Serbest cisim diyagramı: net kuvvet ve sürtünme kuvveti
MEB 11. sınıf · Kuvvet ve hareket · AYT · Okuma 6 dk · 2 etkinlik
Önce hatırlaSürtünme kuvveti neye bağlıdır, statik ve kinetik sürtünme arasındaki fark nedir?Bağlantılı konudan (Kuvvet ve Newton'ın hareket yasaları). Önce kendin cevapla, sonra aç.
Sürtünme, birbirine değen yüzeyler arasında harekete ya da hareket eğilimine zıt yönde oluşan kuvvettir. Cisim durgunken statik sürtünme uygulanan kuvvete eşittir ve en büyük bir değeri vardır; cisim kaydıktan sonra kinetik sürtünme etki eder ve bu en büyük değerden biraz küçüktür. Sürtünme yüzeylerin cinsine ve yüzeye dik kuvvete bağlıdır, yüzey alanına bağlı değildir.
✎Konu anlatımı
Serbest cisim diyagramı nasıl çizilir, sürtünme kuvveti nasıl hesaplanır?
Kısa cevap: Serbest cisim diyagramı, cisme etki eden bütün kuvvetlerin cismin üzerinde oklarla gösterildiği çizimdir. Yatay düzlemde ağırlık ve yüzeyin tepki kuvveti N düşeyde, uygulanan kuvvet ve sürtünme yataydadır. Kayan cisimde sürtünme kuvveti fs = k·N'dir ve hareket yönüne zıttır; duran cisimde ise sürtünme, uygulanan kuvveti dengeleyecek kadardır.Bir kutuyu iterken zorlanıyorsan, aynı kutuyu ipten yukarı doğru eğik çekmeyi dene: kutu birden hafiflemiş gibi gelir.
Sürtünmenin yüzeylerin cinsine ve cismi yüzeye bastıran kuvvete bağlı olduğunu Kuvvet ve Newton'ın hareket yasaları sayfasında gördük. AYT'de bu model sayıya dönüşür. İlk adım her zaman aynıdır: cismi tek başına çiz, ona dokunan ya da onu çeken her şeyi bir okla göster. Bu çizime serbest cisim diyagramı denir; doğru çizilmiş bir diyagram sorunun yarısıdır.
N her zaman m·g değildir
Sürtünme kuvveti, yüzeyin cisme dik tepkisi N ile orantılıdır: fs = k·N; k, yüzeylere bağlı sürtünme katsayısıdır ve birimi yoktur. Kuvvet yatay uygulanıyorsa N = m·g olur. Eğik bir kuvvet varsa önce Vektörler sayfasında gördüğümüz gibi bileşenlerine ayrılır: yukarı doğru eğik çekmede düşey bileşen N'yi azaltır, aşağı doğru eğik itmede artırır.
Duran bir cisimde durum farklıdır. Kutuyu hafifçe itip kıpırdatamıyorsan, sürtünme senin kuvvetine eşit büyüklükte ve zıt yöndedir; k·N değildir. Bu statik sürtünme, kuvvet arttıkça büyür ve en çok ks·N değerine ulaşır; bu sınır aşılınca cisim kaymaya başlar ve kinetik sürtünme k·N etki eder.
4 kg'lık kutu, sürtünme katsayısı 0,25 olan yatay zeminde 20 N'luk yatay kuvvetle çekilerek kaydırılıyor. Sürtünme kuvveti ve net kuvvet kaç N'dur? (g = 10 m/s²)
- Kuvvet yatay: N = m·g = 40 N.
- fs = 0,25 · 40 = 10 N, sola.
- Fnet = 20 − 10 = 10 N, sağa.
Cevap: 10 N; 10 N
5 kg'lık kutu, yatayla 37° yukarı açı yapan 50 N'luk kuvvetle çekiliyor. Zeminle sürtünme katsayısı 0,5'tir. Kutunun ivmesi kaç m/s²'dir? (g = 10 m/s², sin 37° = 0,6, cos 37° = 0,8)
- Bileşenler: yatay 50 · 0,8 = 40 N, düşey 50 · 0,6 = 30 N (yukarı).
- N = 50 − 30 = 20 N; fs = 0,5 · 20 = 10 N.
- Fnet = 40 − 10 = 30 N; a = 30 ÷ 5 = 6 m/s².
Cevap: 6 m/s²
✔ Doğru
- Eğik kuvvette N yeniden hesaplanır: yukarı çeken bileşen N'yi azaltır.
- Kayan cisimde sürtünme k·N'dir.
- Kaymayan cisimde sürtünme, uygulanan yatay kuvvete eşittir.
✘ Sık yapılan hata
- Eğik kuvvette N'yi yine m·g almak.
- Duran cisme etki eden sürtünmeyi k·N ile hesaplamak.
- Sürtünmeyi hareket yönünde göstermek.
Nasıl sorulurYatay ya da eğik kuvvetle çekilen cismin ivmesi, sürtünme kuvveti ya da net kuvveti sorulur; bazen aynı kuvvetin farklı açılarla uygulandığı durumlar karşılaştırılır.
TuzakEğik kuvvette N'yi yine m·g almaktır. İkinci tuzak, duran bir cisme etki eden sürtünmeyi k·N ile hesaplamaktır: cisim kaymıyorsa sürtünme uygulanan kuvvete eşittir.
⇄Bilgi eşleştirme 10 kg kutu, 50 N kuvvet: N kaç N?
?Soru çöz
Yatay zeminde duran 6 kg'lık bir kutu ile zemin arasındaki statik sürtünme katsayısı 0,5, kinetik sürtünme katsayısı 0,4'tür. Kutuya 20 N'luk yatay kuvvet uygulanırsa kutuya etki eden sürtünme kuvveti kaç N olur? (g = 10 m/s²)