve canlılar yaşamını sürdürür. Su borularının kışın patlaması da donan suyun genleşmesindendir. Suyun öz ısısı buzunkinin yaklaşık iki katıdır; aynı ısıyla buz sudan daha çok ısınır.

Suyun hacmi 4 °C'de en küçük, özkütlesi en büyüktür. Bu özellik kışın göllerin dibindeki suyun 4 °C'de kalmasını sağlar.Görsel: Sınav Defteri
Çözümlü örnek

Ortasında dairesel delik bulunan metal bir levha ısıtılıyor. Levhanın dış boyutları ve deliğin çapı nasıl değişir?

  1. Levha malzemesinin her parçası genleşir; levhanın dış boyutları büyür.
  2. Delik, onu çevreleyen malzemeyle birlikte genleşir; malzeme deliğin içine doğru “taşmaz”.
  3. Delik de aynı oranda büyür; tıpkı levhadan kesilmiş disk ısıtılmış gibi.

Cevap: ikisi de büyür.

Çözümlü örnek

Ağzına kadar 0 °C'deki saf suyla dolu bir kap yavaşça 8 °C'ye ısıtılıyor. Kabın genleşmesi ihmal edildiğine göre su ne zaman taşmaya başlar?

  1. 0 °C'den 4 °C'ye ısınırken suyun hacmi azalır; seviye düşer, taşma olmaz.
  2. 4 °C'den sonra hacim artar; önce düşen seviyeyi geri kazanır.
  3. Hacim 0 °C'deki değerini aştığında taşma başlar; bu da 4 °C'nin üzerinde olur.

Cevap: 4 °C'nin üzerinde bir sıcaklıkta

✔ Doğru

  • Isıtılan levhadaki delik de genişler.
  • Su 0–4 °C arasında ısınınca büzülür; 4 °C'de en yoğundur.
  • Buz sudan hafif olduğu için göller üstten donar.

✘ Sık yapılan hata

  • Isıtılan levhadaki deliğin küçüldüğünü sanmak.
  • Suyun her aralıkta ısınınca genleştiğini sanmak.
  • Termometredeki genleşmeyi önlenmesi gereken bir etki sanmak; termometre genleşmeden yararlanır.
Akılda kalsın: Isınan her şey büyür, delik de. Tek istisna 0–4 °C arasındaki sudur: 4 °C en yoğun, buz sudan hafif. Bu istisna olmasaydı göller dipten donar, içindeki canlılar yaşayamazdı.
Sınavda

Nasıl sorulurGenleşmenin günlük hayattaki avantaj ve dezavantajları, delikli levhanın ısıtılması, farklı maddelerden yapılmış çubukların uzama karşılaştırması ve suyun 0–4 °C arasındaki davranışı sorulur.

TuzakIsıtılan levhadaki deliğin küçüldüğünü sanmaktır. İkinci tuzak, suyun her sıcaklık aralığında ısınınca genleştiğini söylemektir. Boyca uzama kesit alanına bağlı değildir. Bu konuda genleşme hesabı sorulmaz.

▭Boşluk doldurma

Saf suyun özkütlesi °C'de en büyüktür. Buzun özkütlesi suyunkinden olduğu için buz suda yüzer.

4küçük0büyük

?Soru çöz

Saf su 0 °C'den 8 °C'ye düzgün olarak ısıtılıyor. Suyun hacmi nasıl değişir?

✓ D. Su 0–4 °C arasında ısınınca büzülür, 4 °C'den sonra genleşir. A genleşmeyi her aralığa genelleyen yanılgıdır; B suyun özel durumunu bütün aralığa yayar; C davranışı tersine çevirir: 4 °C'de hacim en küçüktür, en büyük değil.

Karma tekrar

Önceki 3 sayfadan karışık 10 soru. Sınavdaki gibi konular karışık gelir; hangi konudan olduğunu çözümde görürsün. Birkaç gün sonra yeniden çöz.

?Soru 1

Verim ve enerji dönüşümleriyle ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi doğrudur?

✓ C. Akkor ampulde yararlı çıktı ışıktır; enerjinin büyük kısmı ısıya gittiği için verim düşüktür. A verimi harcanan enerjiyle karıştırır, verim bir orandır; B sürtünmenin tamamen kaldırılamayacağını unutur; D enerjinin korunumunu ihlal eder, ısı da bir enerji biçimidir.Kaynak: İş, enerji ve güç · Verim ve enerji tasarrufu

?Soru 2

Yatay düzlemde 2 kg kütleli cisme 16 N'luk yatay kuvvet uygulanıyor. Cisim kuvvet yönünde hareket ederken 4 N'luk sürtünme kuvveti etki ediyor. Cismin ivmesi kaç m/s²'dir?

✓ B. Net kuvvet 16 − 4 = 12 N; a = 12 ÷ 2 = 6 m/s². A sürtünmeyi unutup 16 ÷ 2 alır; C sürtünmeyi hareket yönünde sanıp kuvvete ekler (20 ÷ 2); D formülü ters kurup net kuvveti kütleyle çarpar (12 · 2).Kaynak: Kuvvet ve Newton'ın hareket yasaları · F = m·a ve serbest cisim diyagramı

?Soru 3

Kenar uzunluğu 40 m olan kare biçimli bir parkın K köşesinden yürümeye başlayan çocuk, kenarlar boyunca iki kenar yürüyerek K'nin çapraz karşısındaki M köşesine varıyor. Çocuğun aldığı yol ve yer değiştirmesinin büyüklüğü sırasıyla nedir?

✓ D. Yol iki kenarın toplamıdır, 80 m; yer değiştirme K'den M'ye çizilen köşegendir, 40√2 m. A yol ile yer değiştirmeyi eşit sayar (yön değiştiren harekette yol daha büyüktür); B ikisinin yerini karıştırır; C dört kenarı yürüyüp başa dönmüş, yani tam tur atmış gibi hesaplar.Kaynak: Hareket · Konum, yol, yer değiştirme

?Soru 4

Aşağıdakilerden hangisi yenilenebilir bir enerji kaynağıdır?

✓ B. Yer altındaki sıcak su ve buhar sürekli yenilenir. A doğal gazı temiz yakıt olduğu için yenilenebilir sanır, oysa fosil yakıttır; C kömür milyonlarca yılda oluşur, yenilenemez; D nükleer santralin yakıtı uranyum sınırlıdır, nükleer enerji yenilenemez sayılır.Kaynak: İş, enerji ve güç · Enerji kaynakları

?Soru 5

Aşağıdakilerden hangisi temas gerektirmeyen bir kuvvetin sonucudur?

✓ A. Yüklü tarak kâğıdı dokunmadan çeker: elektriksel kuvvet. B kaldırma kuvvetini temassız sanır, oysa su topa dokunarak iter; C ip gerilmesinde ip ile kova temas eder; D sürtünme iki yüzeyin teması olmadan oluşmaz.Kaynak: Kuvvet ve Newton'ın hareket yasaları · Kuvvet ve temel kuvvetler

?Soru 6

Kütlesi 50 kg olan bir öğrenci 4 m yüksekliğindeki merdiveni sabit süratle 10 s'de çıkıyor. Öğrencinin kendi ağırlığına karşı harcadığı ortalama güç kaç W'tır? (g = 10 m/s²)

✓ A. Sabit süratle çıkarken uygulanan kuvvet ağırlığa eşittir: G = 50 · 10 = 500 N. İş W = 500 · 4 = 2 000 J, güç P = 2 000 ÷ 10 = 200 W. B işi güç sanır, süreye bölmez; C ağırlık yerine kütleyi kullanır (50 · 4 ÷ 10); D süreye bölmek yerine çarpar (2 000 · 10).Kaynak: İş, enerji ve güç · Güç

?Soru 7

Aynı noktadan aynı anda aynı yönde harekete başlayan K ve L araçlarının hız-zaman grafikleri t₁ anında kesişiyor. 0–t₁ aralığında K'nin hızı her an L'ninkinden büyüktür. Buna göre aşağıdakilerden hangisi kesinlikle doğrudur?

✓ B. 0–t₁ boyunca K hep daha hızlıydı, yani daha çok yol aldı; t₁'de öndedir. A hız-zaman grafiklerinin kesişmesini karşılaşma sanır; C hızların eşitliğini ivmelerin eşitliği sanır (eşit hız, eşit eğim demek değildir); D, L'nin hızca öne geçtiği anı konumca öne geçtiği an sanır: L önce aradaki farkı kapatmalıdır.Kaynak: Hareket · Grafik okuma ve tuzaklar

?Soru 8

Doğuya doğru sabit hızla giden bir trende Ece koltuğunda oturmakta, Efe ise koridorda batıya doğru, trenin hızından daha küçük bir hızla yürümektedir. Rayların yanında Can durmaktadır. Buna göre;
I. Ece'ye göre Efe batıya doğru hareket eder.
II. Can'a göre Efe doğuya doğru hareket eder.
III. Efe'ye göre Can durgundur.
yargılarından hangileri doğrudur?

✓ B. Ece trenle birlikte gider; ona göre Efe batıya yürür (I). Tren Efe'den hızlı olduğu için Efe yere göre yine doğuya gider (II). A, Efe'nin batıya yürüdüğünü görüp yere göre de batıya gittiğini sanır; C ve D, Efe hareketliyken Can'ın ona göre durgun göründüğünü kabul eder: hareket görecelidir, Efe'ye göre Can hareketlidir.Kaynak: Hareket · Hareket türleri ve referans

?Soru 9

Kütlesi m, sürati v olan bir aracın kinetik enerjisi E'dir. Kütlesi 2m, sürati 2v olan bir aracın kinetik enerjisi kaç E'dir?

✓ C. Kütle 2 katı (×2), sürat 2 katı ve karesi alınır (×4): 2 · 4 = 8E. A yalnız kütleyi hesaba katıp sürati unutur; B sürati karesiz alır (2 · 2); D kütlenin de karesini alır (4 · 4).Kaynak: İş, enerji ve güç · Kinetik ve potansiyel enerji

?Soru 10

Kütlesi 60 kg olan bir astronotun Ay'daki ağırlığı 96 N ölçülüyor. Buna göre Ay'daki yer çekimi ivmesi ve astronotun Ay'daki kütlesi nedir? (Dünya'da g = 10 m/s²)

✓ C. Kütle yerden yere değişmez: 60 kg. G = m·g'den g(Ay) = 96 ÷ 60 = 1,6 m/s². A ağırlıkla birlikte kütlenin de azaldığını sanır (96 ÷ 10 = 9,6 kg); B formülü ters kurup m ÷ G = 60 ÷ 96 alır; D g'yi her yerde 10 sanıp kütleyi 96 ÷ 10 bulur.Kaynak: Kuvvet ve Newton'ın hareket yasaları · Ağırlık ve yer çekimi ivmesi
1
Daha fazla soru çözmek ister misin?Isı ve sıcaklık konusundan 1 soru seni bekliyor. Çözümlü; yanlışların Hata Defteri'ne kaydedilir.
Soru çöz →