Coulomb kuvveti: uzaklığın karesi ve kuvvetlerin vektörel toplamı
MEB 11. sınıf · Elektrik ve manyetizma · AYT · Okuma 5 dk · 2 etkinlik
Önce hatırlaCoulomb kuvveti nedir, yüklü cisimler arasındaki kuvvet neye bağlıdır ve nasıl hesaplanır?Bağlantılı konudan (Elektrostatik). Önce kendin cevapla, sonra aç.
İki noktasal yük arasındaki elektriksel kuvvet (Coulomb kuvveti) yüklerin çarpımıyla doğru, aralarındaki uzaklığın karesiyle ters orantılıdır: F = k·q₁·q₂/d². Boşlukta k = 9·10⁹ N·m²/C²'dir. Aynı işaretli yükler birbirini iter, zıt işaretliler çeker. İki yük birbirine eşit büyüklükte ve zıt yönde kuvvet uygular.
✎Konu anlatımı
Coulomb kuvveti neye bağlıdır, birden çok yükün bir yüke uyguladığı kuvvet nasıl bulunur?
Kısa cevap: İki noktasal yük arasındaki elektriksel kuvvet F = k·q₁·q₂ / d² ile bulunur; yüklerin çarpımıyla doğru, aralarındaki uzaklığın karesiyle ters orantılıdır. Aynı işaretli yükler iter, zıt işaretliler çeker. Coulomb sabiti k ortamın elektriksel geçirgenliğine bağlıdır: k = 1 / (4π·ε). Birden çok yükün kuvvetleri vektörel olarak toplanır.Su molekülleri tuz kristalindeki iyonların arasına girince iyonları birbirine bağlayan çekim kuvveti yaklaşık seksen kat zayıflar; tuz bu yüzden suda kolayca çözünür.
Coulomb kuvvetini tek doğrultuda Elektrostatik sayfasında gördük. AYT'de iki yeni boyut eklenir. Birincisi ortam: k = 1/(4πε) bağıntısındaki ε, ortamın elektriksel geçirgenliğidir. Boşlukta ve havada k ≈ 9·10⁹ N·m²/C²'dir; geçirgenliği büyük bir ortamda (su gibi) k ve dolayısıyla kuvvet küçülür. İkincisi yön: bir yüke birden çok yük kuvvet uyguluyorsa her kuvvet ayrı hesaplanır, sonra Vektörler sayfasında gördüğümüz gibi vektörel toplanır.
Havada aralarında 30 cm uzaklık bulunan +2 μC ve +8 μC'lik iki noktasal yük birbirine kaç N'luk kuvvet uygular? (k = 9·10⁹ N·m²/C²)
- Birimleri çevir: 2·10⁻⁶ C, 8·10⁻⁶ C, 0,3 m.
- F = 9·10⁹ · 16·10⁻¹² ÷ 0,09 = 0,144 ÷ 0,09 = 1,6 N.
- Yükler aynı işaretli: kuvvet iticidir, iki yüke eşit büyüklükte ve zıt yönde etki eder.
Cevap: 1,6 N, itme
Şekildeki +1 μC'lik yüke etki eden bileşke elektriksel kuvvet kaç N'dur? (k = 9·10⁹ N·m²/C²)
- +4 μC'nin kuvveti: 9·10⁹ · 4·10⁻¹² ÷ 0,09 = 0,4 N, itme (sola).
- −3 μC'nin kuvveti: 9·10⁹ · 3·10⁻¹² ÷ 0,09 = 0,3 N, çekme (yukarı).
- Kuvvetler dik: √(0,16 + 0,09) = 0,5 N.
Cevap: 0,5 N
✔ Doğru
- F = k·q₁·q₂/d²; önce büyüklük, sonra yön.
- Kuvvetler vektör olarak toplanır; dik kuvvetlerde Pisagor.
- Birimleri çevir: 6 cm = 0,06 m, 1 μC = 10⁻⁶ C.
✘ Sık yapılan hata
- Kuvvetleri yönlerine bakmadan sayı gibi toplamak.
- Uzaklığın karesini almayı ya da cm'yi m'ye çevirmeyi unutmak.
- Yüklerin işaretini formüle koyup çıkan eksiyi yön sanmak.
Nasıl sorulurBir doğru üzerinde ya da üçgenin, karenin köşelerinde duran yüklerden birine etki eden bileşke kuvvet sorulur; uzaklık ya da yük değişince kuvvetin kaç katına çıkacağı oranla yoklanır.
TuzakKuvvetleri yönlerine bakmadan sayı gibi toplamaktır. İkinci tuzak, uzaklığın karesini almayı ya da santimetreyi metreye çevirmeyi unutmaktır.
▭Boşluk doldurma
İki noktasal yük arasındaki elektriksel kuvvet 8 N'dur. Aralarındaki uzaklık yarıya indirilirse kuvvet N olur. İlk duruma göre yüklerden biri iki katına, uzaklık da iki katına çıkarılırsa kuvvet N olur.
?Soru çöz
Havada aralarında 6 cm uzaklık bulunan +1 μC ve −4 μC'lik iki noktasal yük arasındaki elektriksel kuvvetin büyüklüğü kaç N'dur? (k = 9·10⁹ N·m²/C²)