Isı, sıcaklık ve iç enerji: üç ayrı kavram
MEB 9. sınıf · Isı ve sıcaklık · TYT · Okuma 5 dk · 2 etkinlik
Önce hatırlaKinetik enerji, yer çekimi potansiyel enerjisi ve esneklik potansiyel enerjisi neye bağlıdır?Bağlantılı konudan (İş, enerji ve güç). Önce kendin cevapla, sonra aç.
Kinetik enerji hareket eden cismin enerjisidir ve kütle ile süratin karesine bağlıdır (Ek = ½mv²). Yer çekimi potansiyel enerjisi cismin yüksekliğinden gelir ve kütle, yer çekimi ivmesi ile yüksekliğe bağlıdır (Ep = mgh). Esneklik potansiyel enerjisi sıkışan ya da gerilen yayda depolanır ve yay sabiti ile uzama miktarının karesine bağlıdır.
✎Konu anlatımı
Isı ile sıcaklık arasındaki fark nedir, iç enerji ne demektir?
Kısa cevap: Sıcaklık, maddeyi oluşturan taneciklerin ortalama kinetik enerjisinin ölçüsüdür; termometreyle ölçülür, SI birimi kelvindir. İç enerji, bir cismin bütün taneciklerinin enerjileri toplamıdır ve madde miktarına bağlıdır. Isı ise sıcaklık farkı nedeniyle sıcak cisimden soğuk cisme aktarılan enerjidir; birimi joule'dür. Cisim ısıya sahip olmaz, ısı alır ya da verir.Bir kova ılık su ile bir fincan kaynar çaydan hangisinin “daha çok ısısı” vardır? Soru yanlış sorulmuştur: hiçbirinin ısısı yoktur.
Maddenin tanecikleri sürekli hareket eder. Sıcaklık, bu hareketin ortalama şiddetini, yani taneciklerin ortalama kinetik enerjisini gösterir; madde miktarına bağlı değildir. Bir bardak 50 °C su ile bir kova 50 °C suyun sıcaklığı aynıdır. İç enerji ise bütün taneciklerin enerjilerinin toplamıdır; kovadaki su daha çok tanecik içerdiği için iç enerjisi daha büyüktür.
Isı, iki cisim arasında sıcaklık farkı olduğu sürece aktarılan enerjidir ve her zaman sıcaklığı yüksek olandan düşük olana kendiliğinden akar; iç enerjisi büyük olandan küçük olana değil. Fincandaki kaynar çay ile kovadaki ılık su temas etse ısı çaydan suya geçer, çünkü çayın sıcaklığı yüksektir. Isı alan cismin iç enerjisi artar, ısı veren cisminki azalır.
| Sıcaklık | İç enerji | Isı | |
|---|---|---|---|
| Ne anlatır? | taneciklerin ortalama kinetik enerjisi | taneciklerin toplam enerjisi | sıcaklık farkıyla aktarılan enerji |
| Madde miktarına bağlı mı? | hayır | evet | aktarılan miktar duruma bağlı |
| Birim | kelvin (K); günlükte °C | joule (J) | joule (J); günlükte kalori |
| Ölçüm aracı | termometre | — | kalorimetre kabı |
| Nicelik türü | temel | türetilmiş | türetilmiş |
Bir bardakta 50 °C, bir kovada 50 °C su var. Sıcaklıklarını ve iç enerjilerini karşılaştırınız. İkisi birbirine dokunursa ısı akar mı?
- Sıcaklık ortalamaya bakar: ikisi de 50 °C, eşittir.
- İç enerji toplama bakar: kovada çok daha fazla su var, iç enerjisi büyüktür.
- Isı yalnız sıcaklık farkı varsa akar; fark yok, ısı akmaz.
Cevap: sıcaklıklar eşit, kovanın iç enerjisi büyük; ısı akmaz.
90 °C'lik küçük bir metal bilye, 30 °C'lik bir kova suya atılıyor. Isı hangi yöne akar? Hangisinin iç enerjisi artar?
- Isının yönünü sıcaklık belirler: bilyeden (90 °C) suya (30 °C).
- Kovanın iç enerjisi daha büyük olsa da bu, yönü değiştirmez.
- Isı alan su ısınır, iç enerjisi artar; bilye soğur, iç enerjisi azalır.
Cevap: bilyeden suya; suyun iç enerjisi artar.
✔ Doğru
- Sıcaklık, taneciklerin ortalama kinetik enerjisinin ölçüsüdür.
- İç enerji toplamdır; madde miktarı artınca artar.
- Isı, sıcaklık farkı yüzünden aktarılan enerjidir; sıcaktan soğuğa akar.
✘ Sık yapılan hata
- “Isı verilen maddenin ısısı artar” demek; artan iç enerjidir.
- Isının iç enerjisi büyük cisimden küçüğe aktığını sanmak.
- Aynı sıcaklıkta kütlesi büyük olanın taneciklerini daha enerjili sanmak.
Nasıl sorulurIsı, sıcaklık ve iç enerjiyle ilgili ifadelerden doğru olanlar seçilir ya da iki cisim arasında ısı akışının yönü sorulur.
Tuzak“ısı verilen maddenin ısısı artar” demektir; artan iç enerjisi ya da sıcaklığıdır. İkinci tuzak, ısının iç enerjisi büyük cisimden küçük cisme aktığını sanmaktır; yönü sıcaklık belirler. Aynı sıcaklıktaki aynı cins maddelerde kütlesi büyük olanın taneciklerinin ortalama kinetik enerjisi daha büyük değildir.
⇄Bilgi eşleştirme kavram → özellik
?Soru çöz
Isı, sıcaklık ve iç enerjiyle ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi doğrudur?