Sabit ivmeli hareket: Newton yasalarıyla dinamik, hareket denklemleri, serbest düşme, limit hız

Net kuvvetten ivmeye, ivmeden hıza ve konuma uzanan zinciri denklemler ve grafiklerle kuruyoruz. AYT mekanik sorularının çoğu bu zincirin bir halkasını sorar.

7 durakAYT · 11. sınıf
14 etkinlikeşleştir · sırala · doldur · çöz
0 / 14tamamlanan etkinlik
152 sorubu konuda çözebileceğin
KAVRAM · NET KUVVET

Serbest cisim diyagramı: net kuvvet ve sürtünme kuvveti

MEB 11. sınıf · Kuvvet ve hareket · AYT · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaSürtünme kuvveti neye bağlıdır, statik ve kinetik sürtünme arasındaki fark nedir?Bağlantılı konudan (Kuvvet ve Newton'ın hareket yasaları). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Sürtünme, birbirine değen yüzeyler arasında harekete ya da hareket eğilimine zıt yönde oluşan kuvvettir. Cisim durgunken statik sürtünme uygulanan kuvvete eşittir ve en büyük bir değeri vardır; cisim kaydıktan sonra kinetik sürtünme etki eder ve bu en büyük değerden biraz küçüktür. Sürtünme yüzeylerin cinsine ve yüzeye dik kuvvete bağlıdır, yüzey alanına bağlı değildir.

Sürtünme kuvveti

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Serbest cisim diyagramı nasıl çizilir, sürtünme kuvveti nasıl hesaplanır?

Kısa cevap: Serbest cisim diyagramı, cisme etki eden bütün kuvvetlerin cismin üzerinde oklarla gösterildiği çizimdir. Yatay düzlemde ağırlık ve yüzeyin tepki kuvveti N düşeyde, uygulanan kuvvet ve sürtünme yataydadır. Kayan cisimde sürtünme kuvveti fs = k·N'dir ve hareket yönüne zıttır; duran cisimde ise sürtünme, uygulanan kuvveti dengeleyecek kadardır.

Bir kutuyu iterken zorlanıyorsan, aynı kutuyu ipten yukarı doğru eğik çekmeyi dene: kutu birden hafiflemiş gibi gelir.

Sürtünmenin yüzeylerin cinsine ve cismi yüzeye bastıran kuvvete bağlı olduğunu Kuvvet ve Newton'ın hareket yasaları sayfasında gördük. AYT'de bu model sayıya dönüşür. İlk adım her zaman aynıdır: cismi tek başına çiz, ona dokunan ya da onu çeken her şeyi bir okla göster. Bu çizime serbest cisim diyagramı denir; doğru çizilmiş bir diyagram sorunun yarısıdır.

F'nin düşey bileşeni kutuyu yukarı çektiği için zemine bastırma azalır: N, ağırlıktan küçük çıkar ve sürtünme de azalır.Görsel: Sınav Defteri

N her zaman m·g değildir

Sürtünme kuvveti, yüzeyin cisme dik tepkisi N ile orantılıdır: fs = k·N; k, yüzeylere bağlı sürtünme katsayısıdır ve birimi yoktur. Kuvvet yatay uygulanıyorsa N = m·g olur. Eğik bir kuvvet varsa önce Vektörler sayfasında gördüğümüz gibi bileşenlerine ayrılır: yukarı doğru eğik çekmede düşey bileşen N'yi azaltır, aşağı doğru eğik itmede artırır.

Duran bir cisimde durum farklıdır. Kutuyu hafifçe itip kıpırdatamıyorsan, sürtünme senin kuvvetine eşit büyüklükte ve zıt yöndedir; k·N değildir. Bu statik sürtünme, kuvvet arttıkça büyür ve en çok ks·N değerine ulaşır; bu sınır aşılınca cisim kaymaya başlar ve kinetik sürtünme k·N etki eder.

fs = k·N N = m·g ∓ F·sin θ Fnet = F·cos θ − k·NYukarı eğik çekmede eksi, aşağı eğik itmede artı. Duran cisimde sürtünme, uygulanan kuvvete eşittir ve en çok ks·N olur.
Çözümlü örnek

4 kg'lık kutu, sürtünme katsayısı 0,25 olan yatay zeminde 20 N'luk yatay kuvvetle çekilerek kaydırılıyor. Sürtünme kuvveti ve net kuvvet kaç N'dur? (g = 10 m/s²)

  1. Kuvvet yatay: N = m·g = 40 N.
  2. fs = 0,25 · 40 = 10 N, sola.
  3. Fnet = 20 − 10 = 10 N, sağa.

Cevap: 10 N; 10 N

Çözümlü örnek

5 kg'lık kutu, yatayla 37° yukarı açı yapan 50 N'luk kuvvetle çekiliyor. Zeminle sürtünme katsayısı 0,5'tir. Kutunun ivmesi kaç m/s²'dir? (g = 10 m/s², sin 37° = 0,6, cos 37° = 0,8)

  1. Bileşenler: yatay 50 · 0,8 = 40 N, düşey 50 · 0,6 = 30 N (yukarı).
  2. N = 50 − 30 = 20 N; fs = 0,5 · 20 = 10 N.
  3. Fnet = 40 − 10 = 30 N; a = 30 ÷ 5 = 6 m/s².

Cevap: 6 m/s²

✔ Doğru

  • Eğik kuvvette N yeniden hesaplanır: yukarı çeken bileşen N'yi azaltır.
  • Kayan cisimde sürtünme k·N'dir.
  • Kaymayan cisimde sürtünme, uygulanan yatay kuvvete eşittir.

✘ Sık yapılan hata

  • Eğik kuvvette N'yi yine m·g almak.
  • Duran cisme etki eden sürtünmeyi k·N ile hesaplamak.
  • Sürtünmeyi hareket yönünde göstermek.
Akılda kalsın: Sürtünmede iki soru sor: Cisim kayıyor mu? Kayıyorsa k·N; kaymıyorsa uygulanan kuvvet kadar. N ne kadar? Eğik kuvvet varsa N'yi yeniden hesapla; yukarı çekmek hafifletir, aşağı itmek ağırlaştırır.
Sınavda

Nasıl sorulurYatay ya da eğik kuvvetle çekilen cismin ivmesi, sürtünme kuvveti ya da net kuvveti sorulur; bazen aynı kuvvetin farklı açılarla uygulandığı durumlar karşılaştırılır.

TuzakEğik kuvvette N'yi yine m·g almaktır. İkinci tuzak, duran bir cisme etki eden sürtünmeyi k·N ile hesaplamaktır: cisim kaymıyorsa sürtünme uygulanan kuvvete eşittir.

⇄Bilgi eşleştirme 10 kg kutu, 50 N kuvvet: N kaç N?

?Soru çöz

Yatay zeminde duran 6 kg'lık bir kutu ile zemin arasındaki statik sürtünme katsayısı 0,5, kinetik sürtünme katsayısı 0,4'tür. Kutuya 20 N'luk yatay kuvvet uygulanırsa kutuya etki eden sürtünme kuvveti kaç N olur? (g = 10 m/s²)

✓ C. En büyük statik sürtünme 0,5 · 60 = 30 N; 20 N bu sınırı aşmadığı için kutu kıpırdamaz ve sürtünme kuvveti uygulanan kuvvete eşit olur: 20 N. A sınır değeri her durumda etki ediyor sanır; B kutu kayıyormuş gibi kinetik sürtünmeyi hesaplar; D duran cisme sürtünme etki etmediğini düşünür.
HESAP · DİNAMİK

Newton'ın ikinci yasası: bağlı cisimlerde ivme ve ip gerilmesi

MEB 11. sınıf · Kuvvet ve hareket · AYT · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaNewton'ın 2. yasası nedir, net kuvvet, kütle ve ivme nasıl hesaplanır?Bağlantılı konudan (Kuvvet ve Newton'ın hareket yasaları). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Bir cisme etki eden net kuvvet, cismin kütlesi ile ivmesinin çarpımına eşittir: F(net) = m·a. İvme net kuvvetle doğru, kütleyle ters orantılıdır ve her zaman net kuvvetle aynı yöndedir. Net kuvveti bulmak için cisme etki eden bütün kuvvetler serbest cisim diyagramında gösterilir, aynı doğrultudakiler yönlerine dikkat edilerek toplanır.

F = m·a ve serbest cisim diyagramı

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

İple bağlı cisimlerde ivme ve ip gerilmesi nasıl bulunur?

Kısa cevap: Newton'ın ikinci yasasına göre ivme a = Fnet / m'dir. İple bağlı ya da birbirine değen cisimler aynı ivmeyle hareket ediyorsa önce sistem bir bütün alınır: ivme, dış kuvvetlerin bileşkesinin toplam kütleye oranıdır. İp gerilmesi gibi iç kuvvetler sistem hesabında birbirini götürür; bunları bulmak için cisimlerden biri tek başına incelenir.

Bir lokomotif on vagonu çektiğinde ilk vagonun kancası en çok, son vagonunki en az zorlanır.

Net kuvvetin ivmeyi nasıl doğurduğunu Kuvvet ve Newton'ın hareket yasaları sayfasında tek bir cisim için gördük. Birbirine bağlı cisimlerde de aynı yasa geçerlidir; yalnız hangi kuvvetin “dış”, hangisinin “iç” olduğuna dikkat etmek gerekir. İp, iki cismi birbirine eşit ve zıt kuvvetlerle çeker (etki-tepki); sistemin tamamına bakınca bu iki kuvvet birbirini götürür.

a = ΣFdışΣm T = marka · aSürtünmesiz yatay düzlemde ip, arkasındaki kütleleri hızlandıracak kadar gerilir. Sürtünme varsa o cismin sürtünmesi de eklenir.
Sistem hesabında T görünmez: masadaki bloğu ileri, sarkan bloğu yukarı çeken aynı ip kuvveti iç kuvvettir. T'yi bulmak için bloklardan birine tek başına bak.Görsel: Sınav Defteri

İki adımlı yöntem

Önce sistemi bütün olarak al: hareketi sağlayan dış kuvvetleri artı, engelleyenleri eksi yaz, toplam kütleye böl. Sonra ipin bir ucundaki cismi seç ve yalnız ona Newton'ın ikinci yasasını uygula; bilinmeyen tek kuvvet ip gerilmesi kalır. Birbirine değerek itilen bloklarda da aynı yol izlenir; aradaki temas kuvveti, öndeki bloğu hızlandıracak kadardır.

Çözümlü örnek

Sürtünmesiz yatay düzlemde 2 kg ve 3 kg'lık bloklar iple bağlıdır. Öndeki 3 kg'lık blok 20 N'luk yatay kuvvetle çekiliyor. İvme ve ip gerilmesi nedir?

  1. Sistem: a = 20 ÷ (2 + 3) = 4 m/s².
  2. İp yalnız arkadaki 2 kg'ı çeker: T = 2 · 4 = 8 N.
  3. Kontrol (öndeki blok): 20 − 8 = 12 = 3 · 4.

Cevap: 4 m/s²; 8 N

Çözümlü örnek

Şekildeki 3 kg'lık blok ile masa arasındaki sürtünme katsayısı 0,2'dir; 2 kg'lık blok makaradan sarkmaktadır. Sistemin ivmesi ve ip gerilmesi nedir? (g = 10 m/s², makara sürtünmesiz)

  1. Hareketi sağlayan: sarkan bloğun ağırlığı 20 N. Engelleyen: fs = 0,2 · 30 = 6 N.
  2. a = (20 − 6) ÷ 5 = 2,8 m/s².
  3. Sarkan blok: 20 − T = 2 · 2,8 → T = 14,4 N. Kontrol: 14,4 − 6 = 8,4 = 3 · 2,8.

Cevap: 2,8 m/s²; 14,4 N

✔ Doğru

  • Sistem ivmesinde ip gerilmesi yazılmaz.
  • Sarkan bloğun ip gerilmesi ağırlığından küçüktür (blok aşağı hızlanıyorsa).
  • Temas kuvveti öndeki bloğun kütlesiyle orantılıdır.

✘ Sık yapılan hata

  • Uygulanan kuvvetin tamamının ipe ya da öndeki bloğa iletildiğini sanmak.
  • Sarkan bloğun ağırlığını ip gerilmesine eşit almak.
  • Sistemde yalnız bir bloğun kütlesine bölmek.
Akılda kalsın: Önce bütün, sonra parça. Sistemle ivmeyi, tek cisimle iç kuvveti bul. İpin çektiği taraf ne kadar ağırsa ip o kadar gerilir: lokomotife en yakın kanca, arkasındaki bütün vagonları çeker.
Sınavda

Nasıl sorulurİple bağlı iki-üç blok, makaradan sarkan kütle ya da birbirini iten bloklar verilir; ivme, ip gerilmesi ya da temas kuvveti sorulur. Kütlelerin yeri değiştirilince gerilmenin nasıl değiştiği de sık sorulur.

TuzakSarkan bloğun ağırlığını ip gerilmesine eşitlemektir; blok hızlanıyorsa gerilme ağırlıktan küçüktür. İkinci tuzak, uygulanan kuvvetin bütün bloklara aynen iletildiğini düşünmektir.

▭Boşluk doldurma

Sürtünmesiz yatay düzlemde iple bağlı 2 kg ve 3 kg'lık bloklardan öndeki 3 kg'lık blok 30 N'luk yatay kuvvetle çekiliyor. Sistemin ivmesi m/s², ip gerilmesi N'dur.

6121810

?Soru çöz

Sürtünmesiz yatay düzlemde birbirine değen K (4 kg) ve L (1 kg) bloklarından K, 20 N'luk yatay kuvvetle L'ye doğru itiliyor. K'nin L'ye uyguladığı kuvvet kaç N'dur?

✓ A. Sistem ivmesi 20 ÷ 5 = 4 m/s²; L'yi bu ivmeyle hızlandıran tek kuvvet temas kuvvetidir: 1 · 4 = 4 N. B, K'yi hızlandıran net kuvveti (4 · 4) temas kuvveti sanır; C itme kuvvetinin L'ye aynen iletildiğini düşünür; D kuvveti iki bloğa eşit böler, kütleleri hesaba katmaz.
HESAP · EĞİK DÜZLEM

Eğik düzlem: ağırlığın iki bileşeni ve sürtünme

MEB 11. sınıf · Kuvvet ve hareket · AYT · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaBir vektör bileşenlerine nasıl ayrılır, sin ve cos hangi bileşende kullanılır?Bağlantılı konudan (Vektörler ve bağıl hareket). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Bir vektör, birbirine dik iki eksen üzerindeki izdüşümlerinin toplamı olarak yazılabilir; bu izdüşümlere bileşen denir. x ekseniyle θ açısı yapan F vektörünün bileşenleri Fx = F·cos θ ve Fy = F·sin θ'dır. Çok sayıda vektör toplanırken x ve y bileşenleri ayrı ayrı toplanır, bileşke R = √(Rx² + Ry²) ile bulunur.

Bileşenlere ayırma

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Eğik düzlemde cismin ivmesi nasıl bulunur, ağırlık hangi bileşenlere ayrılır?

Kısa cevap: Eğim açısı θ olan düzlemde ağırlık iki bileşene ayrılır: düzleme paralel m·g·sin θ cismi aşağı çeker, düzleme dik m·g·cos θ ise yüzeye bastırır ve N'ye eşittir. Sürtünmesiz eğik düzlemde ivme a = g·sin θ'dır ve kütleye bağlı değildir. Sürtünmeli düzlemde sürtünme kuvveti k·m·g·cos θ olur ve harekete zıt yöndedir.

Kızakla kayılan bir yokuş ne kadar dikse kızak o kadar çabuk hızlanır; ama kızağa kaç kişinin bindiği bu hızlanmayı değiştirmez.

Ağırlık her zaman düşey aşağıdır; eğik düzlemde ise hareket düzlem boyuncadır. Bu yüzden ağırlığı, Vektörler sayfasında gördüğümüz gibi, biri düzleme paralel biri dik iki bileşene ayırırız. Dik bileşen düzlemin tepkisiyle dengelenir; cisim düzlemden kopmaz ya da içine girmez. Paralel bileşen ise dengelenmemiş kalır ve cismi aşağı doğru hızlandırır.

Açı eğik düzlemin tabanıyla ölçüldüğünde, düzleme paralel bileşen sin θ, dik bileşen cos θ ile bulunur. Dik bileşen N ile dengelenir.Görsel: Sınav Defteri
N = m·g·cos θ a = g·sin θ a = g·(sin θ ∓ k·cos θ)Son formülde aşağı kayarken eksi (sürtünme yavaşlatır), yukarı fırlatılmış cisim çıkarken artı (yerçekimi ve sürtünme birlikte yavaşlatır).

Neden kütleye bağlı değil?

Paralel bileşen m·g·sin θ kütleyle orantılıdır; ama hızlandırılacak kütle de m'dir. İkisi bölününce m sadeleşir: ağır kızak daha büyük kuvvetle çekilir, ama hızlandırması da o kadar zordur. Sürtünme kuvveti de kütleyle orantılı olduğu için sürtünmeli düzlemde de ivme kütleye bağlı değildir; yalnız açıya ve k'ye bağlıdır. Durgun bırakılan cisim, sin θ ≤ ks·cos θ ise hiç kaymaz.

Çözümlü örnek

Sürtünmesiz ve 37° eğimli düzlemde serbest bırakılan cismin ivmesi kaç m/s²'dir? (g = 10 m/s², sin 37° = 0,6)

  1. Dik bileşen N ile dengelenir; net kuvvet paralel bileşendir: m·g·sin 37°.
  2. a = g·sin 37° = 10 · 0,6 = 6 m/s²; kütle sadeleşti.

Cevap: 6 m/s²

Çözümlü örnek

2 kg'lık blok, 37° eğimli ve sürtünme katsayısı 0,5 olan düzlemde (a) aşağı kayarken, (b) yukarı doğru fırlatılıp çıkarken hangi ivmeye sahiptir? (g = 10 m/s², sin 37° = 0,6, cos 37° = 0,8)

  1. Paralel bileşen 2 · 10 · 0,6 = 12 N; sürtünme 0,5 · 2 · 10 · 0,8 = 8 N.
  2. (a) Aşağı kayarken sürtünme yukarı: a = (12 − 8) ÷ 2 = 2 m/s², aşağı yönde hızlanır.
  3. (b) Yukarı çıkarken sürtünme de aşağı: a = (12 + 8) ÷ 2 = 10 m/s², aşağı yönde; cisim yavaşlar.

Cevap: (a) 2 m/s² (b) 10 m/s², ikisinde de düzlem boyunca aşağı yönde

✔ Doğru

  • Düzlem boyunca aşağı çeken bileşen m·g·sin θ'dır.
  • N = m·g·cos θ; sürtünme k·m·g·cos θ olur.
  • Sürtünmesiz eğik düzlemde ivme g·sin θ, kütleden bağımsızdır.

✘ Sık yapılan hata

  • sin ile cos'u karıştırmak.
  • Eğik düzlemde N'yi m·g almak.
  • Ağır cismin eğik düzlemde daha hızlı kaydığını sanmak.
Akılda kalsın: Eğik düzlemde “sin aşağı çeker, cos bastırır”. Sürtünme kuvveti hep harekete zıttır: aşağı kayışta ivmeyi azaltır, yukarı çıkışta yavaşlamayı artırır. Bu yüzden yukarı fırlatılan cisim, çıkışta inişten daha büyük ivmeyle yavaşlar.
Sınavda

Nasıl sorulurEğik düzlemde bırakılan ya da yukarı fırlatılan cismin ivmesi, durma süresi ya da sürtünme katsayısı sorulur; farklı açılı ve kütleli düzlemler karşılaştırılır.

TuzakSin ile cos'u karıştırmaktır: düzlem boyunca aşağı çeken bileşen m·g·sin θ'dır. İkinci tuzak, eğik düzlemde N'yi m·g almaktır; N = m·g·cos θ olduğu için sürtünme de buna göre hesaplanır. Ağır cismin daha hızlı kaydığını sanmak da yanlıştır.

▭Boşluk doldurma

Sürtünmesiz ve 53° eğimli düzlemde kayan 4 kg'lık cismin ivmesi m/s², düzlemin cisme uyguladığı tepki kuvveti N'dur. (g = 10 m/s², sin 53° = 0,8, cos 53° = 0,6)

824632

?Soru çöz

37° eğimli düzlemde serbest bırakılan cisim ile düzlem arasındaki kinetik sürtünme katsayısı 0,25'tir. Cismin ivmesi kaç m/s²'dir? (g = 10 m/s², sin 37° = 0,6, cos 37° = 0,8)

✓ D. a = g(sin 37° − k·cos 37°) = 10(0,6 − 0,25 · 0,8) = 4 m/s². A sürtünmeyi hiç hesaba katmaz; B sin ile cos'u karıştırıp paralel bileşeni g·cos θ alır; C sürtünmeyi N yerine m·g ile hesaplar (6 − 2,5).
HESAP · DÜŞEY DİNAMİK

Düşey doğrultuda dinamik: asansördeki tartı ve makaradaki kütleler

MEB 11. sınıf · Kuvvet ve hareket · AYT · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaEtki-tepki yasası nedir, etki ve tepki kuvvetleri neden birbirini dengelemez?Bağlantılı konudan (Kuvvet ve Newton'ın hareket yasaları). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Bir cisim başka bir cisme kuvvet uygularsa ikinci cisim de birinciye aynı büyüklükte, aynı doğrultuda ve zıt yönde bir kuvvet uygular; buna etki-tepki yasası (Newton'ın 3. yasası) denir. Etki ve tepki kuvvetleri farklı cisimlere etki ettiği için birbirini dengelemez ve bileşkeleri alınmaz. Cisimler hareketsizken de bu kuvvet çifti vardır.

Etki-tepki

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Asansörde tartı neden farklı değer gösterir, makaradan asılı iki kütlenin ivmesi nasıl bulunur?

Kısa cevap: Düşey doğrultuda net kuvvet, yukarı ve aşağı yönlü kuvvetlerin farkıdır. İvmesi yukarı yönlü asansördeki tartı m·(g + a), ivmesi aşağı yönlü asansördeki m·(g − a) değerini gösterir; sabit hızda tartı gerçek ağırlığı okur. Sürtünmesiz makaradan asılı iki kütlenin ivmesi a = (m₁ − m₂)·g / (m₁ + m₂) ile bulunur.

Asansör kalkarken bir an ağırlaştığını, dururken hafiflediğini hissedersin; oysa kütlen hiç değişmemiştir.

Tartı aslında ağırlığı değil, ayağının altındaki yüzeyin sana uyguladığı tepki kuvvetini (N) ölçer. Asansör ivmesizken N ağırlığa eşittir. Asansör yukarı doğru hızlanırken seni de hızlandırmak için zemin daha büyük bir kuvvetle itmelidir: N, m·g'den büyük olur. İvme aşağı yönlüyse zemin daha az iter. Belirleyici olan ivmenin yönüdür, hareketin yönü değil: yukarı çıkarken yavaşlayan asansörün ivmesi aşağıdır ve tartı az gösterir.

N − m·g = m·a N = m·(g ± a) a = (m1 − m2)·gm1 + m2İvme yukarıysa artı, aşağıysa eksi. Halatı kopan asansörde a = g olur ve tartı sıfırı gösterir (ağırlıksızlık hissi).
Asansördeki 60 kg'lık yolcu, ivmenin büyüklüğü 2 m/s² (g = 10 m/s²)
Asansörün hareketiİvmenin yönüTartı (N)
Yukarı çıkarken hızlanıyoryukarı60 · 12 = 720
Aşağı inerken yavaşlıyoryukarı720
Sabit hızla çıkıyor ya da iniyorivme yok600
Aşağı inerken hızlanıyoraşağı60 · 8 = 480
Yukarı çıkarken yavaşlıyoraşağı480

Makaradan asılı iki kütle

Sürtünmesiz bir makaranın iki yanına m₁ ve m₂ kütleleri asılınca ağır olan aşağı, hafif olan yukarı gider. Sistemi hareket ettiren, iki ağırlığın farkıdır; hızlandırılan ise toplam kütledir. İp gerilmesi iki ağırlığın arasında bir değer alır: ağır kütleyi tutmaya yetmez, hafif kütleyi kaldırmaya yeter.

İp gerilmesi iki ağırlık arasında kalır: hafif kütleyi yukarı hızlandıracak kadar büyük, ağır kütlenin düşüşünü durduramayacak kadar küçük.Görsel: Sınav Defteri
Çözümlü örnek

60 kg'lık bir öğrenci asansördeki tartının üstünde duruyor. Asansör 2 m/s² ivmeyle aşağı inerken yavaşlıyor. Tartı kaç N gösterir? (g = 10 m/s²)

  1. Aşağı inerken yavaşlıyor: hız aşağı, ivme yukarı.
  2. N = m·(g + a) = 60 · 12 = 720 N.

Cevap: 720 N

Çözümlü örnek

Şekildeki sistemde makara sürtünmesizdir. Kütlelerin ivmesini ve ip gerilmesini bulunuz. (g = 10 m/s²)

  1. a = (3 − 2) · 10 ÷ (3 + 2) = 2 m/s².
  2. 2 kg'lık kütle yukarı hızlanıyor: T − 20 = 2 · 2 → T = 24 N.
  3. Kontrol (3 kg): 30 − 24 = 6 = 3 · 2.

Cevap: 2 m/s²; 24 N

✔ Doğru

  • İvme yukarıysa tartı fazla gösterir: N = m·(g + a).
  • İvme aşağıysa tartı az gösterir: N = m·(g − a).
  • Makarada ivme: (m₁ − m₂)·g / (m₁ + m₂).

✘ Sık yapılan hata

  • Yukarı giden asansörde tartının hep fazla gösterdiğini sanmak.
  • İp gerilmesini ağır kütlenin ağırlığına eşit almak.
  • Sabit hızla giden asansörde tartının farklı gösterdiğini sanmak.
Akılda kalsın: Tartıyı okumadan önce ivmenin yönünü bul: “hızlanıyor” diyorsa ivme hareketle aynı, “yavaşlıyor” diyorsa ters yöndedir. İvme yukarıysa ağırlaşırsın, aşağıysa hafiflersin.
Sınavda

Nasıl sorulurAsansörün hız-zaman grafiği verilir ve tartının en çok ya da en az gösterdiği aralık sorulur; makaralı sistemlerde ivme ve ip gerilmesi istenir.

TuzakYukarı giden asansörde tartının hep fazla gösterdiğini sanmaktır: yukarı çıkarken yavaşlayan asansörde tartı az gösterir. İkinci tuzak, makaradaki ip gerilmesini ağır kütlenin ağırlığına eşit almaktır.

↕Sıralama tartının gösterdiği değer: küçükten büyüğe

  1. Sabit hızla yukarı çıkan asansör
  2. Aşağı inerken 2 m/s² ile yavaşlayan asansör
  3. Halatı kopmuş, serbest düşen asansör
  4. Aşağı inerken 2 m/s² ile hızlanan asansör

?Soru çöz

Sürtünmesiz ve ağırlığı önemsiz bir makaranın iki yanına 4 kg ve 1 kg'lık kütleler asılıp serbest bırakılıyor. Kütlelerin ivmesi kaç m/s²'dir? (g = 10 m/s²)

✓ B. Hareket ettiren ağırlık farkı (40 − 10 = 30 N), hızlandırılan toplam kütle 5 kg: a = 6 m/s². A net kuvveti bulup ivme diye yazar (kütleye bölmez); C kütleleri serbest düşüyormuş gibi alır; D net kuvveti yalnız 4 kg'a böler, hafif kütlenin de hızlandığını unutur.
HESAP · HAREKET DENKLEMLERİ

Sabit ivmeli hareketin denklemleri: hangi soruda hangisi?

MEB 11. sınıf · Kuvvet ve hareket · AYT · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaİvme nedir, hızlanan ve yavaşlayan harekette ivmenin yönü nasıldır?Bağlantılı konudan (Hareket). Önce kendin cevapla, sonra aç.

İvme, birim zamandaki hız değişimidir (a = Δv/Δt); vektöreldir ve SI birimi m/s²'dir. Hız ile ivme aynı yöndeyse cisim hızlanır, zıt yöndeyse yavaşlar. Sabit ivmeli harekette hız-zaman grafiği eğik bir doğrudur ve bu doğrunun eğimi ivmeyi verir; ivme-zaman grafiği ise zaman eksenine paralel bir doğrudur.

İvme: hızlanma ve yavaşlama

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Sabit ivmeli hareketin denklemleri nelerdir, hangi soruda hangisi kullanılır?

Kısa cevap: Bir boyutta sabit ivmeli harekette hız v = v₀ + a·t, yer değiştirme Δx = v₀·t + ½·a·t², zamansız denklem v² = v₀² + 2·a·Δx ile bulunur. Ortalama hız ilk ve son hızın ortalamasıdır: Δx = (v₀ + v)·t / 2. Yavaşlayan harekette ivme hıza zıt yönlüdür ve denklemlere eksi işaretle girer.

Otoyolda 108 km/h ile giden bir aracın durma mesafesi, sürücünün frene ne kadar geç bastığına şaşırtıcı ölçüde bağlıdır.

İvmeyi hızın birim zamandaki değişimi olarak Hareket sayfasında gördük. İvme sabitse hız her saniye aynı miktarda değişir; buradan ilk denklem çıkar: v = v0 + a·t. Hız-zaman grafiği eğik bir doğru olur ve altındaki yamuğun alanı yer değiştirmeyi verir. Yamuğun alanı “ortalama hız × süre”dir; ortalama hız da sabit ivmede ilk ve son hızın tam ortasıdır. Diğer iki denklem bu iki gerçeğin birleşiminden gelir.

v = v0 + a·t Δx = v0·t + ½·a·t² v² = v0² + 2·a·Δx Δx = v0 + v2·tHareket yönünü pozitif seç. Yavaşlayan cisimde a negatif yazılır.
Soruda hangi büyüklük yoksa o denklemi seç
Denklemİçermediği büyüklükNe zaman?
v = v₀ + a·tΔxyol sorulmuyor, süre ve hız var
Δx = v₀·t + ½·a·t²v (son hız)son hız bilinmiyor ya da sorulmuyor
v² = v₀² + 2·a·Δxtsüre verilmemiş: durma mesafesi soruları
Δx = (v₀ + v)·t / 2aivme verilmemiş, iki hız ve süre var

Durgun başlayan cisimde yolların oranı

Durgun hâlden sabit ivmeyle hızlanan bir cismin ardışık eşit sürelerde aldığı yollar 1 : 3 : 5 : 7 oranındadır; toplam yollar ise süre kareleriyle (1 : 4 : 9 : 16) büyür. Bu oran, ½·a·t² ifadesinden doğrudan çıkar ve ÖSYM'nin sevdiği bir kısayoldur. Aynı oran tersinden de geçerlidir: düzgün yavaşlayıp duran cisim son saniyelerinde 7, 5, 3, 1 oranında yol alır.

Çözümlü örnek

Durgun hâldeki bir araç 4 m/s² sabit ivmeyle 5 s hızlanıyor. Son hızı ve aldığı yol nedir?

  1. v = 0 + 4 · 5 = 20 m/s.
  2. Δx = ½ · 4 · 5² = 50 m. Kontrol: ortalama hız (0 + 20) ÷ 2 = 10 m/s, 10 · 5 = 50 m.

Cevap: 20 m/s; 50 m

Çözümlü örnek

30 m/s hızla giden bir sürücü engeli görüp 0,5 s sonra frene basıyor; araç 5 m/s² ile düzgün yavaşlıyor. Sürücünün engeli gördüğü andan araç durana kadar araç kaç metre yol alır?

  1. Tepki süresinde hız sabit: 30 · 0,5 = 15 m.
  2. Fren mesafesi, süre bilinmediği için zamansız denklemle: 0 = 30² − 2 · 5 · Δx → Δx = 900 ÷ 10 = 90 m.
  3. Toplam 15 + 90 = 105 m. (Fren süresi: 30 ÷ 5 = 6 s.)

Cevap: 105 m

✔ Doğru

  • v = v₀ + a·t, x = v₀·t + ½·a·t², v² = v₀² + 2·a·x.
  • Yavaşlayan araçta ivme hızın tersi işaretle yazılır.
  • Hız 2 katına çıkınca fren mesafesi 4 katına çıkar.

✘ Sık yapılan hata

  • Durgun başlayan cismin 3. saniyedeki yolunu ilk 3 saniyedeki toplam yolla karıştırmak.
  • Yavaşlayan araçta ivmeyi pozitif yazmak.
  • Fren mesafesinin hızla doğru orantılı arttığını sanmak.
Akılda kalsın: Önce eksik büyüklüğü bul, denklemi ona göre seç. Durma mesafesi hızın karesiyle büyür: hız iki katına çıkarsa fren mesafesi dört katına çıkar. Durgun başlayan cisimde ardışık saniyelerin yolları tek sayılar gibi artar: 1, 3, 5, 7.
Sınavda

Nasıl sorulurFren mesafesi, iki aracın aynı yerden farklı ivmelerle çıkıp yan yana gelmesi ya da belirli bir saniyede alınan yol sorulur.

Tuzak“3. saniyede” ile “3 saniyede” arasındaki farkı kaçırmaktır: 3. saniye, 2. ve 3. saniyeler arasındaki tek saniyelik aralıktır. İkinci tuzak, yavaşlayan araçta ivmeyi pozitif yazmaktır. Hız iki katına çıkınca fren mesafesinin de iki katına çıktığını sanmak da sık yapılan bir hatadır.

▭Boşluk doldurma

20 m/s hızla giden araç 4 m/s² ile düzgün yavaşlayarak s'de durur ve bu sürede m yol alır.

55010010

?Soru çöz

Durgun hâlden sabit ivmeyle harekete başlayan bir cisim, hareketinin 3. saniyesinde 10 m yol alıyor. Cismin ivmesi kaç m/s²'dir?

✓ A. 3. saniyedeki yol = ½a(3² − 2²) = 2,5a = 10, a = 4 m/s². B “3. saniyede”yi “3 saniyede” okur (½a·9 = 10); C 10'u yol değil 3. saniyedeki hız sanıp a·3 = 10 yazar; D ½ katsayısını unutup a(9 − 4) = 10 kurar.
GRAFİK · DÖNÜŞÜM

Sabit ivmeli hareket grafikleri: a-t, v-t ve x-t arasında dönüşüm

MEB 11. sınıf · Kuvvet ve hareket · AYT · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaHareket grafiklerinde eğim ve alan neyi verir, iki aracın grafikleri kesişirse ne anlama gelir?Bağlantılı konudan (Hareket). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Konum-zaman grafiğinin eğimi hızı, hız-zaman grafiğinin eğimi ivmeyi, hız-zaman grafiğinin altındaki alan yer değiştirmeyi verir. İki aracın konum-zaman grafikleri kesişiyorsa araçlar o anda aynı konumdadır. Hız-zaman grafikleri kesişiyorsa yalnız hızları eşittir; araçların yan yana olması gerekmez.

Grafik okuma ve tuzaklar

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Sabit ivmeli harekette konum-zaman, hız-zaman ve ivme-zaman grafikleri birbirine nasıl dönüştürülür?

Kısa cevap: Sabit ivmeli harekette ivme-zaman grafiği yatay bir doğru, hız-zaman grafiği eğik bir doğru, konum-zaman grafiği ise bir paraboldür. Hız-zaman grafiğinin eğimi ivmeyi, altındaki alan yer değiştirmeyi verir; ivme-zaman grafiğinin altındaki alan hız değişimini verir. Konum-zaman grafiğinde bir noktaya çizilen teğetin eğimi o anki hızdır.

Aynı yolculuk üç ayrı grafikle anlatılabilir; biri verildiğinde öteki ikisini çizebilmek AYT'nin en sık sorduğu becerilerden biridir.

Hareket sayfasında düzgün harekette eğim ve alan kurallarını gördük. Sabit ivmede bu kurallar aynen geçerlidir, yalnız grafiklerin biçimi değişir. Hız düzgün değiştiği için v-t eğik bir doğrudur. Konum ise her saniye bir öncekinden daha fazla (ya da daha az) değiştiği için x-t grafiği bükülür: hızlanan cisimde eğim giderek dikleşir, yavaşlayan cisimde giderek yatıklaşır.

a-t'deki her yatay parça, v-t'de bir eğik doğruya; v-t'deki her eğik doğru, x-t'de bir parabol parçasına dönüşür. v-t'nin yatay olduğu yerde x-t düz bir doğrudur.Görsel: Sınav Defteri
v-t eğimi = a v-t alanı = Δx a-t alanı = Δv x-t teğet eğimi = vEksenin altındaki alan negatif sayılır. a-t grafiği hızın kendisini değil, değişimini verir; ilk hız ayrıca bilinmelidir.

Yön değiştirme anı

Hız-zaman grafiği zaman eksenini kestiği anda cisim durur ve yön değiştirir; o anda ivme sıfır değildir. x-t grafiğinde bu an, parabolün tepe (ya da dip) noktasıdır: teğet yataydır, yani hız sıfırdır. Yukarı fırlatılan taşın tepe noktası bunun en bilinen örneğidir; bunu Atış hareketleri sayfasında göreceğiz.

Çözümlü örnek

Şekildeki hareketin 0–10 s aralığındaki yer değiştirmesini ve ortalama hızını bulunuz.

  1. v-t alanları: 0–4 s üçgen ½ · 4 · 8 = 16 m; 4–6 s dikdörtgen 2 · 8 = 16 m; 6–10 s üçgen ½ · 4 · 8 = 16 m.
  2. Toplam 48 m; x-t grafiğinin son değeriyle aynı.
  3. Ortalama hız 48 ÷ 10 = 4,8 m/s.

Cevap: 48 m; 4,8 m/s

Çözümlü örnek

Başlangıç hızı +10 m/s olan bir cismin ivmesi 0–4 s boyunca sabit −5 m/s²'dir. Hız-zaman grafiğini yorumlayınız; cisim ne zaman yön değiştirir, 4 s'deki yer değiştirmesi nedir?

  1. a-t alanı 4 s'de −5 · 4 = −20 m/s: hız +10'dan −10'a iner.
  2. v-t doğrusu zaman eksenini t = 2 s'de keser: cisim durur ve yön değiştirir; ivme bu anda da −5 m/s²'dir.
  3. Alanlar: 0–2 s +10 m, 2–4 s −10 m; yer değiştirme 0, alınan yol 20 m.

Cevap: t = 2 s'de yön değiştirir; Δx = 0, yol 20 m

✔ Doğru

  • a-t alanı hız değişimini, v-t alanı yer değiştirmeyi verir.
  • v-t eğimi ivmeyi, x-t eğimi hızı verir.
  • Sabit ivmede x-t grafiği bir paraboldür.

✘ Sık yapılan hata

  • a-t grafiğinin altındaki alanı yer değiştirme sanmak.
  • Hızın sıfır olduğu anda ivmenin de sıfır olduğunu sanmak.
  • v-t grafiğinde eksenin altındaki bölümü yavaşlama sanmak; eksen altı ters yön demektir.
Akılda kalsın: Grafik dönüşümünde aşağı inerken alan, yukarı çıkarken eğim: a-t'den v-t'ye ve v-t'den x-t'ye alanla, ters yönde eğimle geçilir. Hız sıfırken ivme sıfır olmak zorunda değildir; tepe noktası “durulan ama ivmenin sürdüğü” andır.
Sınavda

Nasıl sorulurBir a-t ya da v-t grafiği verilir, buna uygun x-t grafiği şıklarda aranır; ya da belirli bir aralıktaki yer değiştirme ve ortalama hız sorulur.

TuzakA-t grafiğinin altındaki alanı yer değiştirme sanmaktır; o alan hız değişimini verir. İkinci tuzak, hızın sıfır olduğu anda ivmenin de sıfır olduğunu düşünmektir.

⇄Bilgi eşleştirme grafik → anlam

?Soru çöz

Durgun hâlden harekete başlayan bir aracın hızı ilk 6 s'de düzgün olarak 12 m/s'ye çıkıyor, sonraki 2 s boyunca sabit kalıyor. Aracın 0–8 s aralığındaki yer değiştirmesi kaç metredir?

✓ C. v-t altındaki alan: üçgen ½ · 6 · 12 = 36 m, dikdörtgen 2 · 12 = 24 m; toplam 60 m. A bütün süreyi 12 m/s ile gidilmiş sayar (12 · 8); B yalnız hızlanma bölümünü alır; D ortalama hızı iki bölüm için de 6 m/s sanıp 6 · 8 yazar.
HESAP · SERBEST DÜŞME

Serbest düşme ve limit hız: yağmur damlası neden canımızı yakmaz?

MEB 11. sınıf · Kuvvet ve hareket · AYT · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaKütle ile ağırlık arasındaki fark nedir, ağırlık nasıl hesaplanır?Bağlantılı konudan (Kuvvet ve Newton'ın hareket yasaları). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Ağırlık, bir cisme etki eden yer çekimi kuvvetidir: G = m·g. Yer çekimi ivmesi Dünya yüzeyinde yaklaşık 9,8 m/s²'dir (sorularda 10 alınır); kutuplarda ekvatordan biraz büyüktür, yükseldikçe azalır, Ay'da yaklaşık altıda biridir. Bu yüzden ağırlık yere göre değişir, kütle değişmez. Ağırlık dinamometreyle, kütle eşit kollu teraziyle ölçülür.

Ağırlık ve yer çekimi ivmesi

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Serbest düşme nedir, hava direnci ve limit hız düşen cismi nasıl etkiler?

Kısa cevap: Hava direncinin ihmal edildiği ortamda ilk hızsız bırakılan cisim, kütlesinden bağımsız olarak g ivmesiyle düşer: v = g·t, h = ½·g·t², v² = 2·g·h. Havada ise direnç kuvveti Fd = k·A·v² hızla büyür; ağırlığa eşitlenince ivme sıfırlanır ve cisim sabit bir hızla, limit hızla düşer: v(limit) = √(m·g / (k·A)).

Bulutun bir kilometre yukarısından düşen yağmur damlası, hava olmasaydı yere bir mermi hızıyla çarpardı.

Serbest düşme, sabit ivmeli hareketin en temiz örneğidir: ilk hız sıfır, ivme aşağı yönde g. Önceki konudaki denklemlerde v0 = 0, a = g yazılır. Galileo'nun gösterdiği gibi, hava yoksa tüy ile çekiç aynı anda yere düşer; çünkü ağırlık kütleyle orantılıdır, hızlandırılacak kütle de aynı oranda büyüktür. g = 10 m/s² alınırsa cisim ardışık saniyelerde 5, 15, 25, 35 m düşer (1 : 3 : 5 : 7 oranı).

v = g·t h = ½·g·t² v² = 2·g·h Fd = k·A·v² vlimit = √(m·g / (k·A))k: cismin biçimine ve havaya bağlı katsayı, A: harekete dik en büyük kesit alanı, v: cismin havaya göre hızı.

Hava direnci ve limit hız

Havada düşen cisme hareketine zıt yönde bir direnç kuvveti etki eder. Bu kuvvet cismin kesit alanı, biçimi ve hızının karesiyle büyür. Düşüşün başında hız küçük olduğu için direnç de küçüktür ve cisim yaklaşık g ivmesiyle hızlanır. Hız arttıkça direnç büyür, net kuvvet ve ivme küçülür. Direnç ağırlığa eşit olunca net kuvvet sıfırlanır; cisim artık hızlanmaz ve limit hız denen sabit hızla düşer. Limit hız, kütlesi büyük olan cisimde büyük, kesit alanı büyük olanda küçüktür: paraşüt açılınca A birden artar ve limit hız düşer.

Eğrinin eğimi ivmedir: başta en dik (a ≈ g), limit hıza yaklaştıkça yatıklaşır. Paraşüt açılınca direnç ağırlığı geçer, ivme yukarı döner ve hız yeni limit değere iner.Görsel: Sınav Defteri
Çözümlü örnek

80 m yükseklikten serbest bırakılan bir taş kaç saniyede yere düşer, yere çarpma hızı nedir, son saniyesinde kaç metre düşer? (g = 10 m/s², hava direnci yok)

  1. 80 = ½ · 10 · t² → t² = 16, t = 4 s.
  2. v = 10 · 4 = 40 m/s.
  3. İlk 3 s'de ½ · 10 · 9 = 45 m düşer; son saniyede 80 − 45 = 35 m (1 : 3 : 5 : 7 oranındaki 7).

Cevap: 4 s; 40 m/s; 35 m

Çözümlü örnek

Aynı boyda ve biçimde iki küreden K'nin kütlesi L'ninkinin 4 katıdır. Aynı yükseklikten havada bırakılıyorlar. Hangisinin limit hızı büyüktür, kaç katıdır? Havasız ortamda ne olurdu?

  1. k ve A aynı; limit hız √m ile orantılı. K'nin limit hızı √4 = 2 katıdır.
  2. Limit hızı büyük olan K daha uzun süre hızlanır ve yere önce ulaşır.
  3. Havasız ortamda direnç yoktur; ikisi de g ile düşer ve aynı anda yere ulaşır.

Cevap: K'nin, 2 katı; havasızda aynı anda düşerler

✔ Doğru

  • Havasız ortamda bütün cisimler g ivmesiyle düşer.
  • Serbest düşmede v = g·t ve h = ½·g·t².
  • Limit hızda net kuvvet ve ivme sıfırdır, hız sabittir.

✘ Sık yapılan hata

  • Limit hızda cismin durduğunu ya da ivmesinin g olduğunu sanmak.
  • Paraşüt açılınca paraşütçünün yukarı gittiğini sanmak.
  • Havasız ortamda ağır cismin daha önce yere düştüğünü sanmak.
Akılda kalsın: Havasızda herkes eşittir: kütle düşüşü değiştirmez. Havada limit hız ağır ve ince cisimde büyük, hafif ve geniş cisimde küçüktür. Limit hızda cisim durmaz; yalnız hızlanmayı bırakır.
Sınavda

Nasıl sorulurSerbest düşen cismin süresi, çarpma hızı ya da belirli saniyede aldığı yol sorulur; havalı ortamda paraşütçünün hız-zaman grafiği yorumlatılır.

TuzakLimit hızda cismin durduğunu ya da ivmenin g olduğunu sanmaktır: limit hızda net kuvvet ve ivme sıfırdır, hız sabittir. İkinci tuzak, paraşüt açıldıktan sonra paraşütçünün yukarı gittiğini düşünmektir; hızı azalır ama yönü hâlâ aşağıdır.

▭Boşluk doldurma

45 m yükseklikten serbest bırakılan bir cisim hava direnci ihmal edilirse s'de yere düşer ve yere m/s hızla çarpar. (g = 10 m/s²)

330945

?Soru çöz

Limit hızla düşen bir paraşütçü paraşütünü açıyor. Paraşüt açıldıktan sonra yeni limit hıza ulaşıncaya kadar geçen sürede aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

✓ B. Kesit alanı artınca direnç ağırlığı geçer; net kuvvet ve ivme yukarı döner, hız yeni limit değere kadar azalır. A paraşüt açılmadan önceki hızlanma evresini anlatır; C yalnız limit hızda geçerlidir, geçiş sürecinde değil; D hızın azalmasını yön değişimiyle karıştırır, hız hâlâ aşağı yönlüdür.

Karma tekrar

Önceki 3 sayfadan karışık 10 soru. Sınavdaki gibi konular karışık gelir; hangi konudan olduğunu çözümde görürsün. Birkaç gün sonra yeniden çöz.

?Soru 1

Bir ışık ışınının iki saydam ortamın sınırında tam yansıma yapabilmesi için aşağıdakilerden hangisi gereklidir?

✓ A. İki şart birlikte gerekir: yoğundan seyreğe gitmek ve sınır açısını aşmak. B yönü ters kurar, o geçişte ışık normale yaklaşıp her zaman geçer; C sınır açısından küçük açıda ışık kırılarak çıkar; D ikinci ortamın indisini artırmak farkı küçültür, tam yansımayı zorlaştırır.Kaynak: Kırılma ve mercekler · Tam yansıma ve sınır açısı

?Soru 2

Bir kavşaktan K aracı doğuya 8 m/s, L aracı kuzeye 6 m/s sabit hızla geçiyor. L'deki gözlemciye göre K'nin hızı için ne söylenebilir?

✓ D. L'ye göre K: v(K) − v(L) = 8 doğu + 6 güney; büyüklük √(64 + 36) = 10 m/s, yön güneydoğu. A dik hızları sayı gibi çıkarır; B onları skaler toplar; C sırayı ters kurup K'ye göre L'nin hızını verir: büyüklük aynı, yön tam tersi.Kaynak: Vektörler ve bağıl hareket · Bağıl hız

?Soru 3

Suya göre hızı 5 m/s olan bir yüzücü, akıntı hızı 3 m/s olan 80 m genişliğindeki nehirde tam karşı kıyıdaki noktaya çıkmak için uygun açıyla yüzüyor. Karşıya kaç saniyede geçer?

✓ D. Hızın akıntıya karşı bileşeni 3 m/s olmalı ki akıntı sıfırlansın; kalan dik bileşen √(25 − 9) = 4 m/s, süre 80 ÷ 4 = 20 s. A yüzücünün tüm hızını karşıya geçişe sayar (80 ÷ 5); B hızları toplar (80 ÷ 8); C hızları sayı gibi çıkarır (80 ÷ 2).Kaynak: Vektörler ve bağıl hareket · Akıntıda hareket

?Soru 4

Tümsek bir aynaya asal eksene paralel gelen bir ışın nasıl yansır?

✓ B. Tümsek ayna dağıtıcıdır; odağı arkadadır, paralel gelenin uzantısı oradan geçer. A çukur aynanın kuralını tümseğe uygular; C merkezden gelen ışının kuralıdır; D odaktan gelen ışının kuralını paralel gelene uygular.Kaynak: Işık ve aynalar · Küresel aynalar ve özel ışınlar

?Soru 5

Işıkla ilgili nicelik–birim eşleştirmelerinden hangisi doğrudur?

✓ B. Birim yüzeye düşen ışık akısı aydınlanmadır, birimi lükstür. A ışık şiddeti ile ışık akısını karıştırır (lümen akının birimidir); C ise tersini yapar (kandela şiddetin birimidir); D aydınlanmaya temel nicelik olan ışık şiddetinin birimini verir.Kaynak: Işık ve aynalar · Işığın doğası ve aydınlanma

?Soru 6

Yatay zemindeki bir kutu, yatayla 37° açı yapan bir iple 50 N'luk kuvvetle çekiliyor. Kuvvetin kutuyu yatayda çeken bileşeni kaç N'dur? (sin 37° = 0,6, cos 37° = 0,8)

✓ B. Açı yatayla ölçülmüş; yatay bileşen komşudur: 50 · 0,8 = 40 N. A sin ile cos'u karıştırıp düşey bileşeni (30 N) verir; C kuvvetin tamamını yatay sayar, bileşenlere ayırmaz; D formülü ters kurup 50'yi 0,8'e böler (bileşen hiçbir zaman vektörün kendisinden büyük olamaz).Kaynak: Vektörler ve bağıl hareket · Bileşenlere ayırma

?Soru 7

Düzlem aynayla ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi doğrudur?

✓ C. Düzlem aynada yansıyan ışınların uzantıları kesişir; görüntü sanal, düz ve eşit boyludur. A uzaklık ile görüş alanı ilişkisini ters kurar; B görüntünün aynanın her parçasından oluştuğunu unutur, görüntü tam ama sönük olur; D büyüten aynaları (çukur ayna) düzlem aynayla karıştırır.Kaynak: Işık ve aynalar · Düzlem ayna ve görüş alanı

?Soru 8

Uzağı net göremeyen (miyop) bir kişinin göz kusuru aşağıdakilerden hangisiyle düzeltilir?

✓ C. Miyop gözde görüntü retinanın önüne düşer; ışığı biraz dağıtan kalın kenarlı mercek görüntüyü retinaya taşır. A hipermetropun düzeltilmesidir; B gözlükte ayna kullanıldığı yanılgısıdır, gözlükte mercek vardır; D ışığı kırarak toplamaz ya da dağıtmaz, kusuru düzeltmez.Kaynak: Kırılma ve mercekler · Merceklerde görüntü

?Soru 9

Büyüklükleri F olan iki kuvvetin bileşkesinin büyüklüğü de F'dir. Buna göre kuvvetler arasındaki açı kaç derecedir?

✓ A. F² = F² + F² + 2F² cos θ eşitliğinden cos θ = −0,5, θ = 120°. B eşkenar üçgeni düşünüp 60° seçer, oysa 60°'de bileşke F√3'tür; C dik açıda bileşkeyi F sanır (F√2'dir); D zıt yönlü eşit vektörleri seçer, onların bileşkesi sıfırdır.Kaynak: Vektörler ve bağıl hareket · Kosinüs teoremi ve özel açılar

?Soru 10

Işığın X ortamındaki hızı, Y ortamındaki hızının 4/3 katıdır. X ve Y ortamlarının kırılma indislerinin oranı n(X)/n(Y) kaçtır?

✓ B. n = c/v: kırılma indisi ışığın ortamdaki hızıyla ters orantılıdır. n(X)/n(Y) = v(Y)/v(X) = 3/4; ışık X'te daha hızlı olduğu için X'in indisi küçüktür. A indisi hızla doğru orantılı sanır; C doğru orantı kurup karesini alır; D ters orantıyı bulur ama karesini alır.Kaynak: Kırılma ve mercekler · Kırılma ve kırılma indisi
152
Daha fazla soru çözmek ister misin?Fizik konusundan 152 soru seni bekliyor. Çözümlü; yanlışların Hata Defteri'ne kaydedilir.
Soru çöz →