Elektrik alan ve potansiyel: Coulomb kuvveti, potansiyel enerji, düzgün alan, sığa

Kuvvetten alana, alandan potansiyele geçişi tek bir benzetmeyle kuruyoruz: yük için yükseklik neyse potansiyel odur. Paralel levhalar ve sığaçla bitiriyoruz.

6 durakAYT · 11. sınıf
12 etkinlikeşleştir · sırala · doldur · çöz
0 / 12tamamlanan etkinlik
Sorularuygulamaya ekleniyor
HESAP · COULOMB

Coulomb kuvveti: uzaklığın karesi ve kuvvetlerin vektörel toplamı

MEB 11. sınıf · Elektrik ve manyetizma · AYT · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaCoulomb kuvveti nedir, yüklü cisimler arasındaki kuvvet neye bağlıdır ve nasıl hesaplanır?Bağlantılı konudan (Elektrostatik). Önce kendin cevapla, sonra aç.

İki noktasal yük arasındaki elektriksel kuvvet (Coulomb kuvveti) yüklerin çarpımıyla doğru, aralarındaki uzaklığın karesiyle ters orantılıdır: F = k·q₁·q₂/d². Boşlukta k = 9·10⁹ N·m²/C²'dir. Aynı işaretli yükler birbirini iter, zıt işaretliler çeker. İki yük birbirine eşit büyüklükte ve zıt yönde kuvvet uygular.

Coulomb kuvveti

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Coulomb kuvveti neye bağlıdır, birden çok yükün bir yüke uyguladığı kuvvet nasıl bulunur?

Kısa cevap: İki noktasal yük arasındaki elektriksel kuvvet F = k·q₁·q₂ / d² ile bulunur; yüklerin çarpımıyla doğru, aralarındaki uzaklığın karesiyle ters orantılıdır. Aynı işaretli yükler iter, zıt işaretliler çeker. Coulomb sabiti k ortamın elektriksel geçirgenliğine bağlıdır: k = 1 / (4π·ε). Birden çok yükün kuvvetleri vektörel olarak toplanır.

Su molekülleri tuz kristalindeki iyonların arasına girince iyonları birbirine bağlayan çekim kuvveti yaklaşık seksen kat zayıflar; tuz bu yüzden suda kolayca çözünür.

Coulomb kuvvetini tek doğrultuda Elektrostatik sayfasında gördük. AYT'de iki yeni boyut eklenir. Birincisi ortam: k = 1/(4πε) bağıntısındaki ε, ortamın elektriksel geçirgenliğidir. Boşlukta ve havada k ≈ 9·10⁹ N·m²/C²'dir; geçirgenliği büyük bir ortamda (su gibi) k ve dolayısıyla kuvvet küçülür. İkincisi yön: bir yüke birden çok yük kuvvet uyguluyorsa her kuvvet ayrı hesaplanır, sonra Vektörler sayfasında gördüğümüz gibi vektörel toplanır.

F = k·q1·q2d² k = 14πε ≈ 9·10⁹ N·m²/C²Yükler coulomb (C), uzaklık metre. 1 μC = 10⁻⁶ C. Kuvvetin büyüklüğünü bulurken yüklerin işaretleri değil, büyüklükleri kullanılır; yön çekme-itmeden belirlenir.
+4 μC aynı işaretli olduğu için +1 μC'yi iter, −3 μC zıt işaretli olduğu için çeker. İki kuvvet dik olduğundan bileşke Pisagor'la bulunur.Görsel: Sınav Defteri
Çözümlü örnek

Havada aralarında 30 cm uzaklık bulunan +2 μC ve +8 μC'lik iki noktasal yük birbirine kaç N'luk kuvvet uygular? (k = 9·10⁹ N·m²/C²)

  1. Birimleri çevir: 2·10⁻⁶ C, 8·10⁻⁶ C, 0,3 m.
  2. F = 9·10⁹ · 16·10⁻¹² ÷ 0,09 = 0,144 ÷ 0,09 = 1,6 N.
  3. Yükler aynı işaretli: kuvvet iticidir, iki yüke eşit büyüklükte ve zıt yönde etki eder.

Cevap: 1,6 N, itme

Çözümlü örnek

Şekildeki +1 μC'lik yüke etki eden bileşke elektriksel kuvvet kaç N'dur? (k = 9·10⁹ N·m²/C²)

  1. +4 μC'nin kuvveti: 9·10⁹ · 4·10⁻¹² ÷ 0,09 = 0,4 N, itme (sola).
  2. −3 μC'nin kuvveti: 9·10⁹ · 3·10⁻¹² ÷ 0,09 = 0,3 N, çekme (yukarı).
  3. Kuvvetler dik: √(0,16 + 0,09) = 0,5 N.

Cevap: 0,5 N

✔ Doğru

  • F = k·q₁·q₂/d²; önce büyüklük, sonra yön.
  • Kuvvetler vektör olarak toplanır; dik kuvvetlerde Pisagor.
  • Birimleri çevir: 6 cm = 0,06 m, 1 μC = 10⁻⁶ C.

✘ Sık yapılan hata

  • Kuvvetleri yönlerine bakmadan sayı gibi toplamak.
  • Uzaklığın karesini almayı ya da cm'yi m'ye çevirmeyi unutmak.
  • Yüklerin işaretini formüle koyup çıkan eksiyi yön sanmak.
Akılda kalsın: Coulomb kuvvetinde önce büyüklük, sonra yön: büyüklüğü işaretsiz hesapla, yönü “aynı işaret iter, zıt işaret çeker” kuralıyla çiz, en son vektörel topla. Uzaklık yarıya inerse kuvvet dört katına çıkar.
Sınavda

Nasıl sorulurBir doğru üzerinde ya da üçgenin, karenin köşelerinde duran yüklerden birine etki eden bileşke kuvvet sorulur; uzaklık ya da yük değişince kuvvetin kaç katına çıkacağı oranla yoklanır.

TuzakKuvvetleri yönlerine bakmadan sayı gibi toplamaktır. İkinci tuzak, uzaklığın karesini almayı ya da santimetreyi metreye çevirmeyi unutmaktır.

▭Boşluk doldurma

İki noktasal yük arasındaki elektriksel kuvvet 8 N'dur. Aralarındaki uzaklık yarıya indirilirse kuvvet N olur. İlk duruma göre yüklerden biri iki katına, uzaklık da iki katına çıkarılırsa kuvvet N olur.

324162

?Soru çöz

Havada aralarında 6 cm uzaklık bulunan +1 μC ve −4 μC'lik iki noktasal yük arasındaki elektriksel kuvvetin büyüklüğü kaç N'dur? (k = 9·10⁹ N·m²/C²)

✓ A. F = 9·10⁹ · 1·10⁻⁶ · 4·10⁻⁶ ÷ 0,06² = 0,036 ÷ 0,0036 = 10 N (çekme). B uzaklığın karesini almaz (0,036 ÷ 0,06); C santimetreyi metreye çevirmeden 6² = 36'ya böler; D 6 cm'yi 0,6 m alır (0,036 ÷ 0,36).
HESAP · ELEKTRİK ALAN

Noktasal yükün elektrik alanı: E = k·q / d² ve alanın sıfır olduğu nokta

MEB 11. sınıf · Elektrik ve manyetizma · AYT · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaElektrik alan nedir, yönü nasıl belirlenir?Bağlantılı konudan (Elektrostatik). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Elektrik alan, yüklü bir cismin çevresinde başka yüklere kuvvet uyguladığı bölgedir. Bir noktadaki elektrik alan, o noktaya konan birim pozitif yüke etki eden kuvvettir: E = F/q; birimi N/C'dir ve vektöreldir. Alan çizgileri pozitif yükten çıkar, negatif yüke girer. Pozitif yüke alan yönünde, negatif yüke alana zıt yönde kuvvet etki eder.

Elektrik alan

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Noktasal bir yükün oluşturduğu elektrik alan nasıl hesaplanır, alanın sıfır olduğu nokta nasıl bulunur?

Kısa cevap: Noktasal q yükünün d uzaklıkta oluşturduğu elektrik alanın büyüklüğü E = k·q / d²'dir; birimi N/C'dir. Alan pozitif yükten dışarı, negatif yüke doğru yönelir. O noktaya konan q′ yüküne etki eden kuvvet F = q′·E'dir. Birden çok yükün alanları vektörel toplanır; aynı işaretli iki yük arasında, küçük yüke yakın bir noktada alan sıfır olur.

Bir yük, çevresindeki boşluğu “etkilenebilir” hâle getirir; oraya ikinci bir yük konmadan önce de bu etki oradadır.

Elektrik alanı E = F / q olarak Elektrostatik sayfasında gördük. Noktasal bir yük için Coulomb yasasını bu tanıma koyunca alanın formülü çıkar: deneme yükü q′ sadeleşir ve E = k·q/d² kalır. Alan, yalnız alanı oluşturan yüke ve uzaklığa bağlıdır; oraya hangi yükü koyduğumuza bağlı değildir.

E = k·qd² F = q′·EPozitif deneme yüküne kuvvet alanla aynı yönde, negatif yüke zıt yönde etki eder.
P noktası iki yüke eşit uzaklıkta olduğu için iki alanın büyüklüğü aynıdır. Düşey bileşenler birbirini götürür; bileşke alan +q'dan −q'ya doğru yataydır.Görsel: Sınav Defteri

Alanın sıfır olduğu nokta

İki yükün alanları bir noktada eşit büyüklükte ve zıt yönlüyse bileşke alan sıfırdır; oraya konan yüke kuvvet etki etmez. Aynı işaretli iki yükte bu nokta iki yükün arasında ve küçük yüke yakındır. Zıt işaretli iki yükte nokta yüklerin arasında olamaz (orada alanlar aynı yöndedir); yüklerin dışında ve küçük yükün tarafındadır. Kural basittir: alan sıfır noktası hep küçük yüke yakındır, çünkü küçük yük ancak yakından büyük yükün etkisini dengeleyebilir.

Çözümlü örnek

+2 μC'lik yükten 30 cm uzaktaki noktada elektrik alan kaç N/C'dir? Bu noktaya −1 μC'lik yük konursa ona etki eden kuvvet ne olur? (k = 9·10⁹ N·m²/C²)

  1. E = 9·10⁹ · 2·10⁻⁶ ÷ 0,09 = 2·10⁵ N/C, yükten dışarı.
  2. F = 1·10⁻⁶ · 2·10⁵ = 0,2 N.
  3. Yük negatif: kuvvet alana zıt, yani +2 μC'ye doğru (çekme).

Cevap: 2·10⁵ N/C; 0,2 N, +2 μC'ye doğru

Çözümlü örnek

Aralarında 90 cm uzaklık bulunan +1 μC ve +4 μC'lik yükleri birleştiren doğru üzerinde alanın sıfır olduğu nokta, +1 μC'lik yükten kaç cm uzaktadır?

  1. Aynı işaretli: nokta aradadır. +1 μC'den x, +4 μC'den 0,9 − x uzakta olsun.
  2. 1 ÷ x² = 4 ÷ (0,9 − x)² → karekök alınır: 0,9 − x = 2x.
  3. x = 0,3 m = 30 cm; küçük yüke yakın, beklendiği gibi.

Cevap: 30 cm

✔ Doğru

  • E = k·q/d²; yönü yalnız alanı oluşturan yükün işaretine bağlıdır.
  • Alan pozitiften çıkar, negatife girer.
  • Alanın sıfır olduğu nokta küçük yüke yakındır: aynı işarette arada, zıt işarette dışarıda.

✘ Sık yapılan hata

  • Alanın yönünü oraya konan yüke göre belirlemek.
  • Zıt işaretli yüklerde alan sıfır noktasını iki yükün arasında aramak.
  • Alanın sıfır olduğu noktayı büyük yüke yakın aramak.
Akılda kalsın: Alan oku pozitif yükten kaçar, negatif yüke koşar. Alanın sıfır olduğu nokta her zaman küçük yüke yakındır: aynı işarette arada, zıt işarette dışarıda.
Sınavda

Nasıl sorulurBir noktadaki bileşke alanın yönü ya da büyüklüğü, alanın sıfır olduğu nokta ya da oraya konan yüke etki eden kuvvet sorulur.

TuzakAlanın yönünü oraya konan yüke göre belirlemektir; alanın yönü yalnız alanı oluşturan yüke bağlıdır. İkinci tuzak, zıt işaretli yüklerde alan sıfır noktasını iki yükün arasında aramaktır.

▭Boşluk doldurma

Aralarında 40 cm uzaklık bulunan +9 μC ve +1 μC'lik yüklerin bileşke elektrik alanı, +1 μC'lik yükten cm, +9 μC'lik yükten cm uzaktaki noktada sıfırdır.

10302013

?Soru çöz

Noktasal bir yükün kendisinden d uzaklıktaki bir noktada oluşturduğu elektrik alanın büyüklüğü E'dir. Aynı yükün 3d uzaklıktaki noktada oluşturduğu alanın büyüklüğü nedir?

✓ C. Alan uzaklığın karesiyle ters orantılıdır: 3² = 9 kat küçülür, E/9. A ters orantıyı kurar ama kareyi unutur; B ve D uzaklık artınca alanın da arttığını sanır, D ayrıca kareyi doğru alıp yönü ters kurar.
HESAP · POTANSİYEL

Elektriksel potansiyel ve potansiyel enerji: skaler bir harita

MEB 11. sınıf · Elektrik ve manyetizma · AYT · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaKinetik enerji, yer çekimi potansiyel enerjisi ve esneklik potansiyel enerjisi neye bağlıdır?Bağlantılı konudan (İş, enerji ve güç). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Kinetik enerji hareket eden cismin enerjisidir ve kütle ile süratin karesine bağlıdır (Ek = ½mv²). Yer çekimi potansiyel enerjisi cismin yüksekliğinden gelir ve kütle, yer çekimi ivmesi ile yüksekliğe bağlıdır (Ep = mgh). Esneklik potansiyel enerjisi sıkışan ya da gerilen yayda depolanır ve yay sabiti ile uzama miktarının karesine bağlıdır.

Kinetik ve potansiyel enerji

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Elektriksel potansiyel ve elektriksel potansiyel enerji nedir, eş potansiyel yüzey neye denir?

Kısa cevap: İki noktasal yükün elektriksel potansiyel enerjisi U = k·q₁·q₂ / d'dir. Noktasal q yükünün d uzaklıkta oluşturduğu elektriksel potansiyel V = k·q / d'dir; birimi volttur (J/C) ve skalerdir. Birden çok yükün potansiyelleri işaretleriyle toplanır. Potansiyeli aynı olan noktaların oluşturduğu yüzeye eş potansiyel yüzey denir; alan çizgileri bu yüzeylere diktir.

Haritadaki eş yükselti eğrileri bir dağın biçimini nasıl anlatıyorsa, eş potansiyel yüzeyler de bir yükün çevresindeki “elektriksel yokuşu” anlatır.

Yer çekiminde bir cismi yukarı kaldırmak iş ister ve bu iş potansiyel enerji olarak depolanır. Elektrikte de aynı şey olur: iki pozitif yükü birbirine yaklaştırmak iş ister, çünkü birbirlerini iterler; bu iş elektriksel potansiyel enerji olarak depolanır. Zıt işaretli yüklerde potansiyel enerji negatiftir: birbirlerini çektikleri için onları ayırmak iş ister.

Potansiyel enerji iki yüke birden aittir. Tek bir yükün çevresini anlatmak için potansiyel enerjiyi deneme yüküne böleriz: elektriksel potansiyel, bir noktaya konan birim yükün sahip olacağı potansiyel enerjidir. Alan vektörken potansiyel skalerdir; bu yüzden birden çok yükün potansiyelini bulmak, alanını bulmaktan çok daha kolaydır: işaretleriyle toplamak yeter.

U = k·q1·q2d V = k·qd Vtoplam = Σk·q/dFormüllerde yükler işaretleriyle yazılır. Kuvvet ve alanda d², potansiyel ve potansiyel enerjide d vardır.
Potansiyel uzaklıkla ters orantılı azalır: uzaklık iki katına çıkınca yarıya, üç katına çıkınca üçte birine iner. Aynı çember üzerindeki her noktanın potansiyeli eşittir.Görsel: Sınav Defteri
Çözümlü örnek

+2 μC'lik noktasal yükten 30 cm uzaktaki noktanın potansiyeli kaç volttur? (k = 9·10⁹ N·m²/C²)

  1. V = 9·10⁹ · 2·10⁻⁶ ÷ 0,3.
  2. V = 18·10³ ÷ 0,3 = 6·10⁴ V (60 kV).

Cevap: 6·10⁴ V

Çözümlü örnek

Aralarında 60 cm uzaklık bulunan +4 μC ve −2 μC'lik yüklerin tam ortasındaki noktanın potansiyeli nedir? Sistemin elektriksel potansiyel enerjisi kaç J'dür? (k = 9·10⁹ N·m²/C²)

  1. Orta nokta her yükten 0,3 m uzakta: V = 9·10⁹ · (4 − 2)·10⁻⁶ ÷ 0,3 = 6·10⁴ V.
  2. Potansiyel enerji: U = 9·10⁹ · 4·10⁻⁶ · (−2·10⁻⁶) ÷ 0,6 = −0,12 J.
  3. U negatif: yükler birbirini çeker; onları sonsuza ayırmak için 0,12 J iş gerekir.

Cevap: 6·10⁴ V; −0,12 J

F, E, U ve V yan yana
BüyüklükFormüld ile değişimTürüBirim
Elektriksel kuvvet Fk·q₁·q₂/d²1/d²vektörN
Elektrik alan Ek·q/d²1/d²vektörN/C = V/m
Potansiyel enerji Uk·q₁·q₂/d1/dskaler (işaretli)J
Potansiyel Vk·q/d1/dskaler (işaretli)V = J/C

✔ Doğru

  • V = k·q/d; potansiyel skalerdir, işaretiyle toplanır.
  • Potansiyel enerji U = k·q₁·q₂/d; işaret anlam taşır.
  • Eşit ve zıt iki yükün tam ortasında V = 0 ama E ≠ 0.

✘ Sık yapılan hata

  • Potansiyeli vektör gibi toplamak.
  • Potansiyelin sıfır olduğu yerde alanı da sıfır sanmak.
  • Potansiyelde d² kullanmak; potansiyel d ile ters orantılıdır.
Akılda kalsın: Alan oktur, potansiyel sayıdır. Alanı toplarken çizim yaparsın, potansiyeli toplarken yalnız işaretli sayıları toplarsın. Eşit ve zıt iki yükün tam ortasında potansiyel sıfırdır ama alan sıfır değildir.
Sınavda

Nasıl sorulurBirkaç yükün bir noktada oluşturduğu potansiyel, eş potansiyel yüzeylerin biçimi ya da potansiyeli ve alanı sıfır olan noktalar sorulur.

TuzakPotansiyeli vektör gibi toplamaya çalışmaktır; potansiyel skalerdir, işaretleriyle toplanır. İkinci tuzak, potansiyel sıfır olan yerde alanın da sıfır olduğunu sanmaktır.

⇄Bilgi eşleştirme kavram → özellik

?Soru çöz

Bir karenin köşelerine büyüklükleri eşit yükler, komşu iki köşede +q, diğer iki komşu köşede −q olacak biçimde yerleştiriliyor. Karenin merkezindeki elektriksel potansiyel V ve elektrik alan E için hangisi doğrudur?

✓ B. Dört yük merkeze eşit uzaklıkta; iki +q ve iki −q'nun potansiyelleri toplanınca V = 0. Alanlar ise + kenardan − kenara doğru aynı yöne bileşen verir, sadeleşmez: E ≠ 0. A potansiyeli sıfır olan yerde alanın da sıfır olduğunu sanır; C ve D potansiyeli işaretsiz toplar.
HESAP · ELEKTRİKSEL İŞ

Potansiyel farkı ve elektriksel iş: yol değil, uçlar önemli

MEB 11. sınıf · Elektrik ve manyetizma · AYT · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaFizikte iş nedir, hangi durumlarda iş yapılmaz?Bağlantılı konudan (İş, enerji ve güç). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Fizikte iş, bir kuvvetin uygulandığı cismi kendi doğrultusunda yer değiştirmesidir: W = F·x. Birimi joule'dür (J = N·m) ve iş skalerdir. Kuvvet uygulandığı hâlde cisim yer değiştirmiyorsa ya da kuvvet hareket yönüne dikse fiziksel iş yapılmaz. Kuvvet hareketin tersine ise yaptığı iş negatiftir; sürtünmenin yaptığı iş böyledir.

Fiziksel iş

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Elektriksel potansiyel farkı nedir, bir yükü iki nokta arasında taşımak için yapılan iş nasıl hesaplanır?

Kısa cevap: İki nokta arasındaki potansiyel farkı, birim yükü bir noktadan ötekine taşımak için yapılan iştir. q yükünü A noktasından B noktasına sabit hızla taşımak için dış kuvvetin yaptığı iş W = q·(V_B − V_A)'dır. Bu iş izlenen yola bağlı değildir; yalnız başlangıç ve bitiş potansiyellerine bağlıdır. Eş potansiyel yüzey üzerinde yük taşımak iş gerektirmez.

Bir dağın tepesine hangi patikadan çıkarsan çık, kazandığın potansiyel enerji aynıdır; elektrikte de durum böyledir.

Önceki konudaki “elektriksel yokuş” benzetmesini sürdürelim. Pozitif bir yükü potansiyeli yüksek bir noktaya taşımak, bir cismi yokuş yukarı taşımak gibidir: dış kuvvet iş yapar, yükün potansiyel enerjisi artar. Pozitif yük kendi hâline bırakılırsa potansiyeli yüksek yerden düşük yere doğru hareket eder. Negatif yük ise tam tersini yapar: kendiliğinden potansiyeli yüksek yere gider.

ΔV = VB − VA WA→B = q·(VB − VA) 1 eV = 1,6·10⁻¹⁹ JW: dış kuvvetin yaptığı iş (yük sabit hızla taşınırken). Elektrik alanın yaptığı iş bunun eksi işaretlisidir. Elektronvolt, bir elektronun 1 V potansiyel farkında kazandığı enerjidir.
A ve B farklı eş potansiyel yüzeylerdedir. Yükü hangi yoldan götürürsen götür, iş yalnız iki yüzeyin potansiyel farkına bağlıdır.Görsel: Sınav Defteri
Çözümlü örnek

+2 μC'lik yükü potansiyeli 100 V olan noktadan potansiyeli 400 V olan noktaya taşımak için en az ne kadar iş yapılmalıdır?

  1. ΔV = 400 − 100 = 300 V.
  2. W = 2·10⁻⁶ · 300 = 6·10⁻⁴ J.

Cevap: 6·10⁻⁴ J

Çözümlü örnek

Şekildeki +2 μC'lik sabit yükten 0,6 m uzaktaki A noktasında bulunan +1 μC'lik yük, 0,2 m uzaktaki B noktasına getiriliyor. Yapılması gereken iş kaç J'dür? (k = 9·10⁹ N·m²/C²)

  1. VA = 9·10⁹ · 2·10⁻⁶ ÷ 0,6 = 3·10⁴ V; VB = 9·10⁹ · 2·10⁻⁶ ÷ 0,2 = 9·10⁴ V.
  2. W = 1·10⁻⁶ · (9·10⁴ − 3·10⁴) = 0,06 J.
  3. İş pozitif: iki pozitif yükü yaklaştırmak için itmeye karşı iş yapılır.

Cevap: 0,06 J

✔ Doğru

  • Dış kuvvetin işi W = q·(V(B) − V(A)); yalnız uç noktalar önemlidir.
  • Eş potansiyel yüzeyde yük taşımak iş gerektirmez.
  • Alanın yaptığı iş, dış kuvvetin işinin ters işaretlisidir.

✘ Sık yapılan hata

  • İşin izlenen yolun uzunluğuna bağlı olduğunu sanmak.
  • Dış kuvvetin işi ile alanın işini karıştırıp işareti ters vermek.
  • Yükün işaretini işe katmayı unutmak: negatif yük “yokuşu” ters yönde çıkar.
Akılda kalsın: Elektriksel iş son eksi ilk potansiyelle yazılır: W = q·(V_son − V_ilk). Yük ve fark aynı işaretliyse iş pozitif (yokuş yukarı), zıt işaretliyse negatif (yokuş aşağı). Eş potansiyel yüzeyde yürümek bedavadır.
Sınavda

Nasıl sorulurNoktasal yüklerin çevresindeki iki nokta arasında bir yükü taşımak için yapılan iş, farklı yolların işlerinin karşılaştırılması ya da eş potansiyel yüzeyler arasında hareket sorulur.

Tuzakİşin izlenen yolun uzunluğuna bağlı olduğunu sanmaktır. İkinci tuzak, dış kuvvetin işi ile alanın işini karıştırıp işareti ters vermektir.

▭Boşluk doldurma

+4 μC'lik yük potansiyeli 50 V olan noktadan 250 V olan noktaya taşınıyor. Noktalar arasındaki potansiyel farkı V, yapılan iş mJ'dür.

2000,83001,2

?Soru çöz

+4 μC'lik sabit bir noktasal yükten 0,3 m uzakta bulunan +1 μC'lik yük, sabit yükten 0,1 m uzaktaki noktaya getiriliyor. Bunun için yapılması gereken iş kaç J'dür? (k = 9·10⁹ N·m²/C²)

✓ D. V(0,3 m) = 1,2·10⁵ V, V(0,1 m) = 3,6·10⁵ V; W = 1·10⁻⁶ · 2,4·10⁵ = 0,24 J. A yalnız başlangıç noktasının potansiyelini kullanır; B yalnız son noktanınkini kullanır, farkı almaz; C dış kuvvetin işi ile alanın işini karıştırıp işareti ters verir.
HESAP · DÜZGÜN ALAN

Paralel levhalar arasında düzgün elektrik alan: E = V / d

MEB 11. sınıf · Elektrik ve manyetizma · AYT · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaNoktasal bir yükün oluşturduğu elektrik alan nasıl hesaplanır, alanın sıfır olduğu nokta nasıl bulunur?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

Noktasal q yükünün d uzaklıkta oluşturduğu elektrik alanın büyüklüğü E = k·q / d²'dir; birimi N/C'dir. Alan pozitif yükten dışarı, negatif yüke doğru yönelir. O noktaya konan q′ yüküne etki eden kuvvet F = q′·E'dir. Birden çok yükün alanları vektörel toplanır; aynı işaretli iki yük arasında, küçük yüke yakın bir noktada alan sıfır olur.

Noktasal yükün elektrik alanı

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Paralel levhalar arasındaki elektrik alan nasıl hesaplanır, yüklü parçacık bu alanda nasıl hareket eder?

Kısa cevap: Zıt yüklü, iletken ve paralel iki levha arasında, kenarlardan uzakta, büyüklüğü ve yönü her yerde aynı olan düzgün bir elektrik alan oluşur: E = V / d. Alan çizgileri pozitif levhadan negatif levhaya paralel doğrulardır. Alana paralel bırakılan yük alan boyunca hızlanır ve q·V kadar kinetik enerji kazanır; alana dik giren yük ise parabol çizerek sapar.

Eski tüplü televizyonlarda ekrana koşan elektron demeti, paralel levhalar arasındaki elektrik alanla hızlandırılır ve yönlendirilirdi.

Noktasal yükün alanı uzaklıkla hızla zayıflar. Oysa iki paralel levha arasında alan düzgündür: levhalar arasındaki her noktada aynıdır. Potansiyel, pozitif levhadan negatif levhaya doğru düzgün azalır; birim uzunluktaki azalma alanın büyüklüğüdür. Levhalar bir üretece bağlıyken V sabittir: levhalar yaklaştırılırsa alan büyür. Alan, levhalardaki yük yoğunluğuna (birim alandaki yük) ve aradaki ortamın geçirgenliğine de bağlıdır.

E = Vd F = q·E q·V = ½·m·v²E'nin birimi V/m (= N/C). Son bağıntı, durgun hâlde bırakılan yükün V potansiyel farkını geçince kazandığı kinetik enerjidir.
Alana dik giren parçacığın yatay hızı değişmez, düşeyde sabit ivme kazanır; yörünge bir parabol olur. Elektronun kütlesi çok küçük olduğu için ivmesi ve sapması protonunkinden çok büyüktür.Görsel: Sınav Defteri

Alana dik giren yük

Levhalar arasına alana dik doğrultuda giren yüklü parçacık, Atış hareketleri sayfasında gördüğümüz yatay atışa benzer bir hareket yapar: alana dik doğrultuda hızı sabit kalır, alan doğrultusunda sabit bir kuvvetle hızlanır ve yörünge parabol olur. Pozitif yük negatif levhaya, negatif yük pozitif levhaya doğru sapar; yüksüz parçacık sapmaz. Bu davranış, katot ışınlı tüplerde, mürekkep püskürtmeli yazıcılarda ve kütle spektrometresinde kullanılır.

Çözümlü örnek

Aralarında 4 cm uzaklık bulunan paralel levhalar 200 V'luk üretece bağlıdır. Levhalar arasındaki alan kaç V/m'dir? Arada bulunan bir protona etki eden kuvvet kaç N'dur? (e = 1,6·10⁻¹⁹ C)

  1. E = 200 ÷ 0,04 = 5000 V/m.
  2. F = 1,6·10⁻¹⁹ · 5000 = 8·10⁻¹⁶ N, negatif levhaya doğru.

Cevap: 5000 V/m; 8·10⁻¹⁶ N

Çözümlü örnek

Negatif levhanın yanında durgun hâlde bırakılan bir elektron, levhalar arasındaki 1000 V'luk potansiyel farkını geçerek pozitif levhaya ulaşıyor. Kazandığı kinetik enerji kaç J'dür? Potansiyel farkı 4 katına çıkarılırsa son hızı kaç katına çıkar?

  1. Ek = q·V = 1,6·10⁻¹⁹ · 1000 = 1,6·10⁻¹⁶ J (1000 eV).
  2. Kinetik enerji V ile orantılı: V 4 katı → Ek 4 katı.
  3. Hız √Ek ile orantılı: √4 = 2 katına çıkar.

Cevap: 1,6·10⁻¹⁶ J; 2 katı

✔ Doğru

  • Levhalar arasında alan düzgündür: E = V/d.
  • Kazanılan kinetik enerji q·V'dir; levha aralığına bağlı değildir.
  • Elektron alana zıt yönde kuvvet görür.

✘ Sık yapılan hata

  • Kazanılan kinetik enerjinin levha aralığıyla değiştiğini sanmak.
  • Elektronun da alan yönünde saptığını sanmak.
  • Üretece bağlı levhalar yaklaşınca alanın azaldığını sanmak; artar.
Akılda kalsın: Levhalar arası alan V bölü d: üretece bağlıyken levhaları yaklaştırmak alanı güçlendirir. Kazanılan enerji yalnız potansiyel farkına bağlıdır (q·V), levhaların arasının ne kadar uzak olduğuna değil.
Sınavda

Nasıl sorulurLevhalar arası uzaklık ya da gerilim değişince alanın, parçacığa etki eden kuvvetin ve kazanılan kinetik enerjinin nasıl değişeceği sorulur; alana dik giren proton, elektron ve nötronun sapma yönleri karşılaştırılır.

TuzakKazanılan kinetik enerjinin levhalar arası uzaklıkla değiştiğini sanmaktır; d değişse de q·V aynıdır. İkinci tuzak, elektronun da alan yönünde saptığını düşünmektir.

↕Sıralama levhalar arası alan: küçükten büyüğe

  1. 200 V, levhalar arası 4 cm
  2. 100 V, levhalar arası 5 cm
  3. 60 V, levhalar arası 1 cm
  4. 300 V, levhalar arası 10 cm

?Soru çöz

Üstteki levhası pozitif, alttaki negatif yüklü iki yatay levhanın arasına soldan, levhalara paralel bir hızla bir proton, bir elektron ve bir nötron gönderiliyor. Parçacıkların hareketi için hangisi doğrudur? (Yer çekimi önemsiz)

✓ A. Alan yukarıdan aşağıya; pozitif proton alan yönünde (aşağı), negatif elektron alana zıt (yukarı) kuvvet alır; yüksüz nötron etkilenmez. B kuvvet yönünü alanın tersine kurar; C alana dik hızda kuvvetin de sıfır olduğunu sanır (bu manyetik alan için bile doğru değildir); D yük işaretini hesaba katmaz.
KAVRAM · SIĞA

Sığa ve sığaç (kondansatör): yük ve enerji depolayan levhalar

MEB 11. sınıf · Elektrik ve manyetizma · AYT · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaElektriksel potansiyel ve elektriksel potansiyel enerji nedir, eş potansiyel yüzey neye denir?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

İki noktasal yükün elektriksel potansiyel enerjisi U = k·q₁·q₂ / d'dir. Noktasal q yükünün d uzaklıkta oluşturduğu elektriksel potansiyel V = k·q / d'dir; birimi volttur (J/C) ve skalerdir. Birden çok yükün potansiyelleri işaretleriyle toplanır. Potansiyeli aynı olan noktaların oluşturduğu yüzeye eş potansiyel yüzey denir; alan çizgileri bu yüzeylere diktir.

Potansiyel ve potansiyel enerji

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Sığa nedir, sığaç nasıl çalışır ve sığa hangi değişkenlere bağlıdır?

Kısa cevap: Sığa, bir sığacın birim potansiyel farkı başına depolayabildiği yük miktarıdır: C = q / V; birimi faraddır (F). Paralel levhalı sığacın sığası C = ε·A / d ile modellenir: levha alanı ve aradaki yalıtkanın geçirgenliği arttıkça artar, levhalar arası uzaklık arttıkça azalır. Sığaç, yükü ve elektrik enerjisini depolayıp gerektiğinde kısa sürede geri verir.

Fotoğraf makinesinin flaşı, pilin saniyeler içinde biriktirdiği enerjiyi bir sığaçta tutar ve binde bir saniyede boşaltır.

Sığaç (kondansatör), aralarında yalıtkan bulunan iki iletken levhadan oluşur. Bir üretece bağlanınca üretecin bir ucu bir levhadan elektron çeker, öteki ucu öbür levhaya elektron iter; levhalar eşit büyüklükte, zıt işaretli yüklerle yüklenir. Levhalar arasında önceki konudaki gibi düzgün bir alan oluşur ve enerji bu alanda depolanır. Üreteç çıkarıldığında yük levhalarda kalır.

C = qV C = ε·AdA: levhaların karşılıklı alanı, d: levhalar arası uzaklık, ε: aradaki yalıtkanın elektriksel geçirgenliği. Sığa, sığacın yapısına bağlıdır; üzerindeki yüke ya da gerilime bağlı değildir.
Levhalar büyüdükçe daha çok yük sığar, yaklaştıkça zıt yükler birbirini daha güçlü çeker ve yine daha çok yük birikir. Araya geçirgenliği büyük bir yalıtkan koymak da sığayı artırır.Görsel: Sınav Defteri

Üreteç bağlı mı, değil mi?

Sığaç sorularının anahtarı, değişiklik yapılırken sığacın üretece bağlı olup olmadığıdır. Bağlıysa V sabit kalır; bağlantısı kesilmişse q sabit kalır. Aşağıdaki tablo levhalar birbirinden uzaklaştırıldığında (d arttığında) ne olduğunu gösterir.

Levhalar arası uzaklık artırılırsa
DurumSığa CYük qGerilim VAlan E
Üretece bağlı (V sabit)azalırazalırdeğişmezazalır
Üreteçten ayrılmış (q sabit)azalırdeğişmezartardeğişmez

Sığaçlar fotoğraf makinesi flaşında, kalbi yeniden çalıştıran defibrilatörlerde, bilgisayar klavyesinin tuşlarında ve dokunmatik ekranlarda (dokunuş sığayı değiştirir), elektronik devrelerde gerilim dalgalanmalarını süzmede kullanılır. Sığaçta depolanan enerji sınavda hesaplatılmaz; bilinmesi gereken, enerjinin levhalar arasındaki elektrik alanda depolandığı ve hızlıca geri verilebildiğidir.

Çözümlü örnek

Paralel levhalı bir sığacın levha alanı 2 katına çıkarılıyor, levhalar arası uzaklık yarıya indiriliyor. Sığası nasıl değişir?

  1. C, A ile doğru orantılı: ×2.
  2. C, d ile ters orantılı: d yarıya inince ×2.
  3. Toplam: 2 · 2 = 4 katı.

Cevap: 4 katına çıkar

Çözümlü örnek

Üretece bağlı bir sığacın levhaları birbirinden uzaklaştırılıyor. Sığa, yük, gerilim ve levhalar arasındaki alan nasıl değişir?

  1. Üretece bağlı: V sabit kalır.
  2. d arttığı için C azalır; q = C·V olduğundan yük de azalır (fazla yük üretece geri akar).
  3. E = V/d: V sabit, d büyüdü → alan azalır.

Cevap: C, q ve E azalır; V değişmez

✔ Doğru

  • C = q/V ve C = ε·A/d; sığa yalnız yapıya bağlıdır.
  • Üretece bağlı sığaçta V sabittir.
  • Üreteçten ayrılmış sığaçta q sabittir.

✘ Sık yapılan hata

  • Sığanın yüke ya da gerilime bağlı olduğunu sanmak.
  • Üreteçten ayrılmış sığaçta gerilimin sabit kaldığını sanmak.
  • Levha aralığı artınca sığanın arttığını sanmak; azalır.
Akılda kalsın: Sığaç sorusunda ilk soru: “Üreteç bağlı mı?” Bağlıysa gerilim, değilse yük sabittir; geri kalan her şey C = q/V ve C = ε·A/d'den oranla çıkar.
Sınavda

Nasıl sorulurLevha alanı, aralık ya da yalıtkan değişince sığa, yük, gerilim ve alanın nasıl değişeceği sorulur; sığaçların kullanım yerleri eşleştirilir.

TuzakSığanın yüke ya da gerilime bağlı olduğunu sanmaktır; sığa yalnız levhaların yapısına bağlıdır. İkinci tuzak, üreteçten ayrılmış sığaçta da gerilimin sabit kaldığını düşünmektir.

▭Boşluk doldurma

Paralel levhalı bir sığaçta levha alanı büyütülürse sığa , levhalar arası uzaklık büyütülürse sığa . Sığaca daha çok yük yüklenirse sığası .

artarazalırdeğişmezsıfırlanır

?Soru çöz

Yüklenip üreteçten ayrılan paralel levhalı bir sığacın levhaları birbirinden uzaklaştırılıyor. Buna göre;
I. Sığa azalır.
II. Levhalardaki yük değişmez.
III. Levhalar arasındaki potansiyel farkı artar.
yargılarından hangileri doğrudur?

✓ C. d artınca C = ε·A/d azalır (I); yükün gidebileceği bir yol olmadığı için q değişmez (II); V = q/C ve C azaldığı için V artar (III). A yük ve gerilim değişimini değerlendirmez; B sığacı hâlâ üretece bağlıymış gibi düşünüp V'yi sabit sanır; D sığanın aralığa bağlı olduğunu gözden kaçırır.

Karma tekrar

Önceki 3 sayfadan karışık 10 soru. Sınavdaki gibi konular karışık gelir; hangi konudan olduğunu çözümde görürsün. Birkaç gün sonra yeniden çöz.

?Soru 1

1 m uzunluğundaki ağırlığı önemsiz bir çubuğun bir ucunda 1 kg, öteki ucunda 4 kg'lık noktasal kütleler vardır. Sistemin kütle merkezi 1 kg'lık kütleden kaç cm uzaktadır?

✓ C. 1 kg'ı başlangıç alırsak x = (1 · 0 + 4 · 100) ÷ 5 = 80 cm; kütle merkezi ağır kütleye 20 cm uzaktadır. A uzaklığı ters yerleştirip hafif kütleye yakın koyar; B kütleleri hesaba katmadan ortayı alır; D 100'ü yalnız 4'e böler, toplam kütleyi kullanmaz.Kaynak: Tork ve denge · Kütle merkezi ve ağırlık merkezi

?Soru 2

Yatay ve sürtünmeli bir zeminde v hızıyla kaymaya başlayan blok x yolunu alıp duruyor. Aynı blok aynı zeminde 2v hızıyla kaymaya başlasaydı kaç x yol alıp dururdu?

✓ D. Durma yolu kinetik enerjiyle orantılıdır: ½mv² = fs·x; hız iki kat → kinetik enerji dört kat → yol 4x. A yolun hızla doğru orantılı olduğunu sanır; B kökü ters tarafa koyar; C hızın küpüyle orantılı düşünür.Kaynak: Enerji ve momentum · Sürtünmeli yüzeyde enerji

?Soru 3

Yerden eğik atılan bir cismin tepe noktasındaki hızı 30 m/s, uçuş süresi 8 s'dir. Cismin atış hızı kaç m/s'dir? (g = 10 m/s², hava direnci yok)

✓ C. Tepe hızı yatay bileşendir: 30 m/s. Çıkış süresi 4 s olduğundan düşey bileşen 10 · 4 = 40 m/s; atış hızı √(30² + 40²) = 50 m/s. A tepe hızını atış hızı sanır; B dik bileşenleri skaler toplar; D yalnız düşey bileşeni bulup orada durur.Kaynak: Atış hareketleri · Eğik atış

?Soru 4

4 kg kütleli bir cismin hızı, üzerine etki eden net kuvvet etkisiyle aynı doğrultuda 5 m/s'den 15 m/s'ye çıkıyor. Net kuvvetin yaptığı iş kaç J'dür?

✓ B. W = ½ · 4 · (15² − 5²) = 2 · 200 = 400 J. A hız farkının karesini alır, ½ · 4 · 10² (kareler farkı ile farkın karesi aynı değildir); C momentum değişimini (4 · 10) iş sanır; D ½ katsayısını unutur.Kaynak: Enerji ve momentum · İş ve iş-enerji teoremi

?Soru 5

Yerden eğik atılan K ve L toplarının çıkabildikleri en büyük yükseklikler eşittir; K'nin menzili L'ninkinin 2 katıdır. Buna göre;
I. Uçuş süreleri eşittir.
II. K'nin yatay hız bileşeni L'ninkinin 2 katıdır.
III. Atış hızlarının büyüklükleri eşittir.
yargılarından hangileri doğrudur? (Hava direnci önemsiz)

✓ D. Tepe yükseklikleri eşit → düşey ilk hızlar ve uçuş süreleri eşit (I); aynı sürede iki kat yol için yatay hız iki kat olmalı (II). A menzil farkının yatay hızdan geldiğini atlar; B uçuş süresinin yalnız tepe yüksekliğine bağlı olduğunu kaçırır; C atış hızlarını eşit sanır, oysa K'nin yatay bileşeni büyük olduğu için atış hızı da büyüktür.Kaynak: Atış hareketleri · Atışları karşılaştırma

?Soru 6

Birbirine geçmiş K ve L dişlilerinden K'nin 12, L'nin 36 dişi vardır. K 9 tur döndüğünde L kaç tur döner ve dönme yönü K'ninkine göre nasıldır?

✓ B. Geçen diş sayıları eşit: 12 · 9 = 36 · n, n = 3 tur; birbirine geçmiş dişliler zıt yönde döner. A hem devir oranını ters kurar hem yönü aynı sanır; C devri doğru bulur ama dişlileri düz kayışlı kasnak gibi düşünür; D yönü doğru bulur ama büyük dişlinin daha hızlı döndüğünü sanır.Kaynak: Tork ve denge · Eğik düzlem, vida, dişli ve verim

?Soru 7

Ortasından desteklenen 3 m'lik ağırlığı önemsiz bir tahterevallinin sol tarafında, destekten 1,2 m uzakta 30 kg'lık bir çocuk oturuyor. 40 kg'lık bir çocuk tahterevallinin dengede kalması için sağ tarafta destekten kaç m uzağa oturmalıdır?

✓ D. Torklar eşit olmalı: 30 · 1,2 = 40 · x, x = 0,9 m. A kütleleri ters yerleştirip 40 · 1,2 = 30 · x yazar; B eşit uzaklıkta dengeleneceklerini sanır; C uzaklığı kütle farkıyla orantılı küçültür (1,2 · 10 ÷ 40), tork eşitliğini kurmaz.Kaynak: Tork ve denge · Denge şartları

?Soru 8

Bir somun 30 cm'lik anahtarın ucuna dik uygulanan 60 N'luk kuvvetle sıkılabiliyor. Aynı somunu 20 cm'lik bir anahtarla sıkmak için anahtarın ucuna dik en az kaç N'luk kuvvet uygulanmalıdır?

✓ B. Gereken tork 60 · 0,3 = 18 N·m; 18 = F · 0,2, F = 90 N. A kuvvet ile kolun ters orantılı olduğunu gözden kaçırıp doğru orantı kurar; C torkun kola bağlı olmadığını sanır; D kol 10 cm kısaldı diye kuvveti iki katına çıkarır, oranı hesaplamaz.Kaynak: Tork ve denge · Tork

?Soru 9

Durgun hâldeki 4 kg'lık bir tüfekten 20 g kütleli mermi 400 m/s hızla çıkıyor. Tüfeğin geri tepme hızı kaç m/s'dir?

✓ A. 0 = 0,02 · 400 + 4 · v → v = −2 m/s: tüfek 2 m/s ile geri teper. B 20 g'ı 0,2 kg'a çevirir (10 kat büyük); C 0,002 kg'a çevirir (10 kat küçük); D merminin momentumunu (8 kg·m/s) tüfeğin hızı sanır, kütleye bölmeyi unutur.Kaynak: Enerji ve momentum · Çarpışma ve patlama (bir boyut)

?Soru 10

Bir köprüden 20 m/s hızla düşey aşağı atılan taş 3 s sonra suya çarpıyor. Köprünün sudan yüksekliği kaç metredir? (g = 10 m/s², hava direnci önemsiz)

✓ B. h = 20 · 3 + ½ · 10 · 3² = 60 + 45 = 105 m. A ilk hızı unutup serbest düşme gibi hesaplar; C yalnız ilk hızla alınan yolu (v₀·t) yazar, ivmenin katkısını atlar; D son hızı (50 m/s) bütün süre boyunca sabitmiş gibi süreyle çarpar.Kaynak: Atış hareketleri · Aşağı doğru düşey atış
+
Daha fazla soru çözmek ister misin?Fizik soruları uygulamaya ekleniyor; şimdilik diğer derslerin sorularını çözebilirsin. Yanlışların Hata Defteri'ne kaydedilir.
Soru çöz →